Otpad u grafickoj industriji
Uvod
Štamparije u toku proizvodnje stvaraju otpad. Taj otpad se stvara kao posledica različitih procesa kao što
su izrada štamparske ploče, obrada slike, štampanje i završna grafička obrada i razlikuje se
zavisno od tehnike štampe. Da bi se otpad redukovao, preduzeća moraju voditi više računa o upravljanju
otpadom. To zahteva promene stavova i prakse preduzeća sa akcentom na sprečavanju i redukovanju otpada
više nego na tretiranju i uklanjanju otpada, jer svaki otpad predstavlja veliki gubitak novca. Neki od koraka za
upravljanje otpadom (Waste Management) su sledeći:
- mora se poznavati vrsta otpada (od čega se sastoji, koliko se proizvede, koja je cena uklanjanja); glavni otpad
stvoren od strane grafičke proizvodnje uključuje: otpadni papir, otpadnu vodu, fotohemijskerastvore, potrošene
boje, otpadne rastvarače, štamparske ploče, prazne hemijske i kontejnere za boju, kontaminirane
otpatke i krpe,
- treba izbegavati produkte koji se ne mogu reciklirati,
- redukovati upotrebu materijala (minimalizovati ostatke boje i rastvarača, naručiti veću količinu tačno obr-ezanih
potrebnih formata papira, kupovati produkte koji su upakovani sa minimum materijalakoji se
može reciklovati),
- kad god je moguće iskoristiti već korišćen materijal,- slati materijale na reciklažu (npr. aluminijumske
ploče).
Grafičko Zagađenje
Postupci pripreme za štampu stvaraju više tipova otpada kojima se može upravljati i, na taj način,ih smanjiti.
Primarne komponente otpada koji nastaje u toku pripreme za štampu su iskorišćeni fotografski flm, otpadne
fotohemijske kupke, voda za ispiranje i presvlake, razvijači i otpadne štamparske ploče. Najbolji način prevencije
zagađenja je potpun prelazak na digitalnu pripremu za štampu. Međutim, troškovi potpune digitalizacije su veoma
veliki i mnoge štamparije se još uvek oslanjaju na fotografske procese iliautomatske razvijače filma i ploče, kako
bi se dobila konačna kopija, štamparska forma i otisak.
Priprema za štampu
Priprema za štampu generiše nekoliko vrsta otpada koji se mogu redukovati na različite načine. To suiskorišćeni
fotografski film, otpadne fotohemijske kupke, rastvori za ispiranje, razvijači ploča, kao i otpadne ploče. Najbolja
prevencija zagađenja je kompletni prelazak na elektronsku pripremu za štampu. Međutim, cena potpune
digitalizacije je veoma velika i zato mnoge štamparije još uvek koriste fotografski proces ili au-tomatsko razvijanje
filmova i ploča .Delovanjem svetla na fotografski sloj, dolazi do fotohemijskih promena koje se manifestuju
zacrnjenjem,a koje nastaje stvaranjem elementarnog srebra. Ovaj proces se naziva fotoliza
srebrohalogenida. Nastala promena usled osvetljavanja naziva se nevidljiva ili latentna slika. Proces pretvaranja
latentne slike u vidljivu i postojanu naziva se obrada fotografskog materijala i sastoji seiz sledećih faza:
- razvijanje
- prekidanje
- fiksiranje
- ispiranje
- sušenje.
Razvijač je hemijski rastvor koji se sastoji iz:
- razvijačke suspstance
- aktivatora
- usporivača
- konzervansa
- vode.
Kao razvijačka supstanca koriste se organska jedinjenja kao što su derivati benzena i naftena (polifenoli)
iaromatski poliamini u orto i para položaju. Jedinjenja koja su najčešće u upotrebi su: hidrohinon, pirokate-hin,
pirogalol, adurol, glicin, metol, rodinal, amidol, p-fenilendiamin, o-fenilendiamin,fenidon.Aktivator se sastoji od
baznih supstanci koje ubrzavaju proces razvijanja tako što povećavaju disocijacijurazvijačke supstance u vodi. To
su najčešće natrijum hidroksid, kalijum hidroksid, natrijum karbonat, kali- jum karbonat, boraks.Konzervans
minimalizuje efekte oksidacije kiseonikom iz vazduha. Kao konzervans se najčešće koristenatrijum sulfit i
natrijum bisulfit.Usporivač usporava proces razvijanja i sprečava pojavu mrene zbog formiranja
klica srebra na neosvetljenimdelovima filma. Najčešće se za to koristi kalijum bromid, a u novije vreme
benzotriazol.U trenutku fizičkog prenosa fotografskog materijala iz razvijača u fiksir, na njemu se zadržava
određenakoličina razvijača, pa se može nastaviti neželjeno razvijanje. Zato se odmah stavlja u prekidnu kupku, što
jenajčešće 2% rastvor sirćetne kiseline, a koristi se i 4% rastvor kalijum sulfita, 3% rastvor natrijum sulfita i1.5%
rastvor limunske kiseline čijim dejstvom dolazi do neutralizacije baza iz razvijača usled čega se sman- juje
količina anjona razvijačke supstance, a samim tim i brzina razvijanja. Proces pretvaranja kristala
srebrohalogenida u iz razvijenog fotografskog sloja u u rastvorne soli i njihovorastvaranje u vodi
naziva se fiksiranje. Osnovne supstance koje se koriste za fiksiranje su: natrijumtiosulfat, amonijumtiosulfat,
natrijumsulfit. Nakon fiksiranja, sledi ispiranje, dok se konačno ne rastvore hemikalije fiksira, jer bi u protivnom
došloreakcije između srebra i zaostalih hemikalija fiksira u želatinskom sloju, stvarajući žućkasto-smeđi
srebrosulfid. Rastvor za ispiranje sadrži hromne soli, sulfamidne kiseline, tiokarbamid, natrijum hodrogen sulfat
ili površinski aktivne materije.Primarne komponente otpada pripreme za štampu su iskorišćeni film i otpadna
voda koja sadrži fotografskehemikalije. Količina hemikalija i srebra u vodi od ispiranja može da bude različita, što
zavisi od sadržajasrebra u tanku za fiksiranje kao i protoka vode za ispiranje. U vodu se emituju jedinjenja srebra,
korišćenirazvijač, fiksir i hromna jedinjenja od hemikalija za ispiranje. Opcije za prevenciju zagađenja su:
- rukovanje materijalom i skladištenje
- supstitucija materijala
- rekuperacija srebra
- upravljanje fotografskom hemijom
- redukcija otpadne vode
- elektronska tehnologija
- digitalna priprema za štampu.
Danas su dostupni filmovi koji ne sadrže srebro i tokom njihovog razvijanja i fiksiranja stvara se otpad kojinije
opasan. Ranije su se koristili diazo i vesikularni filmovi, ali se sada više koriste fotopolimernii elektrostatički
filmovi. Baza vesikularnog filma je od poliestera oslojena smolom i diazoniumom.Fotopolimerni filmovi sadrže
karbonsku boju kao zamenu za srebro.Metode za rekuperaciju srebra su elektrolitička, zatim zamena metala i
