UVOD
Političke partije kao elemenal društvene nadgradnje najneposrednije odražavaju ekonomsku i
klasnu strukturu društva. Osmišljavajući klasnu borbu, one vrše jak ulicaj na privredni i društveni razvoj
zemlje, ali utiču i na državno-pravne i sve oblike nadgradnje, njihov broj, masovnost, karakter i suština,
odnos prema nosiocima političke vlasti, umnogome odredjuje stabilnost odnosno dinamiku, razvoj
društva. Zbog toga je od posebne važnosti izučavanje fenomena političkih partija.
1. POJAM I SUŠTINA POLITIČKIH PARTIJA
U određivanju pojma političkih partija postoje razlike medu teoretičarima. One su, naravno,
znatne medu nemarksistima. Tako, reeimo, postoje shvatanja da su: »političke partije u suštini grupe,
koje, sjedinjene zajedničkim ubedenjima, usmerene na određene državne ciljeve, leže da te ciljeve
ostvare«; »grupe ljudi koje se udružuju na osnovu zajedničkih principa da bi svoje zajedničke napore
slavili u službu svojih zajedničkih ciljeva«; »udruženje ljudi s istim političkim ubedenjima i ciljevima,
koje teži da osvoji državnu vlast radi ostvarenja svojih zahteva«; »slobodne društvene grupe koje su
ujedinjene određenim smerom i pravcem radi zajedničkog političkog rada«; »politička stranka je
udruženje ljudi koje povezuju isti pogledi na državno i društveno uređenje da bi, putem zauzimanja
državne vlasti ili bar uticajem na nju, ostvarili svoje zahlevc«.
1
Za navedene i slične definicije političke partije karakteristično je da gube iz vida jedan od
najvažnijih elemenata - klasnu uslovljenost i klasnu suštinu političke partije. Klasici marksizma su
ukazivali, vrlo eksplicite, na čvrstu vezu između političkih partija i klasa, dokazujući da je borba
političkih partija najpotpuniji i najizraženiji vid političke borbe između klasa.
S obzirom na to možemo reći daje politička partija dobrovoljna, relativno trajna, politička
organizacija, čiji je cilj preuzimanje i vršenje državne vlasti ili učešće u njoj, ili bar stalni uticaj na nju
radi ostvarenja određenih klasnih ili užih, grupnih interesa.
Političke partije su određeni delovi klasa koje okupljaju najnaprednije, najsve-snijc i najspremnije
pojedince koji se organizovano i svesno bore za ostvarenje klasnih interesa i ciljeva. Ovo pravilo,
naravno,ima izuzetaka. Bilo je, pa i danas ima nekih, recimo buržoaskih, pa čak i radničkih partija, koje
po svojoj svesti, organizovanosti i aktivnosti zaostaju za ostalim političkim partijama te klase, ili pak i
same klascucelini. To je uslovljeno različitim objektivima i subjektivnim okolnostima (položaj određene
klase, položaj pojedinih struktura unutar klase i sl.).
Međutim, bez obzira na izuzetke, pravilo je da je karakter političke partije -njena struktura,
organizacione forme, principi i clr., određen karakterom klase iz koje ona izrasta, nastaje. Političke partije
su najaktivniji, najsvesniji i najorganizovaniji delovi određene klase. U njihov sastav ulaze ljudi koji su
spremni i sposobni da se bore za interese svoje klase. To znači da su političke partije organizovane
društvene grupe koje okupljaju, organizuju i vode pripadnike svoje klase za ostvarenje interesa i ciljeva te
klase.
Da bi to ostvarila, svaka politička partija mora da ima bar osnovne konstitutivne elemente:
program, statut, određenu organizacionu strukturu, ideologiju, rukovodstvo, članstvo.
2
U programu politička partija saopšlava svoj pogled na svet, na određeno društvo i odnose u njemu,
izlaže svoje ideje, ideale, stremljenja, interese - cilj svoje borbe. Pošlo programom politička partija nastoji
da pridobije što više pristalica, to ona, pri njegovoj izradi, nastoji da unese principe koji bi mogli da budu
ubedljivi i prihvatljivi za pripadnike čitave jedne klase, ili čak i većeg đela društva.
1
D. Janković: O političkim stranakama u Srbiji XIX veka. Beograd 1951, str.8.
2
str. 258.
2
Danas, u svim zemljama, političke partije su se toliko oformile i razvile da su postale glavni
nosioci političkog života.
Neki autori razvoj savremenih političkih partija dele na pet faza.
3
Prva raža počinje od sedamdesetih godina XIX veka. Tada su formirane samo buržoaske političke
partije. One su bile relativno slabo organizovanc, deccntralizova-ne, malobrojne, sa nedovoljno
razrađenom ideologijom i slabom disciplinom.
Druga faza, koja počinje kad i prva, označava proces formiranja radničkih socijalističkih partija.
Za razliku od buržoaskih, radničke partije su bile mnogo čvršće organizovane, masovne, sa jakom
disciplinom i izgrađenom ideologijom.
Treća faza u nastanku političkih partija počinje od prvog svetskog rata i oktobarske revolucije.
U njoj dolazi do stvaranja komunističkih partija. To su izrazilo revolucionarne političke partije,
kadrovske, s malim brojem članova profesionalih političara, jako centralizovane i disciplinovane, sa još
izgrenijom i preciznijom ideologijom od prethodnih.
Četvrta faza počinje u periodu pred drugi svetski rat. Tu se stvaraju političke partije u vezi sa
krizom kapitalističkog društveno-ekonomskog sistema i buržoaske klase. Tada se stvaraju, najpre,
fašističke partije, sa toliko čvrstom disciplinom i odgovornošću da su imale poluvojnu organizaciju,
njihova ideologija bila je dosta neizgrađena, jer su one delovale više preko osećanja, nego preko razuma
svojih članova. Karakteristično je da su koristile sva sredstva, čak i krajnje nedemokratska -pritisak,
politički teror, ubistva, i drugo da bi došle na vlast. U toj fazi, buđenjem političke svesti seljaštva, dolazi i
do stvaranja raznih seljačkih političkih partija. Katolička crkva procenjujući da su vrlo grubi metodi
fašističkih partija, stvara razne katoličke partije.
I najzad, peta faza počinje u periodu posle drugog svetskog rata. Dolazi do stvaranja niza novih
partija. One su, uglavnom, imale nacionalni karakter. Pošto su vodile borbu za nacionalno oslobođenje
one su bile vrlo široko organizovane, obuh-vatajući skoro sve slojeve stanovništva u jednoj zemlji.
Upravo zbog toga one su bile ili jedine u pojedinim zemljama, ili pak toliko brojne i masovne da su druge
političke partije koje su postojale uporedo sa njima, bile skoro nezapažene.
3. TIPOVI POLITIČKIH PARTIJA
Političke partije se mogu podelili na više načina, zavisno od kriterijuma koji se uzima kao osnov
za tu klasifikaciju. Ti kriterijumi mogu bili različiti s obzirom na njihov nastanak, karakter, brojnost,
aktivnost, organizovanost, ulogu i dr.
1) S obzirom na klasni kriterijum - nastanak i karakter, odnosno na njihovu klasnu prirodu,
klasni sastav i ulogu u klasnoj borbi, u savremenom društvu, postoje različite političke partije-one
izražavaj u različite interese-radnika, sitne buržoazije, srednje buržoazije, krupne buržoazije,
veleposednika. Ipak u najopštijem one se dele na:
4
a) radničke (komunističke, socijalističke, socijaldemokratske) i
b) buržoaske partije (konzervativne, radikalne, liberalne, demohrišćanske i dr.).
2) Po svom odnosu prema postojećem društvenom sistemu u celini, političke partije se dele na:
a) revolucionarne i b) partije društvenog status quo-a. Prve teže radikalnoj promeni postojećeg društvenog
sistema, a druge ostvaruju svoju aktivnost unutar tog sistema nastojeći da ga zaštite i očuvaju. Po pravilu,
prve - revolucionarne političke partije, izražavaju i štite interese eksploatisanih klasa, dok druge - konzer-
vativne štite interese vladajuće klase.
3
R. Lukić: Političke stranke, Naučna knjiga, Beograd, 1996. str.14.
4
str. 260.
4
3) Prema broju članova političke partije se mogu podeliti na kadrovske i masovne. Sa kakvom
širinom članstva će bili organizovana jedna partija zavisi od karaktera društveno-poliličkog sistema u
kome ona deluje. Kadrovske partije obično imaju mali broj članova, vrlo stroge kriterijume za prijem,
dobro su organizovne, insistiraju na čvrstu disciplinu, na ideološko i akciono jedinstvo članstva. Sve to
utoliko više ukoliko se partija nalazi u većoj opoziciji prema zvaničnom vladajućem sistemu, a naročito
ako deluje ilegalno. One su mnogo efikasnije od masovnih partija.
Nasuprot kađrovkim, masovne partije nastoje da okupe Sto veći broj članova. U tom smislu one
nastoje da Sto veći broj svojih simpatizera i formalno učlane. Kriteri-jumi za prijem, kod njih su veoma
blagi. Dovoljno je da neko izrazi želju da bude član partije i biva primljen. Dok su komunističke partije
uvek više-manje kadrovske, građanske su najčešće masovne.
4) Političke partije se mogu podeliti i prema osnovu okupljanja članova. On može biti različit:
a) politički (realizacija određenog političkog programa);
b) nacionalni (političko okupljanje pripadnika jedne nacije, naročito u više nacionalnim
zemljama);
c) konfesionalni (političko organizovanje pripadnika određene religije u posebnu političku
partiju);
d) regionalni (političko organizovanje, u određenu partiju, pripadnika određenog regiona,
oblasti, radi zaštite njegovih interesa).
5) Po karakteru i ciljevima političke akcije, političke partije se mogu podeliti na:
a) sledbeničke - vezane su za jednu ličnost i služe njenom dolasku na vlast, na primer,
dinastičke partije;
b) ideološke - nastoje da ostvare određeni ideološki program;
c) programsko-političke - one svoju aktivnost usmeravaju na rešenje određenih političkih
problema, ali bez dubljeg zalaženja u osnovne društvene odnose, u karakter društvenog sistema (na
primer, političke partije SAD).
6) Po nastanku i organizocionoj strukturi, partije mogu a) nastati samostalno, ili b) biti
formirane od strane neke druge organizacije, kao njen politički instrument. Prve su mnogo više
rasprostranjene, lako rede, postoji i drugi tip - recimo, Laburistička partija u Velikoj Britaniji, koju su
formirali radnički sindikati početkom XX veka.
Navedeni kriterijumi i podelesu najvažniji i najčešći, ali ne i jedini. Postoje još neke podele
političkih partija.
4. STRUKTURA POLITIČKIH PARTIJA
Struktura jedne savremene, moderne političke partije može se prikazati preko nekoliko
koncentričnih krugova. Što je veći krug, to je slabija veza sa političkom partijom, tj. sa njenim jezgrom.
Prvi, najširi krug, čine pristalice. Oni formalno i nisu članovi partije, ali prihvataju njen program i skoro
redovno glasaju za nju.
Krug pristalica se sastoji od dve odnosno, nekada, od tri struktrure. Prva, najperifernija struktura
u njemu su birači. Oni formalno nemaju nikakve partijske obaveze. Od njih se jedino očekuje da na
izborima daju svoje glasove upravo za određenu političku partiju. Štite i propagiraju programe svojih
političkih partija, stupaju u organizacije na koje se ona oslanja, pomažu je novčanim sredstvima,
učestvuju u nekim njenim manifestacijama itd. Pored ovih dveju struktura, u prvom krugu, ali samo kod
pojedinih političkih partija, nalazi se još jedna struktura - to su kandidati. I oni formalno nisu članovi
partije. Međutim, iako vanpartijci, oni se ne samo upoznaju sa programom i statutom političkih partija,
njenom organizacijom, stilom rada, već i redovno plaćaju članarinu i izvršavaju zadatke koje im partija
odredi.
Kad tako dovoljno ispolje svoje moralne i političke kvalitete, partija donosi odluku da li da ih
primi za svoje redovne članove.
5
