Evropski Socijalni Model

1.Međunarodni standardi ekonomskih socijalnih i kulturnih prava.

U univerzalnoj deklaraciji o pravima čovjeka

1948 utvrdjen je minimum osnovnih demokratskih ljudskih prava bitnih za savremena društva. Bio je to pokušaj
uskladjivanja dvije različite političke tradicije – liberalne i socijalističke. Jedna je polazila od premisa svojstvenih
individualnim pravima, dok se druga u značajnoj mjeri oslanjala na marksistička načela. Organizacija UN je ovom
deklaracijom kodifikovala manje više sva do tada poznata građanska i politička, socijalna, ekonomska i kulturna
prava u skladu sa tadašnjim težnjama i dometima društvenog i političkog razvoja. Od socijalnih prava u ovoj
deklaraciji su sadržane

-Pravo na rad, slobodan izbor zapošljavanja,-pravno na jednaku zaradu za jednak rad, - pravo na pravednu i
zadovoljavajuču naknadu za rad kao i druge prateće odlike socijalne zaštite, - pravo na sindikalno udruživanje i
djelovanje-- pravo na ograničeno radno vrijeme, odmor, razonodu i povremeno odsustvo s posla-pravo na
osiguranje u slučaju bolesti, starosti, invalidnosti i nezaposlenosti.

Deklaracija naravno ne proizvodi pravne obaveze, tako da su tek nakon nje uslijedili najznačajniji medjunarodno-
pravni instrumenti. Najznačajnije je pomenuti 'Medjunarodni pakt o građanskim i političkim pravima i Međunarodni
pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima koji su usvojeni 1966e a stupili na snagu 1976.

Prvi sadrže set prava: na život, zabrana mučenja, nečovječnog ponižavanja i kažnjavanja, zabrana ropstva, pravo na
slobodu i bezbjednost ličnosti, pravo na slobodno kretanje, pravo na pravično suđenje... drugi : pravo na rad, pravo
na pravične uslove rada, na sindikalno organizovanje, socijalno osiguranje, zaštitu majke, djeteta i porodice,
odgovarajući životni standard itd...

2.Različito tumačenje građanskih i političkih i socijalnih i ekonomskih prava

Česte su analize razlika između

političkih i socijalnih prava. Za razliku od građanskih i političkih, svrha socijalnih i ekonomskih prava nije da zajamče
pojedincu slobodu od države i nasuprot državi, već ona predstavljaju zahtjeve za preraspodjelu društvenih dobara i
usluga upućene državi. Dok se stara prava ostvaruju nečinjenjem države, nova prava su nezamisliva bez njenog
činjenja.

Dok se politička prava mogu 'automatski' primjenjivati, ekonomska-socijalna-kulturna prava zahtijevaju razne
dugoročne programe, objetivne uslove i posebno aktivnu ulogu države. Pored toga, građanska i politička prava su
stavljena pod sudsku zaštitu što pojedincima omogućava da se protiv nezakonitih akata i radnji vlasti žale sudovima,
dok za socijalna (...) prava - sudska zaštita nije jasno definisana.

Zbog svega ovoga, ne treba nepotrebno preuveličavati razliku između gradjansko političkih s jedne i socijalno
ekonomskih prava s druge strane. Tamo gdje nema prvih (sloboda mišljenja, izražavanja, udruživanja u sindikate,
prava na štrajk..) nema ni drugih. Drugi imaju veoma jak uticaj na prve.

Politička prava, dakle, podrazumijevaju uzdržavanje države od činjenja, a socijalna i eko kreiraju pozitivnu obavezu
na redistribuciju materijalnih resursa.

3. Evropski savjeti zaposlenih

Participacija zaposlenih ima dva dominantna aspekta: a-učešće zaposlenih u upravljanju preduzećem tj u
odlučivanju o organizaciji radnog procesa, uslovima rada, zaradama itd (mogu se razlikovati a- informativna,
savjetodavna i konsultativna uloga zaposlenih, prije svega u oblastima uslova rada i zaštite na radu; b-saodlučivanje,
koje predstavničkim organima radnika daje moć donošenja odluka o nekim personalnim ili socijalnim pitanjima u
preduzeću.)

b-učešće zaposlenih u finansijskim rezultatima preduzeća. (Što znači učešće radnika u profitu preduzeća, odnosno
radničko akcionarstvo, pri čemu se profit preduzeća dijeli zaposlenima kroz akcije)

Pravo radnika na informisanje i konsultovanje o specifičnim pitanjima rada preduzeća u kome rade podrazumijeva i
njihove obaveze da misle o napretku preduzeća. U evropi je ovaj segment industrijskih odnosa razvijem, pored
ostalog i na vrlo uspješnom iskustvu radničke participacije u Njemačkoj. U toj zemlji je sindikalni angažman
izmješten iz preduzeća, dok je sistem saodlučivanja integrisan u kolektivna prava zaposlenih tj u industrijske odnose
u preduzeću. Zbog toga su istraživači Evropske fondacije za unapređenje uslova rada razdvojili direktnu
participaciju-onu koja se odvija unutar preduzeća i indirektnu participaciju- onu koja se odvija preko sindikalnih
predstavnika.

4. Značaj ugovora iz Amsterdama za razvoj evropskog socijalnog modela(potpisan 1997, stupio na snagu 1999)

Ugovorom iz Amsterdama preseljen je dio sadrzaja treceg stuba u sadrzaj prvog stuba. Takođe je amsterdamski
ugovor donio jačanje ekonomskog i socijalnog odbora. Postavio je kamen temeljac jedinstvenog Evropskog
socijalnog modela 'Zajednica i drzave ckanice imaju za cilj podsticanje zaposlenosti, poboljsanje uslova zivota i rada,
uz njihovo uskladjivanje u toku poboljsavanja, odgovarajucu socijalnu zastitu, dijalog izmedju socijalnih parnera-
poslodavaca i radnika, razvoj ljudskih resursa, sa ciljem postizanja visoke i trajne stope zaposlenosti i borbe protiv
socijalne marginalizacije'.

U ovom ugovoru prvi put je uveden OTVORENI METOD KOORDINACIJE.

Otvoreni metod koordinacije je eksperimentalni pristup upravljanja EU na osnovu nacionalnog napretka kroz
zajedničke evropske ciljeve i organizovano zajedničko učenje. Glavne institucionalne komponente OMK su
zajedničke smjernice, nacionalni akcijski planovi, ujednačeni pregledi i zajednički evaluacijski izvještaji i preporuke.
Nijedan od ovih instrumenata nema obavezujući karakter.

OMK obuhvata postavljanje zajedničkih ciljeva na evropskom nivou, definisanje odgovarajućih nacionalnih politika
u postizanju tih ciljeva te izvještavanje o razvoju i rezultatima nacionalnih politika. OMK je zamišljen kao pomoć
državama članicama da razviju vlastitu politiku, koja će odražavati situaciju u njihovoj državi, da dijele svoje
iskustvo, te nadgledaju rezultate na transparentan i uporediv način.
Na Lisabonskom zasijedanju je odlučeno da se OMK primijeni u borbi protiv socijalne isključenosti u skladu sa
načelima Komisije, dok je u Nici Evropsko viječe utvrdilo ciljeve u borbi protiv siromaštva i socijalne isključenosti:
-Olakšati svima zapošljavanje,-spriječiti rizik od isključenosti, - pomoći najosjetljivima,- pokrenuti sva relevantna
tijela. Evropske članice su pozvane da donesu dvogodišnje nacionalne planove i definišu smjernice i mehanizme

koje uglavnom poslodavci ispunjavaju. ; 1975-1989 period ekonomske krize, budzetskih štednji i ograničavanje
procesa koletivnog pregovaranja. Sužavaju se i ograničavaju neki od rezultata sindikalne borbe. 1989. pad
Berlinskog zida i otpočinjanje procesa tranzicvije u zemljama istočne evrope uz izgradnju zakonodavnog okvira za
socijalni dijalog i tripartizam u ovim državama. Tripartidna saradnja i dijalog u temljama Z.Evrope u velikoj mjeri je
transformisala ulogu države kao posrednika između poslodavaca i radnika i glavni cilj je bio da se politička
demokratija dopuni ekonomskom i socijalnom demokratijom.

6.Povelja o osnovnim pravima EU

Izuzetan značaj za budućnost evropskog socijalnog modela odnosno za politička i

socijalna prava građana u EU ima povelja o osnovnim pravima EU. Donesena je 17.12.2000. u Nici. 'Narodi Evrope
su, uspostavljajući sve čvršće jedinstvo među sobom, odlučni da dijele miroljubivu budučnost zasnovanu na
zajedničkim virijednostima', kaže se u preambuli Povelje. Unija se zasniva na nedjeljivim i univerzalnim
vrijednostima ljudskog dostojanstva, slobode, jednakosti i solidarnosti i počiva na načelima demokratije i vladavine
prava.

Prvo poglavlje

se tiče dostojanstva i u njegovim odredba,a se ističe da je ljudsko dostojanstvo nepovredivo, da

svako ima pravo na život, na počtovanje ličnog duhovnog i fizičkog integriteta i da niko ne smije biti osuđen na
smrtnu kaznu.

Drugo poglavlje

govori o slobodama i ima 14 članova. Njima se definišu pravo na slobodu i sigurnost, na poštovanje

privatnog i porodičnog života, stana i komunikacije, na zaštitu ličnih podataka, na zasnivanje braka i osnivanje
porodice, slobodu mišljenja, savjesti i vjeroispovijesti, kao i pravo na prigovor savjesti. U ovom poglavlju se takođe
govori i o garantovanom pravu na akademsku slobodu, naučnog istraživanja, na obrazovanje.

Treće poglavlje

govori se o jednakosti. Jednakosti pred zakonom. Zabranjuje se svaka diskriminacija po osnovu

pola, rase, boje kože, etničkog ili socijalnog porijekla, genetskih karakteristika, jezika... Definiše se ravnopravnost
žena i muškaraca. Prava djeteta, prava starih ljudi i lica sa invaliditetom.

Četvrto poglavlje

se tiče solidarnosti i u njemu se u članu 27 definiše pravo radnika na informisanje i savjetovanje u

privrednom društvu. Garantuje se pravo na kolektivno pregovaranje i djelovanje. Svaka osoba ima pravo pristupa
službi za zapošljavanje, svaki radnik ima pravo na zaštitu od neopravdanog otkaza. Pravo na uslove rada kojima s
epoštuje njegovo zdravlje, bezbjednost i dostojanstvo, na ograničeno radno vrijeme, dnevni i sedmični odmor kao i
na plaćeni godišnji odmor.

Peto poglavlje

odnosi se na prava građana. Na pravo svakog građanina Unije da bira i da bude biran na izborima za

EVR Parlament u državi članici u kojoj ima mjesto prebivališta. Pravo pristupa dokumentima, pravo na peticiju,
pravo građana da Ombudsmanu Unije prijave slučajeve nepravilnosti u radu instituja EU, pravo na slobodu kretanja
i prebivališta.

Šesto poglavlje

tiče se pristupa pravdi i grantuje pravo na djelotvoran pravni lijek i na pravično suđenje,

pretpostavku nevinosti i pravo na odbranu i pravo da se za isto krivično djelo ne sudi dva puta.

7.Karakteristike otvorenog metoda koordinacije

zajedničke smjernice, nacionalni akcijski planovi, ujednačeni pregledi i zajednički evaluacijski izvještaji i preporuke.
Nijedan od ovih instrumenata nema obavezujući karakter.

Primjena OMK u borbi protiv siromaštva i socijalne isključenosti se sastoji od dva dijela: - Proces koji uključuje
prihvatanje nacionalnih planova socijalne uključenosti od strane zemalja članica i njihove ocjene od strane Komisije;
-Višegodišnjeg akcijskog programa definisanog tako da podstiče saradnju između zemalja članica u borbi protiv
socijalne isključenosti

Program je prihvaćen 2001. godine i usmjeren na unaprijeđivanje efikasnosti politika zemalja članica u
unapređivanju socijalne inkluzije i to na način da se kreatori politike, socijalni partneri, nevladine organizacije,
naučnici i same isključene osobe- podstaknu na međusobnu saradnju.

8.Zajednički memorandumi o socijalnoj uključenosti

Zajednički memorandum o socijalnoj uključenosti nastaje usled potrebe pripremanja zemalja kandidata i njihovog
usmjeravanja ka otvorenom metodu koordinacije i procesima socijalnog uključivanja na nivou Unije.

Naime, prije nego pristupi Uniji, svaka zemlja kandidat, u saradnji sa Evropskom komisijom izrađuje ovakav
memorandum gdje procjenjuje svoje glavne zadatke u borbi protiv siromaštva i socijalne isključenosti.
Zajednički memorandumi o socijalnoj uključenosti su dodatni socijalni preduslov Unije tokom pregovora sa
zemljama kandidatima i insistira se na njihovom detaljnom sprovodjenju u skladu sa evropskim ciljevima, takođe
memorandumi igraju i bitnu ulogu u pripremi zemalja kandidata prilikom kreiranja prvih programa o korišćenju
evropskog socijalnog fonda. Evropska Komisija smatra da su ovi memorandumi korisni za zemlje kandidate iz više
razloga, a to su :

- inkorporiraju ciljeve socijalne uključenosti u nacionalne budzetske odluke i samim tim omogućavaju da se
strukturalni fondovi Unije korsite na najbolji način;

- pripremaju strategiju za uključivanje socijalnih partnera i nevladinih organizacija u procesima implementiranja i
monitoringa politike za socijalno uključivanje

-omogućava povezanost između nacionalnih, regionalnih i lokalnih vlasti

-ojačavaju statističku osnovu za mjerenje stanja koja su povezana sa siromaštvom

modela: ' Zajednica drzava i clanica imaju za cilj podsticanje zaposlenosti, poboljasanje uslova zivota i rada, uz
njihovo uskladjivanje u toku poboljsavanja, odgovrajucu socijalnu zastitu, dijalog izmedju socijalnih partnera, razvoj
ljudskih resursa, sa ciljem postizanja visoke i trajne stope zaposlenosti i borbe protiv socijalne marginalizacije''.

Na osnovu odredbi Ugovora o osnivanju EZ još sedamdesetih godina prošlog vijeka usvojene su znacajne direktive u
oblasti radnog prava, bezbjednosti i zdravlja na radu i jednakosti izmedju zena i muskaraca, kao i prvi evropski
socijalni program (program socijalne akcije) 1974.

1989. usvojena je Povelja o osnovnim pravima radnika tzv SOCIJALNA POVELJA, kojom se po prvi put jednim
dokumentom postavljeni minimalni socijalni standardi na nivou Zajednice. Povelja je tada u vrijeme priprema
ugovora iz Mastrihta, definisala dvanaest osnovnih socijalnih prava radnika:

- sloboda kretanja na teritoriji Zajednice

- slobodan izbor zanimanja i zaposlenja

- pravo na pravicnu zaradu

- besplatan pristup javnim sluzbama za zaposljavanje,

-pravo na odgovrajuce radno vrijeme

- pravo na odmore i odsustva

- pravo na odgovarajucu socijalnu zastitu

- pravo na profesionalno osposobljavanje

- jednakost tretmana muskaraca i zena

- zastitu djece i omladine, starijih osoba, osoba sa invaliditetom

- pravo na strajk, udruzivanje, kolektivno pregovaranje.

U ugovoru iz Amsterdama su 1997. ugradjene odredbe ovog Sporazuma o socijalnoj politici. Tada i zaposljavanje
postaje jedan od primarnih ciljeva EU, pa je unija ovlascena da unapredjuje koordinaciju izmedju politika
zaposljavanja drzava clanica, sa cilkjem da ih ucini uspjesnijim tako sto ce raditi na kooordinaciji strategije
zaposljavanja.

Na kraju, u Lisabonskoj strategiji je postavljen cilj da Unija postane, na znanju zasnovana, najkonkurentnija i
najdinamicnija ekonomija na svijetu. Ostvarivanje tog cilja zahtijevalo je modernizaciju evropskog socijalnog
modela, investiranje u ljude i borbu protiv socijalne iskljucenosti, sto je svjedocilo o prosirenju interesa EU s
makroekonomske politike i politike zaposljavanja prema sirem podrucju socijalne politike i borbe protiv socijalne
iskljucenosti.