Univerzitet u Sarajevu
Prirodno-matematički fakultet
Odsjek za geografiju
Smjer: Turizam i zaštita životne sredine
KULTURNO-GENETSKA OBILJEŽJA
ANGLOAMERIČKOG GRADA
SEMINARSKI RAD IZ PREDMETA
URBANA I RURALNA GEOGRAFIJA
Mentori: Student:
Prof.dr. Alma Pobrić Ivković Ena
Sarajevo, novembar, 2016. god.
1. PROSTORNA STRUKTURA GRADA
Prostorna struktura grada može se definirati kao prostorni raspored te sistem veza i odnosa
između pojedinih fenomena u prostoru grada (Vresk, 2002) ili kao prostorni uzorci različitih
funkcija unutar gradskih područja (Mills, 2000). Prostor grada ima kompleksnu prostornu
strukturu koju definiraju tri sastavnice: funkcionalna, socijalna i morfološka. Prostorna
struktura grada nastaje pod utjecajem prirodnih, socijalnih, ekonomskih i ostalih faktora i
zbog toga je izložena stalnim promjenama (Vresk, 1990b).
1
Navedene tri komponente
prostorne strukture grada su vrlo komplekse, pa se mogu raščlaniti i tako analizirati.
Pod funkcionalno-prostornom strukturom grada može se razumijevati prostorni raspored i
prostorno različite koncentracije i kombinacije gradskih djelatnosti, odnosno načini korištenja
zemljišta. U vezi takvog shvatanja već postoji općeprihvaćeni, engleski pojam „urban land-
use“. Funkcionalno-prostorna struktura je zapravo rezultat nekoliko djelatnosti u gradu koje
se na različite načine koriste gradskim prostorom.
Populacijsko-demografska struktura grada podrazumijeva veličinu i gustoću grada. Veličina
grada se izražava brojem stanovnika, a gustoća brojem stanovnika na jedinici površine.
Gustoća se može podijeliti na opću gradsku gustoću i na stambenu gustoću. Opća gradska
gustoća se izračunava na ukupnu gradsku površinu, a za izračunavanje stambene se uzimaju
površine stambenih zona, s tim da se može iskazati kao bruto i neto gustoća.
Pod pojmom morfološke strukture podrazumijeva se prostorni raspored i međusobni odnos
morfoloških elemenata u gradskom prostoru. To su ulice, trgovi, parcele, javne površine,
blokovi zgrada itd. Ovi se elementi odlikuju sa svojim specifičnostima, kao što su gustoća
izgrađenosti, visina, oblik i izgled objekata.
1
Njegač D., Gašparović S., Stipešević Z., Promjene u funkcionalno-prostornoj strukturi Osijeka nakon 1991.
godine. HRVATSKI GEOGRAFSKI GLASNIK 72/2, 101 – 121 (2010.)
2. MORFOLOŠKA STRUKTURA GRADA
Morfologija grada kao cjeline se ogleda u morfološkoj strukturi grada. "Pod pojmom
morfološke strukture razumijevamo prostorni raspored i međusobni odnos morfoloških
elemenata u gradskom prostoru. To su ulice, trgovi, parcele, javne površine, blokovi zgrada
itd". Robert Dickinson (geograf) urbanu morfologiju objašnjava kao "studiranje plana i
građevina grada viđene kroz začetak, rast i funkciju" . On "smatra bitnim dvije osnovne grupe
morfoloških istraživanja:
a) morfoloških struktura - kojima se tumače planske osnove i arhitektura, kroz lokaciju, plan,
rast i upotrebu, i
b) uporedne morfološke studije - u kojima se uporedo razmatraju različiti uzorci na osnovu
porekla, rasta i funkcije"
Slika 1:
Osnovne sheme planova grada po Dickinsonu
Izvor:
http://www.np.ac.rs/downloads/disertacije/disertacija23092016.pdf (26. 11. 2016.)
Organizacija svih elemenata morfološke strukture na globalnom nivou ogleda se u planu
grada. Urbani geograf Conzen prepoznaje tri integralna elementa plana grada:
- sam plan (koji se sastoji od ulica i njihovog sistema),
- raspored parcela gradskog zemljišta (koji odražava vlasništvo) i
J. M. Houston (1953.) izdvaja tri stadija razvoja gradova vidljiva u razvoju velikih gradova
Evrope. To su:
1.
Nukleusni stadij
je stadij razvoja starogradske jezgre. To je pretežno srednjovjekovni
dio grada, specifičnih obilježja, koje je uglavno bio ograđen gradskim zidom. Taj dio
grada uglavnom je očuvan u svim velikim gradovima Evrope.
2.
Formativni stadij
odgovara razvoju gradova u 19. stoljeću koji je bio pospješen
industrijskom revolucijom. U tom stadiju gradovi se šire izvan starogradske jezgre i
duž prometnica.
3.
Savremeni stadij
obuhvata razvoj gradova u 20. stoljeću s razvojem motorizovanog
prometa.
S obzirom na drugu grupu obilježja (pojave i pada gradova) Mumford gradove diferencira u 6
stadija:
1. Eopolis – pojava prvih naselja baziranih na razvoju poljoprivrede, ribarstva i rudarstva
Slika 3:
Eopolis
Izvor:
https://www.academia.edu/4202991/growth_of_city_final_print?auto=download
(24. 11. 2016.)
