BALKANSKI RATOVI
1 Uvod - Prvi balkanski rat
Prvi balkanski rat, koji je trajao od 8. oktobra 1912. do 30. maja 1913. godine su vodile
balkanske zemlje: Srbija, Crna Gora, Grčka i Bugarska (članice Balkanskog saveza) protiv
Osmanlijskog carstva. Kombinovane armije balkanskih država uspele su da savladaju
brojčano slabije i strateški loše organizovane armije Osmanlijskog carstva što im je
omogućilo da postignu brzu pobedu. Rat je okončan mirom po kome je Osmanlijsko carstvo
bilo prinuđeno da se odrekne skoro svih svojih preostalih teritorija na Evropskom kontinentu
(Balkanskom poluostrvu) koje su kasnije podeljene među saveznicima i na kojima je kasnije
stvorena nova nezavisna albanska država. Uprkos njihovoj apsolutnoj pobedi u Prvom
balkanskom ratu, članice Balkanskog saveza su bile nezadovoljne postignutim mirovnim
ugovorom jer je mirovni ugovor, koji su skrojile velike sile, bio protivan ranijim dogovorima i
planovima koje su članice saveza međusobno zaključile i dogovorile. Otklanjanjem pretnje
koju je predstavljalo Osmanlijsko carstvo i nezadovoljstvo mirovnim ugovorom podigle su se
tenzije među doskorašnjim saveznicama što će uskoro rezultirati Drugim balkanskim ratom.
1.1.1 Preduslovi za rat
Tenzije među balkanskim državama (uglavnom između Srbije i Bugarske) zbog pretenzija
prema teritorijama Osmanlijskog carstva kao što je bila Rumelija (Istočna Rumelija), Trakija i
Makedonija su se splasle intervencijom velikih sila sredinom 19-og veka. Cilj intervencije bio
je da se osigura veća zaštita hrišćana u osmanskim provincijama sa većinskim hrišćanskim
stanovništvom koje je što se kriza carstva sve više produbljivala bilo izloženo sve većim
pritiscima i progonima. Do 1867. godine, Grčka, Srbija i Crna Gora su osigurale svoju
nezavisnost, koja je i potvrđena na Berlinskom kongresu deceniju kasnije.
Krajem 19-og i početkom 20-og veka Osmanlijsko carstvo se nalazilo u velikoj krizi i stalno
su ga potresali kako unutrašnji tako i spoljašnji udari tako da njegova diplomatija i armija nisu
bile u situaciji da brane interese i integritet carstva. Italijanska pobeda u Tursko-italijanskom
ratu je imala veliki uticaj na Balkanske države da se pripreme za rat protiv Osmanlijskog
carstva tako da su Balkanske države pod pokroviteljstvom Rusije, u proleće 1912. godine
počele sa pregovorima a početkom jeseni 1912. godine i stvorile Balkanski savez. Članice
Balkanskog saveza su napale Osmanlijsko carstvo, malo pre završetka Tursko-italijanskog
rata.
I pre početka rata neke od članica Balkanskog Saveza (posebno Srbija i Bugarska) su imale
planove za širenje svojih granica. Krajem 19-og i početkom 20-og veka pojavljivale su se u
određenim srpskim krugovima želje za teritorijalnim širenjem, a jedan od potencijalnih
pravaca je bio zapad ili Bosna i Hercegovina. Međutim i u Beču su već dugo postojali planovi
koji su se ticali Bosne i Hercegovine i njenog pripajanja monarhiji što je i učinjeno Austro-
Ugarskom okupacijom (1878) pa onda i aneksijom Bosne i Hercegovine (u oktobru 1908).
Austro-Ugarskom aneksijom Bosne i Hercegovine Srbiji je uskraćena prilika da se širi prema
zapadu, zato se Kosmet i jug Srbije nametao kao logični i jedini pravac prema kome je Srbija
mogla da širi svoje granice. Bugarska, koja je u aprilu 1909. osigurala potvrdu o svojoj
nezavisnosti i od Osmanlijskog carstva, uživala je ujedno i prijateljstvo i podršku Rusije,
takođe je imala pretenzije na Trakiju i Makedoniju kao moguće pravce za širenje svojih
granica.
1.1.2 Početak rata
Reagujući na stvaranje Saveza, velike sile, naročito Francuska i Austro-Ugarska, su pokušale
da odgovore članice saveza da idu u rat ali im to nije uspelo. Krajem septembra i članice
Balkanskog saveza i Osmanlijsko carstvo su mobilisali svoje armije i spremili se za rat. Crna
Gora je bila prva članica saveza koja je 8. oktobra, objavila rat Osmanlijskom carstvu. Ostale
tri članice su, 13. oktobra poslale ultimatum Porti koji je ona nije mogla da prihvati tako da su
se 17. i 18. oktobra u rat uključile i ostale članice.
1.2 Teritorijalne aspiracije Balkanskih država
1.2.1 Plan rata
Saveznici nisu razradili zajednički plan nastupanja niti su načinili bilo kakav pokušaj
koordinacije među sobom. Tako da je svaka država za sebe vodila rat, mada su se bitke vodile
na četiri različita fronta. Bugari su se suočili sa većinom Osmanlijskih snaga, koje su štitile
puteve do Carigrada, u Trakiji, sa sekundarnim operacijama prema Makedoniji; Srbi i
Crnogorci su operisali na prema Kosovu i Metohiji, Sandžaku, Severnoj Makedoniji i
Albaniji; Grci su operisali u Južnoj Makedoniji, u pravcu Soluna kao i prema Epiru i Joniji
(Janjinama).
