1
1.1. Bankarski sistem SAD
Savremeno komercijalno bankarstvo u SAD započelo je osnivanjem Banko
fr Novth Amerika u Filadelfiji 1782. godine. Pošto je pomenuta banka ostvarila
poslovni uspjeh, to je iniciralo osnivanje i drugih banaka, što je označilo početak
bankarskog sektora na teritoriji SAD.
U prvim godinama američkog bankarskog sektora osnovno pitanje se odnosilo
na dilemu ko bi trebao da daje ovlašćenja za rad bankama, federalna vlada ili savezne
države ponaosob. U početku je preovladao stav da treba centralizovati i kontrolisati
bankarski sistem na federalnom nivou. Rezultat takvog zalaganja je osnivanje Bank
of United States 1791. godine, koja je imala obilježja kako privatne, tako i centralne
banke, odnosno državne institucije odgovorne za količinu novca i kredita na nivou
države. Međutim, postojali su i drugačiji stavovi o takvoj centralizaciji, posebno kada
je u pitanju poljoprivreda, pa su se pojavili zagovornici rešenja da bankama dozvole
za rad izdaju savezne države. Kao rezultat velikog nepovjerenja u centralizovani
bankarski sistem je zatvaranje Bank of United States 1811. godine.
Zbog zloupotrebe državnih banaka i velike potrebe da se formira centralna
banka koja bi federalnoj vladi pomogla da se obezbjede neophodna sredstva,
Kongres je 1816. godine odlučio da osnuje Second Bank of United States. Ova banka
je poslovala sve do 1836. godine kada je ugašena. Do 1836. godine komercijalne
banke su dozvolu za rad dobijale od one savezne države u kojoj su poslovale. Nije
postojala nacionalna valuta, a banke su do sredstava uglavnom dolazile emitovanjem
banknota (gotovine koja je bila u opticaju) koje su se mogle otkupiti za zlato. Pošto u
mnogim saveznim državama bankarske regulative nisu bile ni malo stroge, često su
se dešavala bankrotstva banaka usled prevara ili manjka kapitala, pa su njihove
banknote postajale bezvredne.
Centralno bankarstvo nije postojalo sve do 1913. godine kada je formiran
Sistem federalnih rezervi (FED), sa ciljem da se promoviše sigurniji bankarski
sistem. Od svih nacionalnih banaka zahtjevalo se da postanu članice FED-a i na taj
način poštuju niz novih regulativa koje je FED bio nametnuo. Državne banke mogle
su, mada se to od njih nije izričito zahtevalo, da postanu članice sistema, ali je većina
tih banaka ostala po strani iz razloga visokih troškova članstva koje je nametao FED.
Jedna od osnovnih karakteristika bankarskog sistema SAD su bankarske holding
kompanije, koje u svom vlasništvu imaju više banaka. Ovaj vid korporativnog
vlasništva ima značajne prednosti za banke. Prije svega omogućava im da izbjegnu
stroga ograničenja po pitanju otvaranja filijala, pošto holding kompanije mogu da
imaju kontrolni interes u nekoliko banaka, čak i ako otvaranje filijala nije dozvoljeno.
Bankarske holding kompanije se upuštaju i u druge aktivnost u cilju pružanja
investicionih savjeta, usluga obrade podataka i transmisije, lizinga, kreditnih kartica,
2
servisiranja kredita u drugim državama i sl. U proteklih tri decenije zabilježen je
ogroman rast ovih finansijskih institucija, pa one danas kontrolišu gotovo sve velike
banke, a više od 90% svih komercijalnih depozita nalaze se u bankama koje su
vlasništvo holding kompanija.
Monetama vlast u SAD nalazi se u rukama Sistema federalnih rezervi (FED),
koji ima vrlo specifičnu strukturu organizacije.Razlozi specifične organizacione
strukture leže u činjenici da je sve do dvadesetog vijeka bio prisutan paničan strah
saveznih država od centralizacije monetarne moći. Takav strah od centralizacije bio
je jedan od razloga otpora osnivanju centralne banke u Americi, dok je drugi razlog –
nepovjerenje američke javnosti prema takvom povezivanju čiji je simbol bila upravo
centralna banka.
Svaka od 12 oblasti federalnih rezervi ima glavnu centralnu banku, koja može
imati filijale u drugim gradovima toga regiona. Tri najveće centralne banke su
Njujork, Čikago i San Francisko, koje zajedno raspolažu sa više od 50% aktive FED-
a. Njujorška centralna banka, koja raspolaže sa četvrtinom aktive, predstavlja
najvažniju od svih regionalnih centralnih banaka. Svaka regionalna centralna banka
je polujavna (dijelom privatna, dijelom vladina) i u vlasništvu je privatnih
komercijalnih banaka u regionu.
Osnovne funkcije 12 regionalnih centralnih banaka se ogledaju u sledećem:
1. Emisija novčanica,
2. Kliring čekova.
3. Povlačenje oštećenih novčanica iz opticaja,
4. Odobrenje eskontnih kredita bankama iz svog regiona,
5. Procjena zahtjeva za spajanje banaka i zahtjeva banaka za proširenjem
poslovanja,
6. Veza između poslovne zajednice i FED-a,
7. Nadzor bankarskih holding kompanija i banaka sa državnim ovlašćenjem,
8. Prikupljanje podataka u vezi uslova poslovanja banaka i poslovnim stanjem,
9. Istraživanja u vezi sa sprovođenjem monetarne politike.
Na čelu Sistema federalnih rezervi nalazi se sedmočlani Savet guvernera sa
sedištem u Vašingtonu. Svakog guvernera imenuje predsednik SAD, a njihovo
imenovanje potvrđuje Senat. Od sedam guvernera bira se jedan, i on je predsednik
Saveta guvernera sa mandatom od četiri godine.
1
1
dr Milorad Pušara, MEĐUNARODNO BANKARSTVO, ”Grafid” Banja Luka, Banja Luka, 2012.
4
Four“ (HBOS, HSBC, Barclay’s i Lloyds TSB) drže oko 70% ukupnih depozita, pa
im ovako visoka koncentracija depozitnih sredstava omogućuje punu nezavisnost od
centralne banke Engleske.
HBOS (Halifax Bank of Scotland)
HBOS je bankarska i osiguravajuća grupacija u Velikoj Britaniji, holding
kompanija Halifaksa (Halifax plc) i Bank of Scotland. Ime HBOS predstavlja
inicijale dvije najveće institucije grupe (Halifax i Bank of Scotland). Sjedište
grupacije je u Edinburgu, u Škotskoj; operativno sjedište ostaje u Halifaksu u
zapadnom Jorkširu – starom sjedištu Halifaksa. Bank of Scotland je Škotska
komercijalna i klirinška banka, koja obavlja svoje aktivnosti širom svijeta i
predstavlja najstariju škotsku banku.
Ona je nastala odlukom škotskog parlamenta 17. jula 1695. a počela je sa
radom februara 1696. Iako je osnovana skoro u isto vrijeme kao Bank of England
(1694), ona je bila veoma drugačija banka. Za razliku od Bank of England čiji je
glavni zadatak bio da finansira britansku vladu, Bank of Scotland je imala ulogu da
pruža podršku škotskom biznisu i nije smjela pozajmljivati novac škotskoj vladi bez
odobrenja parlamenta.
HBOS ima četiri glavne jedinice:
1. Halifax plc – operativna grupa banaka koja posluje, u Engleskoj, Škotskoj,
Velsu i Severnoj Irskoj.
2. The Governor and Company of the Bank of Scotland.
3. HBOS Australia – osnovana 2004. da bi konsolidovala holding grupu u
Australiji.
4. HBOS Insurance & Investment Group Limited – kontroliše i vodi grupu
osiguravajućih i investicionih brendova u Velikoj Britaniji i Evropi.
Centralna monetarna vlast u Velikoj Britaniji je centralna banka Engleske
(Bank of England), i kao takva ona upravlja Komitetom za monetarnu politiku
(Monetary Policy Committee), koji je odgovoran za vođenje monetarne politike.
Najvažnije funkcije su održavanje stabilnosti cijena i podržavanje ekonomske
politike vlade Engleske, uz promovisanje ekonomskog rasta.
Da bi ispunila te ciljeve efikasno, postoje dva glavna područja koji se tiču
Engleske centralne banke:
1. Monetarna stabilnost
Stabilne cijene i povjerenje u valutu su dva glavna kriterijuma za monetarnu
stabilnost. Stabilne cijene odražavaju se ukoliko je povećanje cijena u skladu sa
ciljanom inflacijom vlade. Banka ispunjava ovaj cilj prilagođavajući osnovnu
