1. POJAM I PRAVNE OSOBINE OBLIGACIJE.
Obligacija (
obligare –
vezati
) je imovinsko – pravni odnos
izmedju dvije odredjene strane, na osnovu koga je jedna strana
( povjerilac ili kreditor ) ovlascena da zahtijeva od druge strane
( duznika ili debitora ) da joj ova nesto preda (
dare
), da nesto ucini (
facere
) ili da se uzdrzi od cinjenja na koje bi inace imala pravo (
non
facere
), a druga strana je duzna da to ispuni. To je imovinski odnos
izmedju dvije odredjene strane, relativnog karaktera, ciju sadrzinu
cine prava i obaveze, a predmet odredjeno duznikovo ponasanje
( dare, facere, non facere ). Obligacioni odnos je imovinsko – pravni
odnos ; izmedju dvije tacno odredjene strane ; ima svoju sadrzinu i
predmet ; i relativnog je karaktera.
~ Obligacija je imovinsko – pravni odnos. Obligacija je pravni
odnos,
iuris vinculum
( pravna veza ), to jest odnos koji je pravno
zasticen, sa sobom nosi sankciju. Obligacija stvara subjektivno pravo
koje titular moze ostvariti sudskim putem. Sankcija je imovinske
prirode i moze biti naknada stete u slucaju povrede obligacije ili
restitutio in integrum
( povracaj u predjasnje stanje ). Obligacioni
odnos angazuje imovine, a ne neposredno licnosti. Obligacija se
obicno moze svesti na novac ili ekvivalentni novcani izraz.
~ Obligacija je odnos dvije odredjene strane. Strana u
obligacionom odnosu koja potrazuje ( povjerilacka strana ) jeste
aktivna, ima pravo da zahtijeva odredjeno ponasanje druge strane.
Duznicka strana je pasivna, ima obavezu da odgovori na zahtjev
povjerioca da nesto preda, ucini ili se uzdrzi od cinjenja na koje bi
inace imala pravo. Subjekat obligacionog odnosa ( povjerilac ili
duznik ) moze da bude kako pravno tako i fizicko lice. Nacelo
jedinstvenog regulisanja obligacionih odnosa proizlazi iz clana 2,
stav 1 ZOO-CG.
~ Obligacioni odnos ima svoju sadrzinu i predmet. Sadrzinu
obligacionog odnosa cine prava i obaveze koje odredjeni obligacioni
odnos stvara. To je ukupnost prava i obaveza iz jednog obligacionog
odnosa. Predmet obligacije je ono na sta se ta prava i obaveze
odnose. Predmet obligacije je prestacija ( dugovano ponasanje ); a
stvar moze biti predmet prestacije ( objekat obligacije ) kada se
prestacija sastoji u davanju. Predmet obligacije ( prestacije ) mora
biti odredjen ili odrediv, moguc i dozvoljen.
~ Obligacija je odnos relativnog karaktera. Za razliku od
apsolutnih prava, koja djeluju
erga omnes
bez obzira na savjesnost
trecih lica, obligaciona prava su relativnog karaktera. Obligacioni
odnos djeluje
inter partes
i za treca lica on jeste pravno irelevantan.
Obligacionopravna tuzba ( tuzba iz neosnovanog obogacenja, tuzba
za naknadu stete ) moze se usmjeriti samo prema duzniku.
Medjutim, obligacioni odnos se moze suprotstaviti nesavjesnim
trecim licima – treca lica imaju obavezu da ni na koji nacin ne
ometaju obligacioni odnos s cijim su postojanjem upoznati
( suprotstavljivost obligacije ).
2. POJAM I IZVORI OBLIGACIONOG PRAVA
Kao grana u opstem sistemu pozitivnog prava, obligaciono pravo
je skup pravnih normi kojima se regulisu obligacioni odnosi. Ono
predstavlja jedan dio gradjanskog prava koji je posvecen pravnom
regulisanju prometa vrijednosti, za razliku od drugih djelova
gradjanskog prava, koji se bave pravnim regulisanjem stecenih
vrijednosti. Subjekti obligacionog odnosa su uvijek odredjena lica, a
njihov odnos ima relativan karakter; predmet obligacionog odnosa
je odredjeno davanje, cinjenje ili uzdrzavanje; obligaciona prava
mogu izgubiti moc prinudnog ostvarenja usljed proteka zakonom
odredjenog vremena. Obligacionim pravom se regulisu sredstva
pravnog prometa, prije svega, ugovori kojima se vrsi razmjena
dobara i usluga, a zatim i druga prava koja dejstvuju samo inter
partes, kao sto je npr. pravo ostecenog na naknadu prouzrokovane
stete. Za obligaciono pravo karakteristicni su poslovi medju zivima
zakljucak da je sudska praksa kod nas, prakticno gledano, posredni
izvor prava.
3. NACELA ZAKONA O OBLIGACIONIM ODNOSIMA.
Zakon u svom uvodnom dijelu proklamuje sljedeca nacela :
autonomija volje, ravnopravnost strana, savjesnost i postenje,
zabrana zloupotrebe prava, zabrana stvaranja i iskoriscavanja
monopolskog polozaja, nacelo jednake vrijednosti davanja, zabrana
prouzrokovanja stete, duznosti ispunjenja obaveza, ponasanje u
izvrsavanju obaveza i ostvarivanju prava, dispozitivni karakter
odredaba Zakona, primjena dobrih poslovnih obicaja, postupanje
pravnih lica u skladu sa opstim aktima, primjena pojedinih
odredaba Zakona na sve vrste ugovora, osim ako za ugovore u
privredi nije izricito drugacije odredjeno. Razumije se, da Zakon
predvidja i druga nacela koja nisu pomenuta u Uvodnom dijelu, a
koja su nasla mjesta u odgovarajucim djelovima Zakona, posebno u
materiji ugovora i prouzrokovanja stete.
Nacelo slobode uredjivanja obligacionih odnosa. - Zakon je ovo
nacelo izrazio rijecima da su strane u obligacionim odnosima
slobodne, u granicama prinudnih propisa, javnog poretka i dobrih
obicaja, da svoje odnose urede po svojoj volji.
S obzirom da je konsensualizam princip naseg i savremenog
prava uopste, Zakon je prihvatio taj princip rijecima da zakljucenje
ugovora ne podlijeze nikakvoj formi, osim ako je zakonom drugacije
odredjeno.
Treba pomenuti i nacelo ekvivalentnosti koje je Zakon izrazio
rijecima da u zasnivanju dvostranih ugovora strane polaze od
nacela jednake vrijednosti uzajamnih davanja, a zakonom se
odredjuje u kojim slucajevima narusavanje tog nacela povlaci
pravne posljedice. Zakon je na ovaj nacin prihvatio nacelo
ekvivalentne razmjene kod dvostranih ugovora, a konkretna pravna
sredstva kojima stiti ovo nacelo je regulisao posebnim odredbama.
Jedno od osnovnih nacela Zakona je i nacelo prema kome su
ucesnici u obligacionom odnosu duzni da izvrse svoju obavezu i
odgovorni su za njeno ispunjenje. Ovo nacelo znaci da se ugovorne
obaveze moraju postovati i izvrsavati onako kako glase.
Pored ugovora, Zakon predvidja i odredjena nacela u oblasti
prouzrokovanja stete. On, prije svega, proklamuje nacelo zabrane
prouzrokovanja stete, prema kome je svako duzan da se uzdrzi od
postupka kojim se moze drugom prouzrokovati steta. ZOO morao je
da se izjasni o osnovima odgovornosti, jer to povlaci za sobom
razlicita pravna pravila. Ovaj zakon poznaje odgovornost po osnovu
krivice, odgovornost za drugog, odgovornost za stetu od opasne
stvari ili opasne aktivnosti, i najzad, neke posebne slucajeve
odgovornosti.
Pluralitet osnova odgoornosti za stetu . * Subjektivna –
odgovornost zasnovana na krivici stetnika. To je klasicna ustanova
koja potice jos iz rimskog prava, iz akvilijanske tuzbe. * Objektivna –
odgovornost bez obzira na krivicu. Radi se o paralelnom osnovu
odgovornosti, a ne o izuzetku od subjektivne odgovornosti. ZOO
stavlja u istu ravan principe
causa-e
i
culpa-e.
* Odgovornost po
osnovu pravicnosti kao korektivni institut.
A. PODJELA OBLIGACIJA PREMA KARAKTERU SANKCIJE
4. CIVILNE I NATURALNE OBLIGACIJE.
Civilne obligacije su takve obligacije koje posjeduju moc sudskog
prinudnog ostvarenja. Povjerilac civilne obligacije moze, kao i drugi
titular prava, da podigne tuzbu kod suda i da zahtijeva ostvarenje
svog prava pod prijetnjom prinudnog izvrsenja nad imovinom
duznika. Kod ovih obligacija postoji, dakle, ona neposredna pravna
sankcija koja razdvaja obligaciju od drugih vrsta drustvenih odnosa.
Ipak, izvjestan manji broj obligacija ne nosi obiljezja neposredne
pravne sankcije u smislu utuzivosti i sudskog prinudnog ostvarenja,
obligacija sa moralnim duznostima, a time se gubi pouzdan
kriterijum za konkretno utvrdjivanje pojma,a narocito domena
primjene naturalnih obligacija.
B. PODJELA OBLIGACIJA PREMA PREDMETU
5. POZITIVNE I NEGATIVNE.
Pozitivnim obligacijama nazivaju se one obligacije koje se odnose
na odredjeno davanje i cinjenje, dok se negativnim obligacijama
