Krimanalističko-policijska akademija
Seminarski rad iz krivičnog prava
Tema:
Neuračunljivost
MENTOR: STUDENT:
U Beogradu, 2014
1
1. UVOD
Nema krivice, a time ni krivičnog dela ukoliko je u konkretnom slučaju, pri
dejstvu određenih okolnosti, isključeno svesno i voljno postupanje učinioca krivičnog
djela. Subjektivni osnovi isključenja krivičnog dela su:
1) Neuračunljivost
2) Sila i pretnja
3) Stvarna zabluda i
4) Pravna zabluda
Osnovni element krivice predstavlja uračunljivost čije postojanje se kod
učinioca krivičnog djela uvek pretpostavlja. Zato se u Zakoniku ne određuje pojam
uračunljivosti već pojam neuračunljivosti, pri čijem postojanju ne postoji krivično
delo. Iz teorije krivičnog prava, razmatrajući pojam krivičnog djela, učimo da nema
krivičnog dela bez subjektivnog dela krivice. Teorija krivičnog prava, ipak nije u
stanju da adekvatno objasni pravnim laicima kako da nazovemo postupke one osobe
koja se sa stanovišta zakona ne smatra krivom, jer u trenutku izvršenja dela nije bila
uračunljiva. Sa stanovišt krivičnog prava lica sa mentalnim poremećajima izazivaju
najčešće interesovanje kao mogući učinioci krivičnih dela. Svaka vest o izvršenju
nekog svirepog, podmuklog ili masovnog ubistva izaziva slične reakcije javnosti:
radoznalaost, zgražanje saosećanje sa porodicom žrtve. Često ćemo i kada ne znamo
ko je učinio krivično delo svi da prokementarišemo da je to mogao da uradi samo
neki ludak. Predrasude javnosti su uglavnom, da teška krivična dela sa elementima
naselja čine duševno poremećene osobe. Niko ne može da opovrgne da oni čine
krivična djela , medjutim samo 4% od ukupnog broja duševnih bolesnika je
registrovano kako izvršioci nekog krivičnog dela. Laičko posmatranje opasnosti
duševno bolesnih osoba često je mnogo gore nego što to stvarno jeste, zbog toga su opasne
zablude, predrasude ili na osnovu toga zasnovane procene.
3
3. UTVRĐIVANJE NEURAČUNLJIVOSTI
Neuračunljivost se utvrđuje u krivičnom postupku uz pomoć lekara –psihijatra
koji daje nalaz o postojanju stanja duševne poremećenosti i mišljenje o mogućnosti,
odnosno nemogućnosti rasuđivanja i odlučivanja. Na osnovu nalaza i mišljenja
lekara-psihijatra, sud donosi konačnu odluku o neuračunljivosti, smanjenoj
uračunljivosti ili uračunljivosti učinioca krivičnog dela.
Neuračunljivost se uvijjek utvrđuje u odnosu na krivično delo.To dalje znači da
je moguće da jedan učinilac u istom vremenskom momentu u odnosu na jedno delo
bude neuračunljiv,a u odnosu na drugo uračunljiv.
Lice koje svojom radnjom ostvari sve elemente bića nekog krivičnog djela u
stanju neuračunljivosti nije za to delo krivo, odnosno uzima se da ne postoji ni
krivično delo jer nije ostvaren njegov subjektivni element. U odnosu na
neuračunljivog učinioca, pod uslovom da je opasan po okolinu, mogu biti primenjene
određene mere bezbednosti.Pored obaveznog psihijatrijskog lečenja i čuvanja u
zdravstvenoj ustanovi, to su i zabrana upravljanja motornim vozilom, zabrana vršenja
poziva, delatnosti ili dužnosti i oduzimanje predmeta.
Zakonom se mogu predvideti različiti načini utvrđivanja postojanja
neuračunljivosti. Poznata su tri metoda od kojih se može poći prilikom zakonskog
oblikovanja instituta uračunljivosti, ili tačnije rečeno tri načina utvrđivanja
neuračunljivosti, a to su: biološki, psihološki i mešoviti. Za psihološki metod
merodavne su samo posledice, odnosno poremećaji do kojih dolazi na psihičkom
planu, dok kod biloškog metoda, sasvim suprotno, u obzir se uzimaju samo samo
određena bolesna, abnormalna psihička stanja. Mešoviti metod traži i jedno i drugo,
odnosno i uzrok i posledicu.
Navedeni metodi ipak ne polaze od pravog stanja stvari, tako da se samo uslovno
mogu prihvatiti. Naime, postoje forme duševne poremećenosti koje se ne zasnivaju na
organskim, biološkim promenama, tj. nisu uslovljene nikakvim somatskim
promenama koje se egzaktno mogu utvrditi. Nije prihvatljiva fikcija da svaki duševni
poremećaj ima organski uzrok, samo što nauka još nije u stanju da ga ustanovi. S
druge strane, ni psihološki metod ne može sasvim egzaktno utvrditi neku psihičku
datost, tj. nešto što se određenim naučnim metodama može okvalifikovati kao psihički
poremećaj. On se u znatnoj meri oslanja i na vrednovanja, tako da se govori i o psihološko-
normativnom metodu.
4
3.1. Psihološki metod
Psihološki metod se sastoji u utvrđivanju postojanja psihičkih smetnji, koje
rezultiraju iz nenormalnih psihičkih stanja i utvrđivanja stepena njihovog uticaja na
rasuđivanje i odlučivanje učinioca dela, dok se, pak, sama nenormalna psihička stanja
ne utvrđuju ovim metodom. Psihološki osnov se može manifestovati ili u obliku
nemogućnosti shvatanja značaja svog dela (odsustvo moći rasuđivanja) ili u
nemogućnosti upravljanja svojim postupcima (odsustvo moći odlučivanja), bez obzira
na to koja su nenormalna stanja prouzrokovala takvu nemogućnost. Učinilac nije
svjestan značaja svog dela onda kada ne shvata prirodni značaj svoga dela, kada nije
svjestan delovanja prirodnih zakona. Takođe, ta je svjest odsutna i kada on ne shvata
društveni značaj svoga dela. Učinilac ne može upravljati svojim postupcima onda
kada ima pravilnu predstavu, kada “još vlada svojim razumom, ali je izgubio vlast nad
voljom”. Iako u nekim slučajevima kod učinioca nema ni jednog ni drugog, tj.
ukoliko usled nekog od stanja duševne poremećenosti on ne može shvatiti ni značaj
svog dela niti upravljati svojim postupcima, zakonski uslov u pogledu psihološkog
osnova postavljen je alternativno, tako što se traži da učinilac ili nije mogao da shvati
značaj svog dela, ili nije mogao da upravlja svojim postupcima. Dovoljno je da
nedostaje ili intelektualna ( moć rasuđivanja ) ili voluntaristička komponenta ( moć
odlučivanja ).
3.2. Biološki metod
Biološkim metodom se utvrđuju abnormalna psihička stanja, ali se ne utvrđuje
uticaj ovih stanja na odvijanje psihičkih funkcija. Tako je po ovom metodu, učinilac
krivičnog djela neuračunljiv, ako je u vreme vršenja krivičnog dela bio duševno
poremećen. Ovim metodom se, dakle, utvrđuju uzroci neuračunljivosti, ali ne i
njihove posledice.
3.3. Duševne poremećenosti
Duševna poremećenost podrazumeva stanje usled koga je došlo do narušavanja
normalnog odvijanja psihičkih procesa kod učinioca krivičnog dela, tako da on u
usled toga nije u mogućnosti da pravilno odlučuje i rasuđuje. Duševne poremećenosti
mogu biti nasledne, urođene, ili stečene. Nasleđene su one koje su imali roditelji, ili
preci učinioca djela. Urođene duševne poremećenosti su one koje nastaju kod ploda u
vreme toksikacije ili oboljenja mozga ili endokrinih žlezda. Stečene duševne
poremećenosti su one koje su nastale za vreme porođaja i posle rođenja u toku života.
Uzroci duševnih poremećaja mogu biti organske i psihološko-socijale prirode. Kao
uzroci organske prirode to su najčešće povrede, oboljenja tokom života. Kao uzroci
