POGLAVLJE II
PRIRODNI RESURSI
„Sreća čovečanstva se meri množinom učenih ljudi i
štampanih knjiga, jer nauka treba svakome, pa i onome ko
stoji na najnižem prelazu društvenih lestvica.
Bez nauke i prosvećenosti čovek je kao životinja”.
Zaharije Stefanović Orfelije
19. Januar 1785. godine
Pojam “prirodni resursi” obuhvata sve ono što potiče od prirode i
predstavlja opšte bogatstvo, te ima upotrebnu vrednost. Direktnu upotrebnu
vrednost imaju mineralne sirovine, vode, šume, zemljišta, a indirektnu
upotrebnu vrednost imaju klima i reljef, jer predstavljaju uslove za razvoj
nekih drugih ekonomskih delatnosti (Milanović, 2009). Sinonim za
prirodno bogatstvo je prirodni potencijal, koji je znatno širi termin i
obuhvata sve prirodne izvore i uslove. Oni označavaju sva materijalna
dobra koja čovek koristi: rude, ugalj, šume, biodiverzitet, klima i reljef.
Kada čovek počne da koristi ova dobra ona postaju resurs koji ima svoju
ekonomsku vrednost.
Termin resursa je francuskog porekla jer
ressoirce
znači izvor, pa se
može reći da se prirodni resursi odnose na prirodna dobra koja su u funkciji
za privedena korišćenja. U prirodne resurse se ubrajaju sve vrste voda (za
piće, industriju, energetiku, ribolov, navodnjavanje i saobraćaj), zemljište
(kao osnova za proizvodnju hrane ili kao materijal za industriju), nalazišta
mineralnih sirovina i šume, kao i sve druge materije koje mogu biti
uključene u proizvodnju, kao sunčeva energija i energija vetra. Prirodni
resursi su uslovljeni prirodnim faktorima, kao što su elementi geografske
sredine (klima, reljef, zemljište, sunčeva toplota, atmosferske padavine,
blizina vode za navodnjavanje), koji se ne mogu neposredno koristiti, ali
bez njihovog učešća neke proizvodnje nisu moguće.
Prirodni uslovi
su
neophodni za opstanak čoveka, društva i ekonomije.
Oni ispoljavaju svoj uticaj nezavisno od volje čoveka, a samo je
pitanje u kojoj meri će to on iskoristiti u stvaranju novih vrednosti. Ne
postoji jasna granica šta su prirodni uslovi, a šta su prirodni resursi, jer neki
elementi prirode mogu da budu uslovi, a u nekim situacijama mogu biti
resursi. Tako, na primer, vodne mase mogu biti uslov za plovidbu, ribolov,
navodnjavanje, a kada se na njima izgrade hidroelektrane, tada postaju
uslov za dobijanje energije. Morske vode su uslov za ribolov, saobraćaj, ali
ako se iz njih ekslpoatiše so, tada postaju resurs-izvor. Zemljište, strogo
uzevši, nije resurs, jer nije izvor energije za industriju, ali je, isto tako,
izvor mnogih hraniva koja su potrebna za gajenje biljaka, šuma koje
predstavljaju izvor hrane i sirovine za industrijsku upotrebu.
Prema definicijama različitih istraživača može se zaključiti da su svi
istog stava, da resursi predstavljaju dinamičku kategoriju koja se menja u
prostoru i vremenu. Oni predstavljaju određene komponente koje su izvor
većeg ili manjeg broja korisnih suspstanci i energije. Prirodne resurse
čovek transformiše i prilagođava svojim potrebama pri čemu ih menja.
Prirodni resursi i prirodni uslovi predstavljaju prirodno bogatstvo,
koje je opisna vrednosna jedinica za prirodni potencijal. Prirodni potencijal
predstavljaju prirodni resursi sa rezervama prirodnih dobara i prirodnih
uslova koji čoveku mogu biti od koristi ili to već jesu, tj.
Marginalne (pogodne za aktiviranje u roku od 60 god. sa
stepenom ekonomičnosti od 10-50 %);
Nerentabilne ili vanbilansne (sa stepenom ekonomičnosti ispod 10
%).
Kriterijumi za klasifikaciju resursa mogu biti različiti, ali temelj svih
klasifikacija je racionalno upravljanje, odnosno, racionalna eksploatacija
prirodnog bogatstva. Kao kriterijumi za klasifikaciju prirodnih resursa
uzimaju se pripadnost, trajnost, funkcionalnost, ekonomičnost, obnovljivost
i položaj. Na osnovu toga usvojen je osnovni kriterijum za klasifikaciju
prirodnih resursa, kao prirodno - ekonomski kriterijum.
Prema tom kriterijumu sve prirodne resurse možemo klasifikovati kao:
1) prirodne;
2) ekonomske;
3) kombinovane.
Svi prirodni resursi su delovi odgovarajućih prirodnih ciklusa
geoloških, hidroloških, sedimentnih, atmosferskih, bioloških. U prirodne
resurse svrstavaju se resursi prema određenim zemljinim sverama po
pripadnosti:
prirodni resursi atmosfere;
prirodni resursi litosfere-zemljine kore (mineralne sirovine i
zemljište);
prirodni resursi hidrosfere (kopnene vode i okeani);
prirodni resursi biosfere (flora i fauna genetički resursi sa
organizmima njihovim delovima i populacijama.
Ekonomska
klasifikacija
prirodnih
resursa
zasniva
se
na
mogućnostima njihovog korišćenja. Prema Milenoviću (2000) mogu biti
klasifikovana kao:
1) materijalni (rezerve nekog, manje ili više ograničenog
materijalnog dobra koje koristi čovek i čija se količina može kvantifikovati
i čije zalihe su ograničene, kao npr. nafta, ugalj, obradivo zemljište, rude);
2) nematerijalni (neka dobra koja postoje u prirodi i koja čovek
koristi, npr. lepota pejzaža, ali se ne može teorijski izraziti njihov limit, jer
u degradiranoj sredini mogu biti razoreni).
Dalja klasifikacija resursa moguća je prema sastavu i poreklu, na organske i
neorganske. Najznačajnija klasifikacija prirodnih resursa je prema
njihovom trajanju, što je u suštini kriterijuma ekonomskog karaktera.
Prema ovoj klasifikaciji, sve prirodne resurse možemo svrstati u dve grupe:
1.Neobnovljivi resursi (mineralne sirovine ili mineralni resursi);
2.Obnovljivi resursi (zemljište,voda, flora, fauna na kopnu i moru).
Ovde se svrstavaju energija vetra i sunca kao obnovljivi energetski
izvori, ali za sada malo korišćeni.
Rudarska industija koja se bavi eksplotacijom i preradom mineralnih
sirovina, danas je na samom vrhu aktivnih zagađivača vodenih tokova,
zemljišta i vazduha. Eksplotacija mineralnih sirovina znači neposredno i
posredno delimično, trajno ili privremeno, uništavanjem drugih prirodnih
resursa (zemljišta, vode, vazduh).
Klasifikacija prirodnih resursa u Evropskoj Uniji obuhvata podelu na
iscrpljive i neiscrpljive, a u okviru svake od njih izdvajaju se obnovljivi i
neobnovljivi.
Neiscrpljivi obnovljivi resursi su:
a) dispergovani resursi: solarni, vetar, talasi i padavine;
b) akumulirajući resursi: vazduh i okeani.
Iscrpljivi obnovljivi resursi su:
a) biološki resursi: šume, riblji fond i biomasa;
b) kumulirajući resursi: slatkovodni baseni, izdani i zemljište.
Uobičajena generalna podela prirodnih resursa, kod nas i u svetu,
jeste podela na iscrpljive i praktično neiscrpljive, a prema kriterijumu
ljudskog merila vremena različitog trajanja je kao na slici 10.
MATERIJALNI RESURSI
TRAJNI
NEOBNOVLJIVI
Sunčeva
energija
Vetrovi, plima i
oseka, talasi,
tekuća voda
Metali
Fosilna
goriva
Nemetali
POTENCIJALNO OBNOVLJIVI
Svež vazduh
Voda
Plodno zemljište
Biljke i životinje
Slika 10. Klasifikacija prirodnih resursa (Izvor: Milanović, i sar. 2008
)
prema tačkama ključanja. Drugi postupak je razdvajanje dizela, benzina i
mlaznih goriva pomoću katalizatora. Na kraju treći postupak je poboljšanje
kvaliteta dobijenih komponenti. Najveća ležišta nafte nalaze se u zemljama
koje su najveći izvoznici, Iran, Libija, Ujedinjeni Arapski Emirati, Alžir,
Indonezija, Kuvajt, Saudijska Arabija i dr.
Ugalj
-Svetske rezerve uglja su dugoročnije nego što su zalihe nafte i
gasa. Ugalj se kao gorivo koristi u Kini nekoliko milenijuma godina.
Nastaje razgradnjom drvenih materija u anaerobnim uslovima, na visokoj
temperaturi i pritisku. Shodno polaznom materijalu (drvetu) od koga je
nastao, različite su količine ugljenika koje se nalaze u uglju i prema kojima
je ugalj razvrstan kao treset, lignit, mrki ugalj, kameni i dr. Svet poseduje
ogromne rezerve uglja, daleko više od drugih fosilnih goriva. Ipak, skoro
90% resursa uglja su koncentrisani u četiri zemlje: bivšim državama SSSR-
a (45%), SAD-u (24%), Kini (13%) i Australiji (6%). Bivše države SSSR-a
i Kina koriste ugalj oko 60% dok drugi veliki proizvođači imaju 25%
učešća u svojim potrebama za energijom. Tu su Poljska, Nemačka, Velika
Britanija, Australija, Južna Afrika i Indija. Najveći deo korišćenja energije
je za proizvodnju električne energije. U Srbiji skoro 90% energetskih
resursa zemlje čini ugalj. Najveće količine iskopanog uglja u Srbiji se
koriste u termoelektranama za proizvodnju električne energije. Prema
sadašnjim podacima i procenama rezerve uglja u Srbiji obezbeđuju još
samo narednih 100 godina (Magdalinović, 2006).
Slika 15. Potrošnja uglja pre i projektovana potrošnja za period do
2025. godine
