1
S A D R Ž A J:
Uvod..........................................................................................................1
1. Pojam, obilježja i vrsta opcija....................................................................3
2. Elementi opcije – definicije.......................................................................6
2.1. Ugovorena cijena podloge (strike price)...........................................6
2.2. Stvarna vrijednost..........................................................................6
2.3. Vremenska vrijednost.................................................................. ...6
3. Trgovanje opcijama.................................................................................7
3.1. Izvršenje (likvidacija) opcije.............................................................7
3.2. Korporacija za kliring opcija............................................................7
3.3. Opciona premija.............................................................................8
3.4. Faktori koji utiču na formiranje vremenske vrijednosti opcije..............9
4. Vrjednovanje opcija.................................................................................10
5. Osnovne strategije korištenja opcija..........................................................11
Zaključak....................................................................................................12
Literatura....................................................................................................13
2
UVOD
Terminsko tržište derivata je segment finansijskog tržišta. Na ovom tržištu se posluje robnim
i finansijskim derivatima putem terminskih ugovora. Cijena terminskih ugovora uslovljena je
kretanjem cijena robe i finansijskih instrumenata koji im se nalazi u osnovi. Cijena proizilazi –
derivira iz cijena robe i finansijskih instrumenata. Zato se terminski instrumenti nazivaju
derivati.
Derivati su finansijski instrumenti, čija je cijena uslovljena kretanjem cijena osnovne robe i
finansijskog instrumenta.
Izvedene hartije od vrijednosti su veoma značajni instrumenti finansijskih instrumenata koji
su nastali bumom finansijskih inovacija u posljednjih 20-ak godina. Njihova pojava dala e
berzanskom poslovanju novu dimenziju, dovodeći do krupnih promijena na finansijskim
tržištima razvijenih zemalja. Izvedene hartije od vrijednosti se nazivaju tako, zato što se
nihova vrijednost izvodi iz vrijednosti neke druge osnovne aktive, koja se nalazi u njihovoj
osnovi. Ali za razliku od osnovnih hartija, derivati ne odražavaju nijedan od dva osnovna
odnosa: kreditni i vlasnički. One, zapravo, prdstavljaju određenu vrstu kontigentnih prava na
druge oblike finansijske aktive (akcije i ostale osnovne hartije od vrijednosti, kamatna stopa i
sl.)
Pravi razlog postojanja finansijskih derivata leži u rastu obima i značaja terminskih poslova
na finansijskim tržištima. Iako su posali aktuelni, kao što je ranije navedeno, prije 20-ak
godina, nihova istorija je mnogo duža. Korijeni njihovog postojanja nalaze se u XVII vijeku u
Holandiji i Japanu. Prvi poslovi kakve danas možemo sresti sa finansijskim derivatima na
berzama su se odvijali na Londonskoj berzi metala. Tu su nastali prvi pravi terminski ugovori
na različite metale (najčešće bakar i aluminij). Ovo su bili ugovori između kupaca i prodavaca
o isporuci i plaćanju u budućnosti, s tim da se cijena i uslovi plaćanja dogovarau znatno
ranije, tj.na dan potpisivanja ugovora. Paralelno ovom, u Chicagu se razvija isto tržište istog
principa između kupaca i prodavaca. U Chicagu se uvode pobaljšanja, uvodi se
standardizacija količina, uvodi se standardizovana isporuka u toku određenih mjeseci, dok se
na ovoj berzi 1874.god. prvi put kreira klirinška kuća kao garant isporuke i plaćanja.
Opcije predstavljaju jednu od najuspješnijih finansijskih inovacija i pored toga što su
narazvijenija finansijska tržišta povremeno zabranjivala njihovo korištenje. To se desilo u
Engleskoj između 1931. I 1958. I u SAD-u između 1930 i 1973. god. argumenti za ove zabrane
bili su zasnovani na stavu da opcije podižu špekulativni karakter, ili u slučaju opcija na robu,
da nemaju nacionalnu ekonomsku funkciju.
4
Opcije su pravo da se kupi ili proda određeni predmet, kao što su akcie ili državne obveznice,
po unaprijed utvrđenoj cijeni i u utvrđenom roku. Upravo to pravo da se kupi ili proda
određena aktiva, i mogućnost da se od tog prava odustane su osnovni elementi koji opcije
čine različitim od fjučersa, kod kojih postoji obaveza da se proda određena aktiva,
određenog dana, po unaprijed utvrđenoj cijeni, ukoliko se prethodne ne „izađe“ iz ugovora.
Opcije predstavljaju ugovor između prodavca i kupca u kome je sadržano pravo, ali ne i
obaveza, kupca da kupi ili proda neki finansijski instrument u određenom vremenskom
intervalu ili na utvrđeni termin u budućnosti, po cijeni odrređenoj u momentu zaključenja
ugovora².
Predmet ugovora koji je sadržan u opciji naziva se osnovnom investicijom. Predmet ugovora
mogu biti:
Robe – poljoprivredni proizvodi kao što je pšenica, zatim nafta, drvo, razni metali;
Valute;
Akcije;
Fjučers ugovori;
Berzanski indeksi.
Cijena ugovora koja se utvrđuje u momentu zaključivanja ugovora, odnosno cijena po kojoj
se aktiva, koja je predmet opcionog ugovora, može kupiti ili prodati, naziva se cijena
izvršenja ili strajk prajs (strike price). Cijena izvršenja onih opcija kojima se najaktivnije trguje
obično je veoma blizu tekućoj cijeni aktive koja je predmet opcionog ugovora, izuzev u
slučajevima izrazitog rasta ili pada cijena. To je upravo zbog toga što berza utvrđuje strajk
cijene na osnovu raznih analiza tekućeg tržišta. Opcije su dostupne u nekoliko iznosa iznad ili
spod trenutne cijene (spot price) osnovne investicije.
Opcijama se trguje na berzama širom svijeta: LIFFE (London International Financial Futures
and Options Excange), CBOE – Chicago, EOE – Evropska berza opcija, DTB – Njemačka,
SOFFEX – Švicarska, itd.
Prodavac opcije (seller), odnosno ona strana ugovora koja mora izvršiti svoju obavezu, u
slučaju da kupac (holder) opcije želi da se ugovor realizuje, naziva se emitent.
Datum u ugovoru koi predstavlja termin u kome opcija dospijeva i poslije kojeg više ne važi,
naziva se datum isticanja ili dospijeća opcije (expiration) i to je obično do trećeg petka u
mjesecu kada ta opcija ističe. Datumi dospijeća mogu varirati od jednog mjeseca do tri
godine, što je slučaj s LEAPS (Long-term Equity Anticipation Securities) opcijama.
Da bi kupac ogao da koristi prava iz opcije, on za to mora da plati odgovarauću cijenu, koja
se naziva premija (premium). Premija je cijena opcije. Premija je određena mnogim
faktorima, kao što su: vrsta osnovne investicije i tekuća cijena, stopa promjenjljivosti cijene
osnovne investicije u prethodnoj godini, tekuća kamatna stopa, strajk cijena opcije, vrijeme
preostalo do isteka opcije. Premija se računa,ukoliko je riječ o opciji na akcije, po
per share
principu. Svaka opcija na akcije korespondira s brojem 100. Tako, ako je premija 2€, ukupna
premija za datu opcijuće biti 200€ (2€x100=200€). Pored mogućnosti da iskoristi opciju do
