Pravni fakultet za privredu i pravosuđe
VŠJ Subotica

MEĐUNARODNO JAVNO PRAVO

skirpta

(ispitna pitanja i odgovori)

Profesor: Nenad Avramović

Asistent: Boris Majlat

Februar, 2017. godina

1. POJAM MEĐUNARODNOG JAVNOG PRAVA

Termin „međunarodno pravo“ egzistira od kraja XVIII veka. Smatra se da ga je u pravni sistem
uveo Džeremi Bentam

Jedni smatraju da međunarodno pravo uređuje odnose između svih subjekata međunarodnog
prava, dok drugi ga izjednačavaju sa međudržavnim pravom, odnosno sa pravom koje reguliše
odnose između suverenih država.

Preovlađujuće mišljenje

je da je međunarodno pravo ono koje „ne reguliše odnose samo

između država, već i odnose između država i međunarodnih organizacija, između pojedinih
međunarodnih organizacija, kao i njihove unutrašnje odnose, i jos šire - odnose između naroda,
kao nosilaca suvereniteta i prava na samoopredeljenje“.

U tom konktekstu međunarodno pravo, kao širi i opštiji pojam, smatraju neki pravni pisci da se deli
na međunarodno javno pravo i međunarodno privatno pravo.

Međunarodno javno pravo

reguliše odnose između država, odnose između država i

međunarodnih organizacija, unutar i između međunarodnih organizacija u njihovim odnosima kao
nosilaca suverenosti (dakle, javnopravne odnose).

Međunarodno privatno pravo

za predmet regulisanja ima odnose između država povodom

odnosa pojedinaca (odnosno privatno-pravne odnose). Međutim, ova podela međunarodnog
prava danas nema previše pristalica.

U novije vreme pojavljuje se termin

transnacionalno pravo,

pod kojim se podrazumevaju svi

odnosi sa međunarodnim karakterom. Takođe, predlaže se i termin

supranacionalno pravo

, čiji

naziv ukazuje na superiorniji položaj međunarodnog prava u odnosu na volju država.

Pravna pravila MP dele se na:

univerzalna (obavezuju sve države jednako),

regionalna (konsenzus država jedne regije) i

partikularna pravila (pravila najužeg dejstva, obavezuju dve ili više država).

Definisanje međunarodnog javnog prava

Međunarodno javno pravo je

– SISTEM PRAVNIH PRAVILA

koja regulišu

osnivanje pravni

položaj i

dnose

– država, međunarodnih organizacija i drugih subjekata međunarodnog prava,

kao i pravni položaj i odnose

drugih jedinki od međunarodnog interesa.

Osnivanjem prvih međunarodnih organizacija krug subjekata proširen je, pored država, i na
organizacije (odnose između međunarodnih organizacija i odnose međunarodnih organizacija i
država), ali i na čoveka i druge jedinke od međunarodnog interesa. Funkcionisanje sistema
pravnih normi međunarodnog prava od najveće je važnosti za uređenje odnosa u međunarodnoj
zajednici, koju čine suverene države.

Međunarodnim pravom se usklađuju interesi pojedinih država ili pojedinaca sa interesima
međunarodne zajednice ili čovečanstva u oblastima kao što su globalne klimatske promene ili
druga globalna pitanja okoline, kulturno i materijalno nasleđe čovecanstva i međunarodni zločini.

Sudsku zaštitu međunarodnog prava međunarodna zajednica ostvaruje putem neobavezne,
fakultativne nadležnosti međunarodnih sudova koji su, kao uostalom i sudovi u državama, samo
pokušaj i način obezbeđenja nezavisne i objektivne primene prava.

Џереми Бентам

(

енгл.

Jeremy Bentham

;

—

) је био

, реформатор правног система и оснивач

утилитаризма

. Развио је морални и филозофски систем који

се заснива на идеји да су људска бића

рационална

, себична створења, односно да теже што већој користи.

3. ZNAČAJ I FUNKCIJE MEĐUNARODNOG JAVNOG PRAVA

Značaj MJP se pre svega ogleda u tome što predstavlja –

pravni mehanizam za očuvanje

svetskog mira i bezbednosti

kroz:

Regulisanje spornih međudržavnih odnosa, zatim kroz

Utvrđivanje pravnih pravila ali i

Delatnost međunarodnih organizacija (kao sto su npr. UN)

Dakle, moglo bi se reći da MJP kao takvo predstavlja sredstvo

KOMUNIKACIJE

USAGLAŠAVANJA

suprotstavljenih interesa.

Ono je u funkciji – formulisanja zajedničkih vrednosti međunarodne zajednice.
Doprinosi:

Razvijanju prijateljskih odnosa među nacijama (zasnovanih na poštovanju načela
ravnopravnosti i prava naroda na samoopredelenje)

Ostvarivanju međunarodne saradnje u rešavanju međunarodnih problema,

Unapređivanju i podsticanju poštovanja ljudskih prava i osnovnih sloboda itd...

Primena naučno-tehnoloških dostignuća u privredi, saobraćaju, ali i drugim oblastima društvenih
aktivnosti, rezultirala je razvojem i specijalizacijom postojećih i stvaranjem i širenjem novih oblika
međunarodnih odnosa. Na normativnom planu regulacija navedenih odnosa dovela je, naročito
posle osnivanja Organizacije ujedinjenih nacija, do stvaranja novih grana međunarodnog javnog
prava. Dakle, period posle Drugog svetskog rata odlikuje kodifikacija ugovornog, diplomatskog i
konzularnog prava, saobraćajnog (pomorskog, železničkog, rečnog, poštanskog,
vazduhoplovnog), krivičnog, administrativnog, medicinskog, humanitarnog, kosmičkog...

Do toga perioda klasično međunarodno pravo delilo se na međunarodno ratno i međunarodno
mirnodopsko pravo.

Sistem kolektivne bezbednosti utemeljen poveljom predstavlja, u stvari, pokušaj da se ojača i
normativno zaokruži sistem čije su osnove postavljene u Društvu naroda.

Doprinos međunarodnog javnog prava u očuvanju mira i bezbednosti kroz regulisanje spornih
međudržavnih odnosa kroz utvrđivanje pravnih pravila, ali i delatnost međunarodnih organizacija
je, nema sumnje, veoma značajan. Uporedo sa izgradnjom sistema odnosa koji ne počiva na
dominaciji jačeg, a čemu je doprinela i ravnoteža snaga dva suprotstavljena ideološka,
ekonomska i vojna bloka u vreme trajanja Hladnog rata, veliki broj država stekao je nezavisnost
od kolonijalne uprave dojučerašnjih država kolonizatora.

Proces sistematizacije, sakupljanja i sređivanja prevashodno običajnih pravnih pravila, koji je
započet u okvirima međuanarodnog prava krajem XIX veka, nastavljen je u okviru Društva
naroda, da bi puni zamah doživeo kroz delatnost organizacije Ujedinjenih nacija. Istorija
međunarodnog prava beleži prvu kodifikaciju na Bečkom kongresu, koji je održan 1815. godine i
tom prilikom je doneta Deklaracija protiv trgovine crncima.

Pariski kongres održan 1856. godine izvršio je kodifikaciju pravila međunarodnog pomorskog
prava, 1864. godine u Ženevi je doneta konvencija o sudbini ranjenika i bolesnika u suvozemnom
ratu, koje su revidirane 1906, 1929. i 1949. godine. Za najpotpuniju kodifikaciju u takozvanoj prvoj
fazi razvoja međunarodnog prava je kodifikacija pravila iz oblasti međunarodnog ratnog prava
usvojena na Haškim konvencijama 1899. i 1907. godine.

Posle osnivanja Ujedinjenih nacija, Poveljom je zadatak kodifikacije poveren Generalnoj skupštini
koja je taj zadatak poverila posebnoj komisiji UN za međunarodno pravo. Predloge najpoznatijih
međunarodnih kodifikovanih akata poput: Konvencije o pravu mora iz 1958, Konvencije o
diplomatskim odnosima iz 1961, Konvencije o konzularnim odnosima iz 1963, Konvencije o
specijalnim misijama iz 1969, Konvencije o ugovornom pravu iz 1969...

4. POJAM I VRSTE IZVORA

Razlikujemo materijalne i formalne izvore međunarodnog javnog prava.

Materijalni

izvori su društveni odnosi koje odlikuje sukob političkih, državnih, ekonomskih,

geopolitičkih ili nekih drugih interesa koji su od značaja za funkcionisanje i opštanak
međunarodne zajednice, te ih je neophodno regulisati i usmeravati pravnim normama
međunarodnog karaktera.

Formaln

i izvori međunarodnog javnog prava su pravni akti koji sadrže opšte norme koje regulišu

društvene odnose u međunarodnoj zajednici.

Saglasno odredbi člana 38. koju je utvrdio Statut Međunarodnog suda pravde, kao

glavni

izvori

međunarodnog prava utvrđeni (poređani po hijerarhiji)

su: međunarodni ugovori

međunarodna običajna pravila

opšta pravna načela

, dok se u pomoćne formalne izvore

ubrajaju sudske odluke i učenja najpoznatijih stručnjaka za međunarodno pravo.

Sudovi najpre primenjuju

međunarodne ugovore

ukoliko isti postoje i mogu da se primene, ako

ugovora nema, primenjuju se

običajna pravna pravila,

i na kraju

opšta pravna načela.

OBAVEZUJUĆE ODLUKE MEĐUNARODNIH ORGANIZACIJA – takođe predstavljaju izvor
međunarodnog prava.
Bitno je reći da izvori međunarodnog prava predstavljaju izraz – SAGLASNOSTI VOLJA dva ili
više SUBJEKATA MEĐUNARODNOG PRAVA.

5. MEĐUNARODNO OBIČAJNO PRAVO

Običaj se uglavnom definiše kao društvena norma zasnovana na dugotrajnom ponavljanju koje je
prešlo u naviku i dobilo karakter društvene obaveznosti.

Međunarodna običajna pravila nastaju u praksi država, međunarodnih organizacija i drugih
subjekata međunarodnog prava, kada oni steknu svest o pravnoj obaveznosti, a sa ciljem da
pravno urede konkretne međunarodne odnose.

Pojam međunarodnih običajnih pravila sadrži i objektivni (ili materijalni) i subjektivni (ili psihički
supstrat).

Objektivni

element je sadržan u opštoj praksi, a

subjektivan

u psihičkom poimanju

obaveznosti međunarodnih subjekata tj. svest o pravnoj obaveznosti.

Praksu

čine akti ponašanja ( državnih organa ili organa međunarodnih organizacija ). Ona treba

da bude opšta – tj, da u njoj učestvuje veći broj država. Praksa treba da bude: stalna, trajna,
učestana i neprekidna. Mora biti – UJEDNAČENA, tj. u istoj situaciji, države treba da se ponašaju
na isti način.

Međunarodni običaji moraju da imaju jednoobraznost, kontinuitet i učestalost primene. Dok su
jednoobraznost i kontinuitet primene prakse međunarodnih običaja nesporni za njihovu primenu,
učestalost ponavljanja običaja direktno je uslovljena učestalošću međunarodnih odnosa iz kojih
proizilaze.

Nije međutim svako ustaljeno i kontinuirano ponašanje međunarodnih subjekata međunarodno
običajno pravilo. Da bi opšta praksa postala međunarodni običaj potrebna je, pored materijalnih
pretpostavki, postoji i svest o pravnoj obaveznosti na odgovarajuće ponašanje.

PRAVNA SVEST

- To je element koji razlikuje međunarodno običajno pravno pravilo od običaja,

dakle običaj prerasta u međunarodno običajno pravno pravilo kada se države ponašaju na
određeni način ne zato sto su tako navikle, već zato što takvo ponašanje smatraju PRAVNO
OBAVEZNIM.

Proces prestanka i gašenja međunarodnog pravnog pravila suprotan je njegovom nastanku. Tako
nestankom jednog od dva elementa nužna za pojavu običajnog pravila gasi se ovo pravilo. Ako

Sudska praksa i doktrina najpozvanijih stručnjaka javnog prava raznih naroda predstavljaju
pomoćni izvor međunarodnog prava, odnosno pomoćno sredstvo za utvrđivanje pravnih pravila.

Pod sudskom praksom u međunarodnom pravu podrazumevaju se odluke Međunarodnog suda
pravde, arbitražnih sudova, a u novije vreme i drugih regionalnih ili specijalizovanih
međunarodnih, pa čak i nacionalnih sudova po međunarodnim pitanjima. Međutim, generalno,
kao formalni supsidijarni izvor međunarodnog prava, najveći značaj imaju odluke Međunarodnog
suda pravde.

Iz statuta Međunarodnog suda pravde proizlazi da

ODLUKA SUDA

ima pravnu snagu samo

prema strankama u sporu i samo u odnosu na taj poseban slučaj, tj. ona ne obavezuje formalno
druge države u istovetnim situacijama (dakle međunarodno pravo nije precedentno pravo)
Međutim, ako se kakav međunarodni sud u svojoj presudi pozvao na kakvo običajno pravno
pravilo ili opšte pravno načelo, tada se neko drugo lice koje treba da dokaže postojanje nekog
običajnog pravnog pravila ili opšteg pravnog načela, može pozvati na tu presudu međunarodnog
suda u kojoj je to pravilo primenjeno, a sve u cilju dokazivanja postojanja istog.

Uloga teorije u tumačenju pravnih propisa kao izvora međunarodnog prava daleko je manja nego
sudske prakse. Danas se doprinos teorije ispoljava kroz doktrinarnu sistematizaciju i tumačenja
novih pravnih pravila pozitivnog međunarodnog prava, ali i na uticaj institucije koje rade na izradi
nacrta konvencija.

8. SUĐENJE PO PRAVDI

Sporove koji su pred njim pokrenuti, međunarodni sud rešava saglasno međunarodnom pravu.
Ipak, Statut Međunarodnog suda pravde predviđa i da ta odredba ne prihvata pravo Suda da
jedan spor rešava ako stranke na to ne pristanu. Dakle neophodan je pristanak stranaka. Premda
je suđenje po pravdi i pravičnosti u Statutu stavljeno u kontekst izvora, po svojoj prirodi pravičnost
ne može biti formalni izvor međunarodnog prava. Pravda i pravičnost se ne smeju zanemariti u
postupku primene pravnih pravila na pojedinačne slučajeve, a služe i kao osnova za nastanak
pravnih pravila.

Pravičnost se definiše kao siguran i spontan osećaj pravednog i nepravednog, naročito kad se
sagledava kroz presuđivanje nekog konkretnog i posebnog slučaja.

U postupku primene međunarodnog prava o pravičnosti se raspravlja infra legem, praeter legem i
contra legem.

Pravičnost

infra legem

odlikuje svaku primenu prava od strane suda kako unutar državne

teritorije, tako i u okvirima međunarodne zajednice, kada primenjuje međunarodno pravo.

Odlučivanje po pravičnosti

praeter legem

vezano je za one slučajeve u međunarodnom pravu

koji nisu obuhvaćeni pravom vec postoje pravne praznine. U tim situacijama odgovornost i
ovlašćenja sudija su posebno naglašena.

Primena načela pravičnosti

contra legem

najčešće se vezuje za posebno ovlašćenje koje su

stranke dale sudu da njihov spor reši fer i pravično. Presuda ne sme prekoračiti niti jedno
imperativno pravilo opšteg međunarodnog prava jer bi to i ugovor činilo ništavim.

9. JEDNOSTRANI PRAVNI AKTI DRŽAVA

U skladu sa zakonom