K R I M I N O L O G I J A
2017.
1. Pojam kriminologije
U najopštijem smislu kriminologija je nauka o zločinu ili nauka o proučavanju
KD-a, odnosno kriminaliteta, njegove uzroke, uslove i pojavne oblije u kojima
se javlja.
Proučavajući kriminalne probleme iz različitih aspekata vremenom su se razvile
i posebne kriminološke discipline kao što su:
kriminalna antropologija,
sociologija,
psihologija,
politika,
etiologija,
fenomenologija i dr. koje nose predznak kriminalne kao što je:
viktimologija,
penologija.
Veoma rano kriminalitetom kao predmetom nauke, počela je da se bavi kriminalna
sociologija.
Ona je svoja kriminološka shvatanja začela praktično s klasičnom školom u 18.
vijeku, zatim pozitivističkim t e o r i j a m a s k r a j a 1 9 . v i j e k a , d a b i
v r e m e n o m e v o l u i r a l a s r e d i n o m 2 0 . v i j e k a u s a v r e m e n u
kriminologiju, izučavajući kriminalitet isključivo kao društvenu pojavu.
Prema Feriju kriminologija je opšti pojam za sve krivične nauke, pa i za
krivično pravo.
Takvo mišljenje prije II Svjetskog rata zastupao je i poznati pravnik Toma
Živanović i akademik Milan Milutinović.
Kriminologija se vremenom formirala u savremenu nauku koja
inkorporira sva validna saznanja, pojavnim oblicima i razvoju kriminala u
određenim vremenskim okvirima i prostornim granicama.
2. Predmet kriminologije
1
U najopštijem smislu riječi predmet kriminologije je kriminalitet kao
individualni čin i društvena pojava, njegovi uzroci i pojavni oblici.
Poseban predmet kriminologije je ličnost delinkventa, njegova socijalna
obilježja, psihološka i biološka struktura.
Predmet istraživanja kriminologije je delinkventna ličnost ili sam delikt ili i jedno i
drugo.
Prva shvatanja o predmetu kriminologije potiču još od italijanskog kriminologa
Lombroza koji je smatrao da je osnovno pitanje nauke zločinac, a ne njegovo djelo.
Drugo stanovište prevashodno sociološke i pravne orijentacije
polazi od toga da je predmet kriminologije zločin.
Ono potiče od francuskog sociologa Dirkema po kome kriminologija izučava
društveno ponašanje u vezi s krivičnom sankcijom.
Pretežna kriminološka istraživanja, shvaćena kao predmet interesovanja ove
nauke kreću se u dva smjera:
posmatranje unutrašnjeg stanja ličnosti i
ispoljavanje slobode ili prinudne volje, uslovljena socijalnom okolinom u
određenom obliku spoljne manifestacije ponašanja ličnosti.
Kada je u pitanju ličnost delinkventa kao predmet kriminologije može se
posmatrati iz dva aspekta kako se njegovo unutrašnje stanje manifestuje u
socijalnoj sredini i na drugoj strani kako se socijalna sredina odražava na njegova
unutrašnja svojstva.
U pravno - socijalnom smislu predmet kriminologije proizilazi iz same definicije a to su
inkriminisane pojave shvaćene kao individualno ili grupno ponašanje u realnom
društvenom životu i odnosu.
3. Odnos kriminologije sa drugim naukama
Kriminologija je multidisciplinarna nauka i oslonjena je na druge srodne naučne discipline.
Od pravnih nauka oslonjena je na:
Krivično pravo,
krivično procesno pravo i
kriminalistiku.
2
Predmet viktimologije je prije svega ličnost žrtve, njene bio-psihičke karakteristike i
socijalna obilježja.
4. Pojam kriminaliteta
Kriminalitet je društvena pojava vršenja krivičnih djela od strane pojedinaca.
Pojam kriminaliteta potiče od latinske riječi crimen što znači zločin.
Pravna definicija kriminaliteta je da su to radnje koje predstavljaju krivična djela
odnosno protupravne kažnjive radnje.
U sociološkom smislu kriminalitet se posmatra ne samo kroz djelo, on izučava i
učinioca, društvene uzroke, uslove i posljedice kriminaliteta.
U bitna svojstva kriminaliteta ubrajaju se:
skup kriminogenih individualnih pojava,
pojava koja ima društveni karakter,
negativna društvena pojava,
istorijska pojava,
univerzalna pojava.
5. Opšta i klinička kriminologija
Standardizovana kriminologija izučava kriminalitet kao opštu društvenu pojavu, neovisno
od vremena i prostora u kojima se kriminalitet pojavljuje.
Ona ne uviđa da kriminalitet predstavlja prevashodno jednu dinamičnu pojavu
koja izvire iz društvene strukture jedne zemlje i usko je povezana sa tom
strukturom, pa prema tome i podložna društvenim promjenama.
Klinička kriminologija izučava kriminalitet i učinioce KD na bazi određenog
broja slučajeva, a primjenom raznih kliničkih metoda (medicinskog, psihološkog,
psihijatrijskog) i socijalnog, putem socijalne ankete.
Klinička kriminologija ima za cilj da pruži mišljenje prestupniku koje sadrži
dijagnozu i tretman postupanja u penitenciranoj fazi.
6. Akademska i primjenjena kriminologija
7. Kriminološke discipline
4
Primarno mjesto u kriminologiji zauzimaju:
kriminalna etiologija i
kriminalna fenomenologija
1.KRIMINALNA ETIOLOGIJA – proučava uzroke, uslove i povode kriminalnog
ponašanja.
Izučava ličnost delikventa, njegovu psihološku strukturu i uticaj socijalne sredine
na delikvenciju.
Istražuje uzroke ponašanja delikventa kroz način njegovog života i
njegove moralne i karakterne osobine i prirodu veza sa društvenom
sredinom.
Etiološki problemi su centralna pitanja kriminologije.
2.KRIMINALNA FENOMENOLOGIJA – bavi se pojavnim oblicima
kriminaliteta.
Proučava delikventa kao individualnu, delikt kao pravnu i delikvenciju
kao društvenu pojavu.
Njen predmet izučavanja je tipologija kriminaliteta ( prostorna, vremenska
rasprostranjenost, struktura i klasifikacija kriminalnih pojava, njihova manifestacija).
U okviru kriminalne populacije proučava delikvente:
– po polu,
uzrastu,
obrazovanju.,
socijalnoj i drugoj pripadnosti.
U ostale značajne kriminološke discipline spadaju:
a). KRIMINALNA ANTROPOLOGIJA – proučava uzroke (etiološke osnove
kriminaliteta) polazeći o d s t r u k t u r e d e l i k v e n t a ( a n a t o m s k i h ,
f i z i o l o š k i h i p s i h i č k i h ) k a r a k t e r i s t i k a d e l i k v e n t a .
V o d i
p o r i j e k l o
o d
f r e n o l o š k i h
s t u d i j a i s h v a t a n j a
L O M B R O Z A
.
Prema shvatanju predstavnika ove discipline – uzroci kriminaliteta su
biološko-konstitutivnoj i organski degenerativnoj strukturi ličnosti.
5
-
Predstavnici klasične škole izučavali su funkcije zakona i legalnih
krivično-pravnih procesa.
Taj kriminološki pravac formirao se pod uticajem francuske revolucije i
filozofsko pravnih shvatanja krajem 18. i početkom 19. vijeka.
Osnovno shvatanje škole je da je sloboda čovjeka najviša društvena vrijednost a
zločin je povreda etičkog reda i izraz slobodne volje čovjeka, a ne uticaj
subjektivnih i objektivnih procesa i odnosa.
Predstavnici klasične škole su:
Bekarija,
Fojerbah,
Bentam.
Najveća slabost klasične škole je što je zanemarila društvenu uslovljenost
delinkvencije tako što je sve predmete i probleme kriminala svodila na čisto pravne
formulacije, ali joj pripada značajna zasluga za ukidanje inkvizitorskog
postupka, ograničavanje smrtne kazne i ukidanje tjelesnih kazni.
11. Antropološka škola
Antropološka škola,
- zasnovao je L
ombrozo
s tezom da delinkvente karakterišu određena tipična
konstituciona obilježja degenerativnih karakteristika tijela, posebno lica i lobanje.
Prema Lombrozovoj klasifikaciji razlikuju se kriminalni tipovi rođenog zločinca,:
zločinca iz strasti,
zločinca iz navike,
slučajnih duševno bolesnih zločinaca.
Prema njemu kriminalci imaju primitivni tip moždane strukture fizičke degenerativnosti i
defektnosti, a to znači i ponašanja.
Svoje prvobitno stanovište je kasnije redefinisao dodajući degeneričnost
i defektnost.
Savremena shvatanja odbacuju antropološku školu i njene pristupe kao
jednostrane i nenaučne.
Njen značaj je u tome što je prva ukazala na važnost izučavanja izvršioca
delikta, a ne samo delikta kao normativne kategorije.
7
