Kolorni vid i poremećaji kolornog vida

UNIVERZITET U TUZLI

Edukacijsko-rehabilitacijski fakultet

Odsjek: Specijalna edukacija i rehabilitacija

KOLORNI VID I POREMEĆAJI KOLORNOG VIDA

(Seminarski rad)

Profesor: Dr.sc. Ševala Tulumović, van.prof. Student: Zerina Bećirović II-348/12-SER

Tuzla, maj 2014.

SADRŽAJ:

UVOD

............................................................................................................................................4

1. Rani razvoj kolornog vida..........................................................................................................6

1.1. Kako nastaje bolest..............................................................................................................6

2. Pozadina.....................................................................................................................................7

3. Uzroci.........................................................................................................................................7

4. Genetsko nasljeđivanje...............................................................................................................8

5. Ostali uzroci...............................................................................................................................9

6. Klasifikacija poremećaja kolornog vida....................................................................................9

6.1. Prema etiologiji....................................................................................................................10

6.2. Podjela po kliničkoj slici.....................................................................................................11

7. Kongenitalni poremećaji kolornog vida...................................................................................12

7.1. Monokromazija...................................................................................................................12

7.2. Dikromazija........................................................................................................................13

7.3. Anomalna trikromazija.......................................................................................................14

8. Učestalost .................................................................................................................................17

9. Dijagnostika..............................................................................................................................19

9.1. Dijagnostičke metode kod poremećaja kolornog vida......................................................20

9.2. Dijagnostički testovi kod poremećaja kolornog vida....................................................... 21

10. Terapija...................................................................................................................................22

10.1. Korekcija vida daltonista..............................................................................................22

11. Značenje rane detekcije ........................................................................................................24

UVOD

U procesu gledanja postoji osjet svjetla i boje. Da bismo mogli razumjeti posljedice poremećaja
kolornog vida, treba se prvo osvrnuti na fizikalne osnove uzroka samog “daltonizma”. Stoga se
treba upitati što je to uopće boja. Može se slobodno reći da je boja optička iluzija i da ona postoji
samo za oko koje apsorbira svjetlost, tj. elektromagnetsko zračenje vidljivog dijela spektra valne
dužine od 380 do 760 milimikrona putem svojih fotoreceptora i pigmenata mrežnice za svaku
osnovnu boju, posebno npr. crvenu kod 595, zelenu kod 550 i plavu kod 450 milimikrona. Sam
doživljaj viđenog dovršava se u centrima vida kore velikog mozga.

Dakle, to je psihofiziološki fenomen, a svrstava se u jedan od najsloženijih procesa u organizmu
uopće. Boja ima svoju valentnost ili zbroj njenih triju svojstava, a to su: ton ili osjet boje,
zasićenost ili saturaciju i luminoznost, svjetlosni ton ili tzv. sjajnost boje. Područje ispitivanja
osjeta boja, tj. kolornog vida, pripada u područje oftalmologije, ali zbog širine populacije koja se
testira, ispitivanje kolornog vida svrstava se i u domene drugih medicinskih specijalnosti, i to
prvenstveno pedijatrije, neurologije, školske medicine te medicine rada, a i drugih
izvanmedicinskih struka kao što su npr. psihologija, pedagogija i sociologija.

Proces gledanja boja temelji se na percepciji ili opažanju. Percepcija je dakle proces s kojim
postajemo svjesni predmeta, njihovih svojstava i odnosa u svojoj okolini. Percepcijom stičemo
određena znanja a i pojedine vještine, stoga nam je ovdje vidna ili vizuelna percepcija, pogotovu
u svijetu boja, vrlo važna za našu profesionalnu, umjetničku, osobnu i socijalnu afirmaciju,
osobito kod mladih osoba u razdoblju njihova odrastanja i školovanja.

Sljepoća za boje je nemogućnost uočavanja razlika između nekih boja. Poremećaj je najčešće
genetski uvjetovan, ali također može nastati zbog oštećenja oka, živca, mozga ili pak zbog
izlaganju određenim hemikalijama. Engleski hemičar John Dalton publicirao je 1798. godine
prvi znanstveni rad na tu temu: “Extraordinary facts relating to the vision of colours“
("Izvanredne činjenice o viđenju boja") nakon što je uočio da i sam pati od tog poremećaja. Zbog
njegove publikacije danas se to stanje ponekad naziva Daltonizam iako je taj termin zapravo
užeg značenja i upotrebljava se za jedan od tipova sljepoće za boje zvan deuteranopia. Sljepoća
za boje uobičajeno se klasificira kao vrsta invalidnosti. No, u pojedinim situacijama ljudi slijepi
za boje imaju prednost nad ljudima s normalnim vidom.

Postoje neke studije koje su zaključile da ljudi slijepi za boje bivaju bolji u uočavanju kamuflaža.

Slijepi na boje ne moraju nužno biti baš daltonisti, koji ne uočavaju crvenu boju. Neki na
semaforu ili grani ne vide zeleno, pojedini ne razaznaju nijanse plave, a vrlo rijetki svijet vide
samo u sivom.

Djeca sa poremećajem kolornog vida mogu imati i poremećaj razumijevanja vizuelnog svijeta u
svakodnevnom životu.

Savremeni oblik školovanja, učenja i življenja podrazumijeva normalan kolorni vid. Već u
vrtićima postoje različito obojena didaktička pomagala koja olakšavaju usvajanje određenih
pojmova i savladavanje veština, što je otežano u slučaju neraspoznavanje boja. Poremećaj ne
mora biti i ograničavajući faktor u životu ako ga se na vrijeme uoči. To potvrđuje i činjenica da
su neki slavni umjetnici poput Mondrijana bili vrlo uspješni uprkos problemu u raspoznavanju
boja.

Otkrivanje problema rješava i nerazumijevanje i pogrešne percepcije učenika koji se može
proglasiti nezainteresovanim za pojedina područja.. Naime brojne su studije pokazale da upravo
više od 60% osoba sa različitim stepenima poremećaja odabire upravo struku vezanu za potrebe
dobrog poznavanja boja. To dovodi do niza frustracija te potrebe promjene zanimanja. Uredan
kolorni vid nužan je kod pilota, mornara, policajaca, osoba koje su vezane za promet, tekstilnu
industriju, dizajn.

2. Pozadina

Mrežnica (retina) je dio oka osjetljiv na svjetlo. Ona sadrži dvije vrste receptora za svjetlo:
štapiće (uglavnom važni za gledanje u mraku) i čunjiće (uglavnom važni za gledanje po danu).
Normalno postoje tri vrste čunjića, a svaki sadrži drugačiji pigment. Čunjići se aktiviraju kada
pigment apsorbira svjetlo. Apsorpcijski spektar čunjića varira: jedni su maksimalno osjetljivi na
kratke valove, drugi na srednje valove, a treći na duge valove (njihova najviša tačka (vrh šiljka)
osjetljivosti je u „plavom“, „žuto-zelenom“ i „žutom“ dijelu spektra). Apsorpcijski spektar svih
triju vrste čunjića obuhvaća veliku količinu vidljivog spektra pa nije u potpunosti tačno definirati
ih kao „plave“, „zelene“ i „crvene“ receptore, posebice jer „crveni“ receptori zapravo imaju
svoju najvišu tačku (šiljak) osjetljivosti u žutom dijelu spektra. Osjetljivost normalnog vida u
boji u konačnici ovisi o preklapanju između apsorpcijskog spektra sva tri sistema. Različite boje
prepoznaju se kada različite vrste čunjića bivaju stimulirane svjetlom drugačijeg spektra.
Primjerice, crveno svjetlo stimulira čunjiće za duge valove mnogo više nego ostale dvije vrste.
Reduciranje valne duljine rezultira porastom stimulacije ostalih dviju vrsta čunjića te time dolazi
do gradacije u nijansama. Mnogi geni u ženskom X kromosomu kodiraju odgovarajuće čunjiće.
Sljepoća za boje gotovo se nikada ne pojavljuje kod žena, već gotovo uvijek kod muškaraca. Za
majku se kaže da je nositeljica sljepoće za boje (oko 8% svih žena).

3. Uzroci

Za bilo koju recesivnu genetsku karakteristiku koja perzistira čak u 5% ukupne populacije smatra
se da može imati i neku prednost u dužem periodu. U drugom svjetskom ratu otkriveno je da se
pri analizi fotografija iz zraka dobiva puno više informacija ako je u timu bila barem jedna osoba
slijepa za boje. Značajno je za ljude da su samo trikromatski primati s vrlo visokim postotkom
slijepih za boje. Druga moguća prednost vidi se u pronalasku tetrakromnih žena. Uslijed
inaktivacije X kromosoma, žene koje su heterozigoti za poremećenu trikromaziju trebale bi imati
barem četiri vrste čunjića u mrežnici. Moguće je da im to pridonosi dodatnoj dimenziji vida u
boji, pretpostavljeno prema analogiji New World majmuna gdje su heterozigotne ženke stekle
trikromaziju u generalno dikromatskoj vrsti.