Sažetak:
Protivpravnost znači da je određeno ponašanje u suprotnosti sa pozitivnim normama pravnog
poretka. To su ona protivpravna ponašanja pojedinca koja znače napad ili ugrožavanje
najvažnijih društvenih odnosa. Međutim, pravni poredak dozvoljava u određenim situacijama
i pod određenim uslovima postojanje nekog osnova koji isključuje protivpravnost. Ti osnovi
mogu biti u krivičnom materijalnom i krivičnom procesnom pravu.
U
krivičnom materijalnom
zakonu protivpravnost isključuje: beznačajno djelo, nužna odbrana, krajnja nužda, te djela
koja su učinjena pod prisustvom sile ili prijetnje. U krivičnom procesnom pravu, osnov
isključenja protivpravnosti postoji u slučajevima: lišenja slobode učinioca krivičnog djela,
određivanja pritvora, vršenja pretresa i dr., dok sa druge strane, naređenje pretpostavljenog ne
isključuje protivpravnost.
Osnovi isključenja postojanja krivičnog djela mogu se podijeliti u dvije grupe: prvu grupu
čine osnovi isključenja koji su izričito predviđeni u zakonu, i oni se nazivaju opšti osnovi
isključenja, dok drugu grupu čine osnovi koji nisu predviđeni u krivičnom zakonodavstvu,
već su predviđeni u drugim oblastima zakonodavstva, a svoj značaj i mjesto u ktivičnom
pravu stiču na osnovu principa jedinstva pravnog poretka jedne zemlje. Djelo malog značaja,
nužna obrana i krajnja nužda su opšti osnovi isključenja protivpravnosti kao opšteg obilježja
krivičnog djela, dok su ostali pobrojani slučajevi vezani za utvrđivanje postojanja svijesti i
stepena krivice kod učinioca krivičnog djela.
Osim zakonom propisanih, u krivičnom pravu se sreću i drugi osnovi isključenja postojanja
krivičnog djela, kao što su naređenje pretpostavljenog, pravo disciplinskog i vaspitnog
kažnjavanja, samopovreda, pristanak povrijeđenog, vršenje službene dužnosti i dozvoljeni
rizik.
U glavi V, (član 20.) Krivičnog zakona BiH, je navedena definicija krivičnog djela:
''Krivično djelo je protupravno djelo koje je zakonom propisano kao krivično djelo, čija su
obilježja propisana zakonom i za koje je zakonom propisana krivičnopravna sankcija.''
1
Na isti
način krivično djelo definiše i krivični zakon FBiH u članu 21, a u istom članu se definiše
krivično djelo u krivičnom zakonu Brčko distrikta BiH.
Sa druge strane, prema odredbi čl. 7 st. 1 KZ RS, krivično djelo se određuje kao protupravno
djelo kojim se povređuju ili ugrožavaju zaštićene vrijednosti i koje je, zbog svoje opasnosti, u
zakonu određeno kao krivično djelo i za njega propisana krivična sankcija.
2
Nauka krivičnog prava, pojam krivičnog djela definiše kao: djelo čovjeka koje je opasno za
određeno društvo, koje je protivpravno, koje je određeno zakonom kao krivično djelo i koje je
učinjeno sa vinošću. Iz toga proizilazi da su elementi krivičnog djela: Da je djelo čovjeka
(radnja sa prouzrokovanom posljedicom - krivično djelo može počiniti samo čovjek),
Društvena opasnost djela, Protivpravnost, Određenost krivičnog djela u zakonu i da je djelo
učinjeno sa vinosti.
2.1. Radnje izvršenja krivičnog djela, vrijeme i mjesto izvršenja krivičnog
djela
Radnja je osnovni element u pojmu društveno opasnog djela. Radnjom se krivično djelo vrši,
odnosno radnjom samo ona djelatnost koja se hoće, dakle voljna djelatnost čovjeka. Prema
tome, radnja izvršenja krivičnog djela je ona radnja kojo se djelo vrši, tj. ona koja je opisana
kao radnja izvršenja krivičnog djela. Obzirom na navedeno, krivično djelo se može izvršiti
činjenjem i nečinjenjem. Kod činjenja, podrazumjeva aktivnu radnju, a pod nečinjenjem
podrazumjeva propuštanje dužnosti činjenja. Kod krivičnog djela činjenja, učiniočevo
postupanje je suprotno zabranjujućim normama, a kod krivičnog djela nečinjenja postoji
voljno propuštanje činjenja koje je učinioc bio dužan da učini. Radnju u najširem smislu riječi
1
Krivični zakon BiH, čl. 21
2
Zvonimir Tomić; Krivično pravo I; Sarajevo 2008 godine. strana 109.
definišemo kao određeno ponašanje čovjeka u spoljnom svijetu. U krivičnopravnom smislu,
radnjom se smatra samo ona djelatnost koja se hoće, dakle volja djelatnost čovjeka.
U teoriji krivičnog prava posvećena je velika pažnja određivanju općeg krivičnopravnog
pojma radnje. To je i razumljivo kada se ima u vidu da je svak okrivično djelo vezano uz
ljudsku radnju, s obzirom da je njegova priroda takva da ono traži jedan materijalni izlaz,
odnosno neku vidljivu manifestaciju u vanjskom svijetu, koja može dovesti do povrede ili
ugrožavanja nekog pravno zaštićenog dobra.
3
Radnja izvršenja krivičnog djela je ona radnja kojom se izvršava krivično djelo i koja je u
opisu krivičnog djela označena kao radnja izvršenja. Npr. kod krivičnog djela Krađe, radnja
se sastoji u oduzimanju tuđe pokretne stvari s ciljem pribavljanja protivpravne imovinske
koristi, a kod ubistva radnja se sastoji u lišavanju života drugog lica. Kod nekih krivičnih
djela radnja izvršenja se sastoji od dvije ili više radnji, koje mogu biti određene kumulativno
ili alternativno.
4
Krivično djelo je učinjeno kako u mjestu gdje je činilac radio ili bio dužan da radi, tako i u
mjestu gdje je posljedica činjenja ili ne činjenja nastupila.
U nauci krivičnog prava postoje tri teorije koje se bave kriterijima na osnovu kojih treba dase
odredi mjesto učinjenja krivičnog djela. To su: 1) teorija djelatnosti, 2) teorija posljedice, i 3)
teorija ubiktiviteta.
5
Krivično djelo je učinjeno u vrijeme kada je učinilac radio ili bio dužan raditi, bez obzira na
to kada je posljedica činjenja ili ne činjenja nastupila.
Posebno pravilo prema kojem će se određivati vrijeme učinjenja nekog krivičnog djela
(tempus commissi delieti) potrebno ej kod tzv,
temporalnih delikata,
tj. krivičnih djela kod
kojih između preduzete radnje i nastupjele posljedice postoji izvjestan vremenski interval. Tu
se može postaviti pitanje prema kojem kriterijumu ili momentuće se određivati vrijeme
3
Zvonimir Tomić; Krivično pravo I; Sarajevo 2008 godine. strana 191.
4
http://www.bih-pravo.org/krivi-djelo-t213.html;
datum pristupa: 27.10.2018. godine.
5
Zvonimir Tomić; Krivično pravo I; Sarajevo 2008 godine. strana 283.
