Definisanje porodice
Porodica je jedan od najstarijih, najtrajnijih i relevantno najstabilnijih oblika
zajedničkog života ljudi u svim fazama društveno-istorijskog razvoja. Porodica je
univerzalna ljudska zajednica koju čine odrasli reproduktivno sposobni partneri i
njihovo potomstvo, ali i dalji srodnici koji žive zajedno sa njima. Ona se pojavljuje u
funkciji zadovoljavanja nekih primarnih potreba ljudi, pre svega, onih koje se odnose
na produženje vrste, na brigu o maloletnoj deci, na emotivnu sferu članova porodice
itd.
Osnovna ćelija društva, smatra Kont, je porodica, a ne pojedinac. Društvo se ne
može rastaviti na pojedince kao što se ni geometrijska slika ne može raščlaniti na
prave, niti prave na tačke. Pojedinac tek preko porodice postaje društveno biće,
preko nje počinje da izlazi iz svoje ličnosti i uči da živi u drugom. U porodice se, na
bazi ljubavi između supružnika i roditelja i dece, gradi elementarno socijalno
jedinstvo koje je osnova za razvoj kooperacije i saradnje u društvu. Na drugoj strani,
potčinjenost žene muškarcu i dece roditeljima, koja tvori i održava porodicu, jeste
prirodna osnova na kojoj se gradi hijerarhijsko ustrojstvo društva.
Ljudska reprodukcija je temelj društvenog života ljudi i društva, okvira u kome
oni žive. Bez reprodukcije ljudi nemoguće je postojanje ljudske vrste, niti ljudskog
društva. Pored toga, ljudska reprodukcija utiče gotovo na sve procese koji se u
društvu odvijaju, posebno na ekonomske procese. Prirodni priraštaj stanovništva,
kao rezultata stope nataliteta i mortaliteta, bitno utiče na ekonomski život svakog
društva i njegovu životnu snagu u celini
.
Porodica je tokom istorije imala različite oblike. Ako se posmatra njen
razvitak od najranijih vremena do danas, jasno se uočava da je ona u početku bila
izjednačena sa rodom odnosno klanom. Porodica je tada bila isto što i društvo, jer je
rod predstavljao globalno samodovoljno društvo. Tokom istorijskog razvoja, sa
1
podelom rada, promenom oblika braka, raslojavanjem društva i promenama u
kulturi društva, porodica se sve više izdvajala iz društva, odnosno iz društvene
organizacije, ističući bliske krvne i rođačke veze, da bi se u moderno doba pojavila u
bračnom obliku sa užim porodičnim krugom koga čine rođena i/ili usvojena deca.
Sledeći rezultate Dirkemovih istraživanja elementarnih oblika porodičnog
života, kao osnovne tipove porodice koji su se javljali tokom čitave istorije, mogu se
izdvojiti:
totemski klan, velika porodica ili združena porodica, patrijarhalna
porodica i savremena, odnosno nuklearna porodica
.
Totemski klan
je najstariji oblik porodice koji je postojao u arhaičnim, prvobitnim
društvima, a susreće se i danas u nešto izmenjenijem obliku kod nekih australijskih
plemena. Ovaj oblik porodice temelji se na različitim oblicima poligamskog braka.
Osim toga, ono po čemu se totemski klan prepoznaje jeste i zajedničko ime koje nose
svi članovi klana. Klan predstavlja pravu "supstanciju" zajednice jer predstavlja
zajedničku krv, zajednički život, zajedničku dušu ili manu i zajedničko potomstvo.
Ime pripada, u stvari klanskom predku od kojega svi ostali potiču.
Velika porodica
nastaje sa raspadom rodovskog društva i poligamnog braka. Ona je
postojala kod svih indoevropskih naroda, a veoma dugo se zadržala kod Slovena. Kod
Srba je postojala sve do početka XX veka i poznata je u sociološkoj literaturi kao
srpska porodična zadruga. Velika porodica, iako se zasniva na monogamnom braku,
u mnogome liči na totemski klan, po tome što svi članovi nose isto ime, što su svi
članovi jedne generacije bratski udruženi prema zajedničkom pretku. Predak u
velikoj porodici zauzima značajno mesto kao patrijarh i njegov značaj se prenosi na
najstarijeg člana porodice, koji rukovodi svim poslovima porodice i zajedničkom
imovinom. U velikoj porodici ne postoji institucija nasledstva, jer je ona večna pa se
jedino pojedine porodice unutar nje samo obnavljaju. Članovi velike porodice
,
koja
2
Formirajući sekundarnu porodicu sa supružnikom, svoje nasleđe, svoje
stečene navike nosimo sa sobom. U novoj porodici ćemo steći nova iskustva, stičemo
nove utiske, prilagođavamo se. Tako formiramo jednu novu porodicu sa sebi
svojstvenim stavovima, pogledima kao polaznu osnovu za nove generacije.
Funkcija porodice
Osnovne funkcije porodice u savremenom društvu su:
1. Biološko – reproduktivna (biološko-seksualna i emotivna) funkcija porodice
:
To je jedno od njenih osnovnih obeležja i stalna funkcija porodice. Ova
funkcija će se prestajati dok porodica postoji. Radi se o zadovoljavanju polnih nagona
i emotivnih potreba ljudi, rađanju i podizanju dece.
”Iako se polni odnosi ne obavljaju isključivo u okviru porodice, već ponekadi
izvan i nezavisno od nje, ipak su brak i porodica najčešći institucionalni okviri
zadovljavanja polnih potreba ljudi. Isto tako, iako rađanje ljudi nije uvek vezano za
porodicu, ipak se reprodukcija ljudske vrste, barem u dosadašnjem periodu
istorijskog razvoja najvećim delom obavljal u porodici: deca se ili rađaju u porodici
ili porodica nastaje njihovim rođenjem” (M.Mitrović, M.Tripković i D.Koković;
Sociologija; str.157)
A ne radi se samo o tome. U savremenom društvu odnos prema deci – u
emotivnom smislu – dobija veći značaj. Ono presta da bude – samo – sredstvo za
očuvanje porodične imovine i sredstvo za produženje vrste. Ono postane da bude
”emotini” centar porodice. Neki sociolozi i psiholozi kažu da (drastično) povećana
emotivnost, povećana pažnja porodice, preterana roditeljski ljubav može imati svoje
negativne posledice (na primer: deca vremenom postaju problematična).
4
