UVOD
Cilj ovog rada je da se u njemu sagledaju prezentuju prikažu preventivni načini i
analiziraju procesi i načini nastanka sekundarne viktimizacije kroz postupanje
policijskih službenika, a također je neophodno istaći da ovaj problem i proces
nastajanja, tj. postajanja žrtvom potiče od velikog broja raznovrsnih činilaca i faktora.
U cijelom društvu postoji težnja da se sama žrtva potcijeni i ubijedi da je sama
kriva što je došlo do krivičnog djela. Ovo okrivljavanje i proces nastajanja sekundarne
viktimizacije nastaje od najbliže okoline žrtve, policijskih službenika, te do najširih
društvenih struktura.
Nepravilno reagovanje predstavnika policije, tužilaštva, suda ili advokata
okriviljenog još više pogoršavaju situaciju u kojoj se nalazi sama žrtva. Sekundarnoj
viktimizaciji su posebno izložene one kategorije žrtava koje se zbog uzrasta ,
psihofizičkih karakteristika ili same prirode zločina kome su izložene, smatraju posebno
ranjivim ( djeca, žene, žrtve seksualnih delikata, mobbinga i nasilja u porodic ).
Nažalost, upravo društvo, poput našeg koje se nalazi na putu demokratizacije i
unapređenja ljudskih prava, često pretjeruje sa jačanjem prava za okrivljenje uz
istovremenu nebrigu ili zanemarivanje žrtava. Nezadovoljstvo posljedicama koje
sekundarna viktimizacija ima na žrtve bio je snažan pokretač za mobilizaciju pokreta za
zaštitu žrtava širom svijeta, tokom 60-tih i 70-tih. Osnovni cilj je bio osnaživanje i
ojačavanje kontrole žrtava nad dođađajima nakon izvršenja krivičnog djela, uključujući
njihov oproavak od psiholoških i ekonomskih posljedica zločina.
Predmet naučnog istraživanje je naučni cilj kojim treba da se poveća postojeći
fond saznanja u pogledu ovog predmeta istraživanja. On je zadati nivo naučnog
saznanja koji se namjerava ostvariti naučnim istraživanjem i koji će biti sadržan u
rezultatima istraživanja ove pojave. Cilj kvalitativnog istraživanja je doći do toga, da se
prikupljanjem podataka izvrši naučna deskripcija istraživanje pojave, da bi potom
rezultati analitičke deskripcije biti korišteni u svrhu analize istraživane pojave.
Naučnom klasifikacijom ćemo odrediti sve karakteristike sekundarne viktimizacije
žrtava predstavljenom kroz postupanje policije , a naučnim otkrićem faktori koji najvise
utiču i dovode do same pojave.
1. Sekundarna viktimizacija - pojmovno i pravno određenje
Izvršenjam krivičnog dijela žrtva trpi materijalnu ili moralnu štetu ili obje
istovremeno. Pored toga, žrtva može pretrpjeti i tjelesne povrede i psihička oštečenja.
Pri tome su psihička oštečenja često tijesno povezana sa tjelsnim povredama, bilo da je
u pitanju njihova težina ili način na koje su one nanešene. Takođe psihička oštečenja
mogu nastati kao posljedica nenasilnih krivičnih dijela. Sve ove posljedice predstavljaju
primarne viktimizacije i one stvaraju čitav niz problema za žrtvu ( npr. finansijski,
zdravstveni, porodični problem, problemi na poslu i sl. ) (Ristanović, 1984, str. 98).
Međutim pored primarne, žrtve kriminaliteta najčešće trpe i sekundarnu
viktimizaciju. Sekundarna viktimizacija predstavlja poštravanje primarne viktimizacije
kroz negativnu reakciju socijalne sredine i pogrešnu reakciju policijskih organa
(Schinder, 1975, str. 32). U cijelom društvu često postoji težnja da se žrtva potcjeni i
ubijedi da je sama kriva što je do krivičnog dijela došlo. Ova tendecija postoji počev od
najbliže okoline žrtve, preko organa krivičnog gonjenja, do najširih društvenih struktura
(Ristanović, 1984, str. 102). Za mnoge žrtve samo pojavljivanje pred sudom i
prepričavanje, pa samim tim i ponovno preživaljavanje traumatičnih događaja,
predstavlja veliku neprijatnost i stres. Kako je dobro primjetio poznati norveški
kriminolog Nils Cristie „ žrtve su suočene sa problemom da se sa krivičnopravnom
sistemom sreću kao nestručni autsajderi
1
koji ne poznaju ni zgradu u kojoj se odvija
suđenje, a kamoli proces koji se u njoj odvija „ (Mawby & Walkalate, 1994, str. 129).
1
Autsajder - Onaj koji je izvan nečega, koji je po strani, neupućen čovek, onaj koji je daleko.
Upošte, kada prijavite krivično djelo policiji, žrtve uglavnom ne znaju ništa o
postupku koji slijedi. One u pogledu informacija zavise od policije i tužioca, i kako
pokazuju istraživanja i od njih dobijaju vrlo malo. Čak i kad je učinilac pronađen žrtva
može ostati neobavještena sve dok ne bude pozvana da svjedoči. Moguće je i da
učinilac bude osuđen, a da žrtva to ne sazna. Također, kada se žrtva pozove da svjedoči
obično se ne ulaže mnogo napora da se ona informiše o postupku svjedočenja. Kada se
nađu u sudskoj zgradi, žrtvama može biti teško da shvate šta se događa, gdje i kada će
se suđenje održati. Mogu se osjećati usamljenim i zastrašenim u sredini gdje nikoga ne
zanima njihova dobrobit, a gdje se obično nalaze u blizini učinioca, njegovih prijatelja
rođaka i sve to prije traume svjdeočenja pod zakletvom (Mawby & Walkalate, 1994, str.
129-130).
Neadekvatna reagovanja predstavnika policije, tužilaštva, suda ili advokata
okrivljenog još više pogoršavaju cijelu situaciju u kojoj se nalazi žrtva. Sekundarnoj
viktimizaciji su posebno izložene one kategorije žrtava koje se, zbog uzrasta,
psihofizikih karakteristika ili prirode zločina kome su izložene, smatraju posebno
ranjivim (djeca, žrtve seksualnih delikata i nasilja u porodici).
Naknadno povređivanje žrtava i negiranje njihovih prava u krivičnom postupku
često je povezano i sa balansiranjem prava žrtava sa pravima okrivljenih. Nažalost,
upravo društva koja se poput našeg, nalaze na putu demokratizacije i unapređenja
ljudskih prava, imaju tendenciju jednostranog bavljenja ljudskim pravima u krivičnom
postupku - ona često preteruju sa jačanjem prava okrivljenih, uz istovremenu nebrigu ili
zanemarivanje prava žrtava. Nezadovoljstvo posledicama koje sekundarna viktimizacija
ima na žrtve bilo je snažan pokreta za mobilizaciju pokreta za zaštitu žrtava širom
svijeta tokom 1960.tih i 1970.tih. Osnovni cilj tog pokreta bio je osnaživanje žrtava
putem ojačavanja njihove kontrole nad događajima nakon izvršenja krivičnog dijela,
uključujući tu i njihov oporavak od ekonomskih i psiholoških posljedica zločina
(Kennedy & Sacco, 1998, str. 187-188). Razvoj pokreta za zaštitu žrtava vodio je dalje
u donošenje međunarodnih dokumenata o pravima žrtava, kao i u izmjene nacionalnih
zakonodavstava i prakse.
