Crvenom bojom ono što ne treba učiti

GOVEDARSTVO

Privredni značaj govedarstva

Govedarstvo je vrlo značajna grana stočarstva jer pruža raznovrsne

koristi   čovjeka   (meso,   mlijeko)   koji   su   cjenjeni   visokobjenančevinasti
proizvodi. To su proizvodi značajni za prehrambenu industriju. Pored ovoga
od goveda se dobijaju crijeva, rogovi, koža, papci koji se koriste u industriji
i domaćoj radinosti. goveda se još uvijek koriste za rad, a značajan je i
stajnjak koji se dobija kao sporedni (nus) proizvod. Za ekonomiku jednog
poljoprivrednog gazdinstva govedarstvo je značajno jer omogućava da se
mlijeko   svakodnevno   isporučuje   čime   se   domaćinstvu   obezbjeđuje   stalni
priliv novčanih sredstava, što nije slučaj sa ostalim vrstama proizvodnje. Za
tu   visoko   vrijednu   proizvodnju   goveda   koriste   relativno   jeftinu   kabastu
hranu i ovakvom ishranom goveda nisu konkurentna čovjeku. Goveda su
sposobna da se prilagode različitim klimatskim i ekonomskim uslovima i
zbog toga su rasprostranjena na svim kontinentima.

Govedarstvo zauzima veliki udio u stočarstvu i poljoprivredi uopšte,

jer   na   njega   otpada   40-50%   u   ukupnoj   vrijednosti   poljoprivredne
proizvodnje. U razvijenim stočarskim zemljama taj udio ide od 60 pa i 70 %.
Intenzivna   poljoprivredna   proizvodnja   mjeri   se   intenzitetom   stočarske
proizvodnje, a ratarska proizvodnja se najbolje analizira kroz stočarstvo. kao
zemlje   sa   intenzivnim   govedarstvom   izdvajavu   se   Danska,   Holandija,
Francuska, Engleska, Njemačka, itd.

Istorijski razvoj govedarstva

Prvi sistematski radovi u unapređenju govedarstva potiču iz polovine

19. v. Pred kraj 19. vijeka počeo je uvoz produktivnih rasa. prvo su uvožene
plemenite Alpske rase, grla Pincgavske i Simentalske rase. Na Slovenačko
govedarstvo veliki uticaj je imala Austrija, a u BiH imala je uticaj Austrijska
monarhija koja je forsirala Oberintalsku i Pincgavsku rasu. Oni su nastojali
da sa ovim rasama oplemene bušu i na taj način povećaju proizvodnju mesa
za vojsku. Tako je u Gacku i na bazi buše i mrkosivih goveda iz Austrije
stvoreno Gatačko goveče. Takođe i u Makedoniji počeo je planski rad 1947
god. kada su upotrijebljene sivo-smeđe Alpske rase, a posle i crno-bijela
goveda.

Od goveda se takođe dobijaju i važni proizvodi kao što je koža, a ona

se sastoji iz 3 sloja: epidermis, kutis i subkutis, a njen kvalitet zavisi od više
faktora.

- genetskih faktora

: plemenite rase imaju bolji kvalitet kože od

primitivnih rasa

- od pola

: bikovi imaju deblju kožu na glavi, vratu i trbuhu, a tanju na

leđima, dok krave imaju deblju kožu na leđima. kod ranostasnih
muških grla sličan je kvalitet kože kao kod odraslih krava. koža kod
ženske mlađe teladi bolja je od kože muške teladi.

- klimatski faktori

: goveda u hladnim i vlažnim predjelima imaju jaču

kožu (deblju) od goveda koja su u suvim i toplijim klimatima.

Goveda iste rase koja se gaje u staji imaju tanju kožu od kože goveda koja se
uzgajaju na paši.
U trgovinama se koža klasira na teleću, juneću i sirovu kožu, goveđu. Masa
teleće kože je 2-7,5 kg, a debljine 3-5 mm. Koža mladih bikova (do 2 god.)
je do 17 kg, a debljina 2-4 mm, kod bikova masa je 17-40 kg, a debljina 3-5
mm.
Sirove kože se mogu konzervisati na 2 načina: solenjem i sušenjem.

Konzervisanje solenjem

je najčešća metoda konzervisanja kože. Ovom

metodom se želi smanjiti količina vode od 15% do prirodne težine kože. Mi
solenjem rad fermenata i štetnih mikroorganizama koji utiču razorno na
kožu. Za solenje se koristi kožarska denaturisana srednje krupna so. Ukoliko
se u soli nalaze primjese željeza onda se na koži javljaju žućkaste mrlje čime
se umanjuje kvalitet. Jednom uptrjebljena so više se ne upotrebljava. Kože
se prvo razastiru bez nabora, a sole se sa 25-40% soli od ukupne težine kože.
Posebno se vodi računa oko solenja glave, gubice i noga. u ljetnom periodu
voda se brzo izvuče posle 12-15 h pa se mora ponovo soliti. Zimi se to
dešava posle 4-5 dana. Osoljene kože se sada slažu jedna na drugu tako da
unutrašnja strana jedne naliježe na spoljašnju stranu druge kože. Na ovaj
način se kože i klasiraju, na što se teleće i goveđe slažu postepeno, a i po
veličini. kada se složi po 150 koža u bale tako stoje 14 dana. Za to vrijeme
koža kalira 10-20% bikova i krava 10-15% junadi i 5-10% teladi.

Konzerviranje sušenjem

se vrši tako što se kože isprave i ostave da leže na

dlakavim stranama. Po pravilu kože se suše u hladu, a na suncu i vjetru se
brže suše ali samo spoljašnji dio (površinski), a unutrašnji ne dovoljno.
Sirova koža ima 70% vode, a osušena 60%. Sušenje ljeti traje 4-5 dana, a
zimi 7-15 dana. Poslije sušenja posipaju se naftalinom 2% od ukupne težine
kože. Posle se pakuju i sušene su 30% tanje od sirovih.

Kombinovano konzervisanje

: sole se sa 25% soli od prijemne težine. Slažu

se u bale gdje ostaju 5-6 dana, a posle se rasprostiru i suše.

proizvodnju mlijeka i proizvodnju mesa. U Indiji i na Kavkazu stvorene su
mliječne rase koje daju do 4000 kg mlijeka sa 7-8% mlječne masti. u Evropi
su malo rasprostranjeni i pretežno se nalaze u poljoprivredno zaostalim
regionima (Bugarska, Grčka, Albanija, Italija, Rumunija, Jugoslavija). Kod
nas pretežno se koristi za rad. Snažniji su od volova ali i nešto tamniji (2
para bivola ima istu snagu kao 3 para volova). Visina grebena je od 120-130
cm, glava je široka u čelu sa zaobljenim zadnjim dijelom, rogovi su jaki i
karakteristični su po pravom pružanju. Grudi su dobro razvijene, sapi su
karakteristične jer su kratke, široke, strme. noge su jakih kostiju i snažne su.
Koža je crno pigmentirana, a ponekad može imati bijelu pjegu na čelu i
bijele pjege na vimenu. U Aziji postoje bijeli bivoli, imaju slabo razvijeno
vime, sa 4 sise. Bivoli su kasnostasne životinje, završavaju porast sa 5-6
god., a žive 25-30 godina. Masa tijela je 350-600 kg, bremenitost traje 10
mjeseci, rađaju se sa 30-32 kg. Mliječnost je oko 800 kg, sa prosječno 7-8 %
mliječne masti, 6-13% granica. Mlijeko je specifičnog ukusa odnosno mirisa
blata, ali ako se drže u higijenskim uslovima nema tog specifičnog ukusa.
Meso je slabog kvaliteta, nešto crvenije boje. Meso mladih bivola je slično
mesu teladi. Koža je čvrsta i jača je od kože goveda.
BIZONI su srodnici goveda koji žive u Evropi i Sjevernoj Americi. Kod njih
je prednji dio trupa neproporcionalno razvijeniji od zadnjeg. Na prednjem
dijelu se nalazi velika grba, formirana od poslednjeg vratnog i prvog leđnog
pršljena. leđna linija pada ka sapima i zato je prednji dio tijela visočiji od
zadnjeg. Postoje 2 roda: Evropski i Sjeverno-američki bizon.
Evropski bizon (Europeus bison) je najkrupniji evropski preživar. Zove se
još zuberi, visina grebena je 180 cm, masa tijela 500-700 kg. Na grebenu
ima veliku grbu, ima razvijenije rogove nego američki bizon, a boja tijela je
sivokestenjasta.
Američki bizon (Bison americanus) visina grebena je 180-190 cm, a masa
tijela je 600-1000 kg. Prednji dio tijela je bolje razvijen, ima jasnu grbu,
rogovi su kratki i vjenčasti. Tamno je mrke boje. Bremenitost traje 9 ili 10
mjeseci.
AZIJSKA GOVEDA odlikuju se zajedno koštanom grbom koja se formira
od grudnih pršljenova i to od 3-11 pršljena. Živi u Indiji i Indokini.

Banteng

(Bibos sondaicus) je poznat kao divlja i pitoma životinja. Visina

grebena je 170 ili 120 cm. Ima relativno malu glavu, ali velike rogove40-45
cm. Vrat je kratak i uzan. grba je sastavljena od 3-11 pršljenova. Prednji dio
tijela je viši od zadnjeg.
Domaći banteng je poznat kao bali goveče jer živi na ostrvima Bali, Java,
Borneo. Visina grebena je 120-130 cm, masa tijela ženki je 250-300 kg a

mužjaka 350-400 kg. Boja bikova je tamno čokoladna, dok krave imaju
crvenkast sjaj.

Gaur

(Bibos gaurus) –životinja iz dzungle. Živi u Indiji, Burni i Baliju.

Visina grebena 180 cm. Grba se pruža skoro do polovine leđa. Glava je
izdužena, teška sa dugim rogovima koji su u osnovi široki i na vrhu oštri.
Boja je tamno braon do crna. Bremenitost traje 9 mjeseci. Do danas nije
odomaćena forma.

Gajal

(Bibos frontalis) živi u predjelima Indokine kao odomaćeno i

poluodomaćeno goveče. Visina grebena je 140-160 cm zavisno od pola. Ima
grbu i preovladavajuća boja je crna. Vrhovi ekstremiteta su bijeli. Živi 20-25
godina.

Jak

(Bos grunniensis) živi u pitomom i divljem stanju u Centralnoj Aziji,

Tibetu, Mongoliji na nadmorskoj visini 2000-6000 m. Obrastao je dugom i
gustom dlakom 50-60-70 cm dužine. Dlaka je na glavi je kovrdzava i rep je
sličan kao kod krava. Snažnog je tijela, visina grebena 190 cm, tijelesna
masa mužijaka 600-700 kg, a ženki 160 cm visina grebena, tijelesna masa
300-380 kg. Glava je široka u čelu, a rogovi su dužine 80-90 cm. na grebenu
je koštana grba. Ima dugačku dlaku na grudima, trbuhu i donjim dijelovima
nogu. Rep je obrastao kao kod konja. Boje je sivo smeđe do crne. Završava
porast sa 6-8 godina, a živi 20-25 godina. Lovi se kao divljač za meso.
Domaći jak je lakši i mužjaci imaju težinu 400-450 kg, a ženke 250-300 kg.
težina teladi 15 kg. Boja je siva ili sivo smeđa. Koristi se kao radna snaga za
vuču i nošenje tereta i može da ponese 120-150 kg a može i za proizvodnju
mesa. Mliječnost je 600 kg sa 6% mliječne masti.

Zebu goveda

su najsrodnija govedima. Odlikuju se po tome što imaju

masnu grbu na leđima bez koštane osnove formiranu od vezivnog tkiva i
može u njoj da se nalazi 25 kg loja. Rasprostranjena su u Aziji i Africi i ima
ih oko 35 rasa. Svrstavaju se u 2 grupe: Indijiski- Bos zebu indicus i Afrički-
Bos zebu africanus. Zebua nema u divljem stanju nego samo u pitomom.
Isto kao i naše domaće goveče tako i zebua ima različitih rasa. Svoju važnost
ova goveda imaju za topla područja. Ukršta se sa drugim grlima i proizvode
hibridi da bi bili otporni na toplu i suvu klimu. afrički zebu se zove i sanga
goveče.

Sistematsko mjesto i domestikacija goveda

- BOS – Bos taurus 1.Primigenus
2.Brahiceros
3.Indicus
4.Turano
- BIZON

Zološka klasifikacija goveda

služi za određivanje porjekla goveda, a zasniva se na krainološkoj građi
pripadnika pojedinih rasa. Predstavnici goveda iz roda Bos i speciusa Bos
taurus odlikuju se sledećim zajedničkim zoološkim obilježjima i ima 7
vratnih, 13 grudnih, 5 slabinskih, 4-5 krsnih i 19 repnih pršljenova. Imaju 32
zuba. Donje cjevanice uzdužno su srasle gdje postoji žlijeb. ispred nje se
nalaze 2 kičične, 2 krunične i 2 kopitne kosti. Vime je razvijeno, ima 4 sise.
Bremenitost traje 285 dana ili 9,5 mjeseci, a procenat bližnjenja je 2-3%.
Gubica je uvijek hladna i vlažna. Želudac kod goveda je velike zapremine i
zauzima ¾ trbušne duplje. Sastoji se iz 4 dijela: burag, mrežavac, listavac i
sirište. Prva 3 su predželudci i obloženi su kutanom sluzokožom. Sirište je
pravi predželudac i on sadrži žlijezdanu sluzokožu. Zapremina predželudca
je različita i zavisi od uzrasta, a kod odraslih goveda srednje veličine,
zapremina je 130-180 l, akod krupnih i do 270 l. Sa 12-18 mjeseci želuci
dostižu svoj maksimalni kapacitet tako da na burag odpada 80% od totalnog
kapaciteta, 5% na mrežavac i na sirište i listavac 7-8%. Dužina crijeva je 20
puta duža od dužine tijela, 40-50 m, a slijepo crijevo je dužine 75 cm, a
prečnik 12 cm. Prema zoološkoj podjeli sve rase goveda mogu se svrstati u 6
grupa:

1. Primigena goveda potiču od Bos primigenus Bojanus i odlikuju se

posebnom lobanjskom građom. Glava je velika, duga, uzana, čelo
uzano i ravno, slijepočne jame duboke i uzane, rogovi su vrlo veliki i
imaju specifičan pravac pružanja. To su kasnostasni tipovi, a tipičan
predstavnik su stepska goveda.

2. Brahicerna goveda potiču od Bos brahyceros Adametz. karakterističu

se građom lobanje i kratkim rogovima koji se nadnose u vidu vjenca
iznad čela. Glava kod ove grupe je manja, kraća i šira u odnosu na
predhodnu grupu. Imaju kvrgu u međurožju i udubljeno čelouslijed
uzdignutih očnih lukova. Potiljačna kost je visoka i uzana, a
slijepočne jame široke i plitke. Predstavnici su balkanska buša,
karpatska goveda i bretanjsko goveče.

3. Frontozus tip odlikuju se sličnom građom lobanje kao primigena

goveda ali njeni predstavnici imaju šire čelo. S obzirom da nemaju
divljeg rodonačelnika smatra se da su nastali mutativnom formom
primigenog govečeta koje je postalo pripitomljavanjem i