Biologija
Izumiranje je za vrstu isto što i smrt za jedinku – neminovan kraj postajanja. Smatra se da
je više od 99% vrsta koje su ikada živele izumrlo.
Piše: Mirko Đorđević
Boigus irregularis
Neke vrste su izumrle jednostavno zbog toga što su evoluirale u drugu, neke zato što su
izgubile u interspecijskoj kompeticiji (izgubile „bitku za preživljavanje“ od druge vrste),
a neke zbog degradacija staništa koje je čovek drastično izmenio svojim različitim
aktivnostima, pa je danas od izumiranja ugroženo oko 85% ptica i 47% sisara. Međutim,
osnovni razlog masovnog izumiranja krajem Krede (pre 65 miliona godina) bio je i udar
velikog nebeskog tela.
Proučavajući stope izumiranja 76 familija morskih životinja tokom Fanerozoika (period
od pre 545 miliona godina do danas), naučnici su procenili stopu izumiranja na gubitak
od oko 8 familija na milion godina. Polazeći od znanja koja imamo iz evolucione
genetike, na izumiranje su otpornije populacije koje su genetički varijabilnije. Sa druge
strane, ako kao skup karakteristika imate velike dimenzije tela, mesto pri kraju lanca
ishrane, previše ste specijalizovani samo za jednu ekološku nišu i imate male disperzione
sposobnosti – ne piše vam se dobro.
Jedan od brojnih uzroka koji se spominju u paleontologiji, a koji dovode do izumiranja
vrsta, jeste kompeticija. Organizmi sa velikim dimenzijama tela, dužim životom, visokim
intezitetom metabolizma, obično zahtevaju više resursa i njihova pojava može dovesti do
pomeranja filogenetski starijih grupa organizama na druga staništa koja su siromašnija
hranom ili čak do njihovog izumiranja. Tako su, počevši od rane Krede (pre 142 miliona
godina) školjke eliminisale brahiopode iz većine toplih, hranom bogatih zajednica.
Danas, brahiopode, koje imaju 10 puta niži metabolizam od školjki naseljavaju hladne
vode ili ona staništa do kojih dopire malo svetlosti. Istu sudbinu pretrpeli su i ektodermni
vodozemci i gmizavci od strane endotermnih ptica i sisara. Ove filogenetski stare grupe
danas žive i najuspešnije su u pustinjama, na ostrvima i drugim mestima siromašnim
hranom.
Predatorstvo takođe dovodi do izumiranja vrsta. Imigracija predatora u određena staništa
može da dovede do izumiranja različitih vrsta plena. Recimo, spajanje američkih
kontinenata omogućilo je invaziju placentalnih karnivora u Južnu Ameriku što je dovelo
do izumiranja nekih vrsta herbivora. Procenjuje se da je bar 9 vrsta šumskih ptica nestalo
sa pacifičkog ostrva Guama kada je na njega slučajno dospela 1950. godine zmija
Boiga
irregularis
.
Stotine vrsta riba iz jezera u istočnoj Africi izumrlo je posle čovekovog (namernog)
uvođenja u njih velikog predatora ribe
Lates niloticus
. Smatra se da je lov savremenih
ljudi, poslednjih 400.000 godina, na različitim mestima sveta, predstavljao osnovni razlog
za izumiranje oko 2/3 krupnih sisara. Po radu Gastona 2002. godine, među savremenim
organizmima koje čovek lovi, procenjuje se da je oko 31% ptica i oko 34% sisara
ugroženo preteranim izlovljavanjem.
Lates niloticus
Izumiranje nekog „ključnog“ taksona u određenim lancima ishrane dovodi do izumiranja
drugih članova tog lanca i među biolozima poznato je kao „istovremeno izumiranje“.
Recimo, skoro je sasvim sigurno da se izumrli džinovski orao sa Novog Zelanda hranio
isto tako džinovskim pticama, moama, koje su lovom istrebili ljudi. „Pseudoizumiranje“
predstavlja proces evoluiranja jedne vrste u drugu, pa paleobiološke analize ukazuju na
