1
Politi
č
ka ekonomija
prvi kolokvijum
1.
M
ATERIJALNA PROIZVODNJA USLOV OPSTANKA LJUDSKOG DRUŠTVA
Materijalna proizvodnja
je proces u kome čovek od prirode uzima predmete i prilagodjava ih svojim
potrebama.
Proizvodnja je odredjena dvojako
: ona je prvo proizvodnja odredjenog predmta, a isto
tako je proizvodnja i istorijski odredjena.
Odredjenost proizvodnje
sa stanovišta proizvodnje odredjenog predmeta
govori da je reč o
proizvodnji konkretnih proizvoda iz šarolikog robnog sveta. Proizvodnja je
istorijski odredjena
jer
nema proizvodnje van istorija. Sama proizvodnja u istorijskom smislu reči je različita; bitna je razlika
izmedju proizvidnje u robovlasničkom periodu razvoja ljudske istorije u odnosu na period razvojenog
kapitalizma.
Razlikujemo tehničku i društvenu stranu proizvodnje. Ako se posmatra
tehnološka strana
proizvodnje
u smislu tehničko – tehnoloških postupaka za proizvodnju odredjenog proizvoda, tada je
taj aspekt predmeta izučavanja tehnoloških disciplina, recimo poznavanje robe.
Društvenu stranu procesa proizvodnje
odredjuje područje analize u smislu identifikacije načina
saradnje ljudi u procesu materijalne proizvodnje.
Činioci procesa rada su:
Svrsishodna delatnost ili sam rad
- delatnost radi izradjivanja upotrebnih vrednosti, radi
prisvajanja prirodnih stvari za ljduske potrebe, opšti uslov za razmenu materije medju
čovekom i prirodom, večiti prirodni uslov za život ljudi.
U tom smislu rad tretiramo kao subjektivni faktor društvene proizvodnje. Čovek je taj faktor
koji uz pomod sredstava za rad transformiše predmete rada, on menja njihov oblik, a ova
promena se unapred predstavlja kao svrha.
Predmet rada
– predstavlja onaj momenat procesa rada na koji se deluje u procesu
proizvodnje, u kome čovek menja prirodu prilagodjavajudi je svojim potrebama. Postoji
razlika izmedju sirovina i predmeta rada. Svaka sirovina jeste predmet rada, ali svaki predmet
rada nije sirovina. Sirovina je rezultat učinjenog čovekovog rada, i u tom smislu kažemo da je
svaka sirovina ujedno i predmet rada, ali ako uzmemo predmet rada iz prirode, na koji nije
prethodno učinjen nikakav ljudksi rad, tada govorimo o predmetu rada uopšte.
Objektivni uslov proizvodnje sadržan je u
sredstvima za rad.
Sredstva za rad radnik stavlja
izmedju sebe i predmeta rada proizvodedi novu upotrebnu vrednost. Sredstva za rad nam
otkrivaju stepen razvoja čovekove radne snage i društvene odnose u kojima se radi.
Sredstva za rad i predmet rada se ispolajvaju kao sredstva
za proizvodnju
, a sam rad kao
proizvodni
rad.
Dok neka upotrebna vrednost izlazi iz procesa rada kao proizvod, druge upotrebne vrednosti,
proizvodi ranijih procesa rada ulaze u nju kao sredstva pa kažemo da su
proizvodi ujedno i rezultat
rada i usov za proces rada.
Materijalni opstanak pojedinca u ljudskom društvu vezan je za proizvodnju najrazličitijih proizvoda.
Da bi se pojedinac, odnosno celo društvo repordukovalo potrebno je proizvedena dobra trošiti u
smislu zadovoljenja najrazličitijih potreba.
Potrošnja se javlja kao uslov ponovne porizvodnje.
Potrošnju čiji je rezultat proizvodnja novih porizvoda zovemo
proizvodna potrošnja
, a onu potrošnju
čije je rezultat reprodukovana radna snaga zovemo
individualnom potrošnjom
. Dakle,
potrošnja je i
rezultat proizvodnje i, istovremeno, uslov proizvodnje.
2
Rezutltat
podele rada
u društvu ogleda se u stanju gde pojedinac ne proizvodi sve proizvode koji su
mu potrebni za zadovoljenje svih svojih potreba, ved do najrazličitjih proizvoda dolazi putem
razmene.
U tzv. Naturalnoj privredi koju karakteriše nizak stepen razvijenosti materijalnih
proizvodnih snaga društva, razmena kao sastavni deo proizvodnje ima minoran značaj. Medjutim u
uslovima razvijene robne proizvodnje ona ima suštinski značaj. Ona govori koje proizvode demo
kupovati pladajudi cenu. Ona ne daje odgovor na pitanje koliko proizvoda možemo kupiti obavljajudi
proces razmene, ved nam taj odgovor daje raspodela.
Raspodela
pokazuje udeo pojedinca ili društvene grupe u potrošnji narodnog dohotka. Ovaj udeo je
različit u različitim načinima proizvodnje, tako da se menja i način raspodele. Značajno je istadi da se
raspodela predstavlja kao posrednik izmedju proizvodnje i potrošnje. Raspodela za pretpostavku ima
razmenu, koja opet sa svoje strane, ima za pretpostavku robnu privredu, tj. Tržiđte.
U Kritici Gotskog programa Marks je pisao
:
Ako izraz „prinos rada“ uzmemo u smislu proizvoda rada, onda je kolektivni prinos rada – celokupni
društveni proizvod. Od njega treba odbiti:
1.
Ono što je potrebno da se nadoknade utrošena sredstva
2.
Dodajni deo za proširenje proizvodnje
3.
Rezervni fond ili fond za osiguranje od nesrednih slučajeva, elemetarnih nepogoda i sl.
Ti odbici od „neokrnjenog prinosa rada“ su ekonomska nužnost, i njihova veličina odredjuje se prema
postojedim sredstvima i snagama.
Ostaje drugi deo celokupnog proizvoda, deo koji je odredjen da služi ako sredstvo potrošnje.
Pre nego što dodje do individualne raspodele od njega se opet odbijaju:
1.
Opšti troškovi oko upravljanja koji se odnose na proizvodnju
2.
Ono što je namenjeno zajedničkom zadovoljavanju potreba – školama, zdravstvenim
ustanovama, itd.
3.
Fondovi za nesposobne za rad.
Tek sada dolazimo do raspodele, do onog dela sredstava potrošnje koji se deli medju individualne
proizvodjače.
Pojavu robe i robne proizvodnje odredjuju:
podela rada, višak proizvoda i privatna svojina.
2.
P
ROIZVODNOST I INTENZIVNOST RADA
Sa stanovišta teorije radne vrednosti roba
ima vrednost, jer je u njoj materijalizovan apstraktan
ljudski rad.
Veličina vrednosti
se meri društveno – potrebnim radnim vremenom zahtevanim za
njenu proizvodnju. Kolika de količina maetrijalizovanog apstraktnog ljudskog rada biti, veda ili manja,
zavisi od proizvodne snage rada, odnosno od produktivnosti rada.
Proizvodna snaga rada
se definiše kao stvaralačka sposobnost ili stvaralačka mod rada, da se u
jedinici vremena proizvede odredjena količina proizvoda. Veda je proizvodna snaga rada tada, kada
se za dato vreme proizvede veda količina proizvoda. U obrnutom slučaju, obrnuto. Produktivnost
rada se meri količinom proizvoda proizvedenih u jedinici vremena, ali se može izražavati i zahtevanim
vremenom za proizvodnju jedinice proizvoda.
Proizvodnu snagu rada odredjuju
razne okolnosti, izmedju ostalog prosečni stupanj umešnosti
radnika, stupanj razvida nauke i njene tehnološke primenljivosti, društvena organizacija procesa
proizvodnje, obim i delotvornost sredstava za proizvodnju, prirodne okolnosti.
Pri razmatranju produktivnosti rada treba imati na umu da promene u proizvodnoj snazi rada nemaju
za pretpostavku promene u utrošku radne snage.
4
materijalnog života uslovaljava proces socijalnog, političkog i duhovnog života. Ne odredjuje svest
ljudsko bide, ved obrnuto.
Svako društvo u datom trenutku raspolaže odredjenim
fondom rada i sredstava
. Njega čine dve
komponente: minuli radi i živi rad.
Minuli rad
je sadržan u sredstvima za proizvodnju, za čiju je
proizvodnju u nekom prethodnom vremenu bilo potrebno angažovati ljudski rad.
Živi rad
je druga
komponenta, a predstavavlja proizvod slededih elemenata: Pretpostavljene dužine radnog dana,
broja radnih dana u jednoj godini, kao i veličine radnog kontigenta, tj. Radno sposobnog
stanoviništva. Radni kontigent čine ženske osobe od 16-59 godina starosti i muške osobe od 16-64
godine starosti, a prema oficijelnoj statistici.
Kombinovanjem rada i kapitala ostvaruje se odredjena velična društvenog bruto proizvoda kao izraza
rasta materijalne proizvodnje.
Kriterijum deobe društvenog fonda rada i sredstava
može da bude izražen preko interesa za
zadovoljavanjem potreba u domenu proizvodnog rada, ali i neproizvodnog rada.
Kada se ved po prethodnom kriterijumu izvrši podela rada i sredtsava, tada preostaje dalje
raspodeljivanja po drugim kriterijumima, npr. Masa proizvodnog rada dalje se raspodeljuje po
kriterijumu potrošnje na fond rada i sredstva kojima se zadovoljavaju potrebe u području proizvodne
i lične potrošnje. Reč je o raspodeli rada i sredstava na dva odeljka proizvodnje. Prvi odeljak obuhvata
proizvodnju sredstava za proizvodnju, a drugi proizvodnju sredstava za potrošnju.
Slededi kriterijum raspodele društvenog fonda rada i sredstava može biti
kriterijum raspodele po
privrednim oblastima
, npr: industrija i rudarstvo, poljoprivreda i ribarstvo..
Bez obzira na kriterijume raspodele ukupnog društvenog fonda rada i sredstava, reč je o opštem
zakonu srazmernog raspodeljivanja društvenog fonda rada i sredstava, koji ima opštu važnost. Oblik
ispoljavanja ovog najopštijeg zakona društvene proizvodnje predstavalja
zakon vrednosti,
a vezuje se
za uslov proste robne proizvodnje. U uslovima razvijene kapitalističke proizvodnje to je zakon
prosečnog profita i cene proizvodnje.
Ekonomski zakoni
imaju objektivan karakter, što znači da daluje mimo čovekove volje. Političku
ekonomiju koja izučava društvenu stranu porcesa proizvodnje u širem smislu najviše interesuju
ekonomski zakoni. Oni se ispoljavaju u vidi identifikovanih razičitih uzročno – posledičnih odnosa, tj.
Funkcionalnih veza različitih ekonomskih pojava u društvu.
4.
N
ASTANAK KAPITALISTIČKOG NAČINA PROIZVODNJE I PROVOBITNA AKUMULACIJA
Osnovnu
karakteristiku feudalnog načina proizvodnje
čine poljoprivredna proizvodnja, koja je u
osnovi naturalna, vezuje se za vrlo nizak stepen razvoja materijalni h proizvodnih snaga, proizvodnja
se vrši u okviru jednog gazdinstva.
Odvajanja zanatstva od poljoprivrede
, što je karakteristika druge
velike podele rada ima za posledicu razvoj proizvodnih snaga feudalnog načina proizvodnje i to u
višoj meri, ukoliko se više zanata izdvajalo iz poljoprivrede. Naturalna proizvodnja biva istiskivana, a
na njeno mesto stupa zanatska proizvodnja, koja se po svom karakteru robna proizvodnja. Proizvodi
zanatlije nisu namenjeni njegovoj potrošnji, ved razmeni. Dve osnovne karakteristike zanatske
proizvodnje su:
Zanatlije proizvode robu, dakle proizvode namenjene tržištu, tj. Razmeni
. U tom
procesu razmene novac ved ima svoj relativni značaj, što de redi da se robe obično razmenjuju za
novac. Na drugoj strani,
zanatlije su vlasnici sredstava za proizvodnju
. Spoj ova dva faktora čini
osnovnu sadržinu proste robne proizvodnje.
5
Organizacija zanatlija kao proizvodjača roba je
cehovska
, a zasnivala se na hijerarhijskim odnosima
zemljišnog poseda. Onaj ko je imao vedi posed bio je u nadredjenom položaju u odnosu na one koji to
nisu imali.
Ekonomska celichodnost istovremenog bavljenja i proizzvodnjom i prometom ima za posledicu
izdvajanje jednog dela zanatlija, koji u suštini postaju trgovci.
U prvi mah je njihov odnos prema zanatlijama bio dosta čvrst, da bi vremenom sve više labavio i to u
direktnoj srazmeri sa sticanjem sve vedih količina novca. Umesto prvobitne zavisnosti trgovaca od
zanatlije, sa razvojem feudalnog načina proizvodnje uspostavlja se obratan odnos zavisnosti, zanatlije
od trgovaca, a sve se voo reflektuje u stalnoj suprostavljenosti cehova na jednoj strani i gildi kao
trgovačkih udruženja na drugoj strani. Cehovi su težili zadržavanju kontrole nad svojom
proizvodnjom, ali su zato trgovci želeli da je stave pod svoju kontrolu proglašavajudi svojom
paradigmom što vedi ekonomski prinos.
Da bi se mogao prilagoditi novom načinu proizvodnje zanatlija pozamljuje novac od zelenaša, sa
veoma velikim kamatama. Ishod ovakvog odnosa je bio jasan. Ali ključna figura feudalnog načina
proizvodnje je feudalac kome su i zanatlija i trgovac bili obavezni da pladaju porez. Sa ekonomskim
jačanjem zanatlije i trgovci su uživale niz privilegija, koje su bile utoliko više izraženije ukoliko je sanga
feudalaca slabila.
Tehnički pronalasci
kao i njihova primena u proizvodnji omogudili su razvoj zanata, saobradaja i
uopšte gradske privrede, a što je drugi izraz za ostvarene pretpostavke zančajnijeg razvoja
unutrašnjeg i svetskog tržišta.
Osnovna karakteristika feudalnog načina proizvodnje
predstavlja privatno vlasništvo čija je osnova
soptsveni rad. Za
kapitalističku proizvodnju karakteristično
je privatno vlasništvo bazirano na
eksploataciji tudjeg rada. Kapitalista, vlasnik proizvodnje, upravljač proizvodnjom, njegova funkcija
kao kapitala, u stvari je funkcija komande nad radom.
Kapitalistički odnos ima za pretpostavku da su
radnici odvojeni od svojine
na uslovima za ostvarenje
rada. Proces koji stvara kapitalistički odnos ne može biti drugo do proces odvajanja radnika od
svojina na uslovima svoga rada.
Tzv.
Prvobitna akumulacija
nije ništa drugo do istorijski proces rastavljanja proizvodjača od sredstava
za proizvodnju. Proces prvobitne akumulacija kapitala u Engleskoj je tekao od kraja XV do XIX veka.
Kapitalistički način proizvodnje nastaje i razvoja se postepeno od kooperacije, preko manufakture do
krupne industrijske proizvodnje.
Kooperacija
je istorijski i pojmovno polazna tačka kapitalističke porizvodnje. Prostu kooperaciju
karakteriše delovanje vedeg broja radnika koje je istovremeno i uporedno, s obzirom na prostor, pa je
društvena snaga vedeg proja radnika koji učsesvuju u proizvodnji mnogo veda, nego prost zbri
mehaničkih snaga izolovanih radnika. Složena kooperacija se odlukuje unutrašnom podelom rada u
taom procesu materijalne proizvodnje.
Manufaktura
predstavlja oblik složene kooperacije, koja se zasniva na podeli rada i ručnoj izradi
porizvoda. Razvija se u vremenu od XVI veka do poslednje tredine XVIII v.
Manufaktura ima za rpetpostavku najamnog radnika na jednoj strani i komandu kapitala nad radom
na drugoj strani. Ona se zasniva na koncetraciji individualnih kapitala, koncentraciji najamnih radnika,
kao i ana pretpostavci postojanja velikog tržišta za plasman proizvoda manufaktura, ali na
nabavljanje sirovina za manufakturu. Razvoj manufakture kao oblika organizacije društvenog rada u
7
zakona vrednosti upuduje na zaključak da se ovo svodjenje vrši dvojako. Prvi smisao se ogleda u
svodjenju individualnih veličina vrednosti na jednu društvenu veličinu, odnosno prosek, na jednu
valorizovanu veličinu. Drugi smisao se ispoljava kao
svodjenje individualnih radova na onu potrebnu
količinu društvenog rada
, koja se zahteva za proizvodnju ne bilo koje količine proizvoda, ved one
količine koja je društvu potrebna.
Izračunavanjem proseka u ovoj prilici pretpostavlja dve mogudnosti: prostu aritmetičku sredinu, ili
ponderisanu aritmetičku sredinu.
Proizvodjači
Individualna vrednost
jedinice proizvoda
Obim
proizvodnje
(potrebne količine)
Ukupno
utrošeno
(priznato vreme)
A
10
100
1000
B
7
200
1400
C
5
400
2000
UKUPNO
700
4400
Prosečno vreme po jedinici proizvoda je 6, 28 a dobili smo ga stavljajudi u odnos ukupno utrošeno
radno vreme sa ukupnim obimom porizvodnje na nivou sva tri proizvodjača. Pretpostavka je da je
ponuda jednaka tražnji
, jer je samo u tom slučaju prosečno radno vreme jednako društveno
potrebnom radnom vremenu. U pretpostavci veličine individualnog radnog vremena po jedinici
proizvoda, odnosno obima proizvodnje pojedinih proizvodjača je sadržana ideja obrnute
proporcionalnosti u kretanju porduktivnosti rada i veličine zahtevanog vremena za porizvodjnju
jedinice proizvoda.
Proizvodjači
Individualna vrednost
jedinice proizvoda
Obim
proizvodnje
(potrebne količine)
Ukupno
utrošeno
(priznato vreme)
A
10
50
500
B
7
200
1400
C
5
400
2000
UKUPNO
650
3900
Manja tražnja u odnosu na ponudu,
ima za posledicu pad društveno potrebnog radnog vremena u
odnosu na prosečno radno vreme zasnovano na jednakosti ponude i tražnje. Društvo ne priznaje
vreme utrošeno za porizvodnju svih 700 jedinica upotrebnih vrednosti, ved samo za 650 jedinica.
Otuda 3900:650 daje količnik od 6, 00 časova rada. Pozitivna razlika izmedju višeg prosečnog radnog
vremena i nižeg društveno potrebnog radnog vremena naziva se rasuto radno vreme.
Veda tražnja od ponude:
Proizvodjači
Individualna vrednost
jedinice proizvoda
Obim
proizvodnje
(potrebne količine)
Ukupno
utrošeno
(priznato vreme)
A
10
200
2000
B
7
200
1400
C
5
400
2000
UKUPNO
800
5400
Veda tražnja u odnosu na ponudu (800 jedinica se traži, a obim proizvodnje je 700 jedinica) ima za
posledicu rast društveo potrebnog radnog vremena u odnosu na prosečno radno vreme, zasnovano
na jednakosti ponude i tražnje. Upravo smo ptretpostavili da ovu količinu proizvoda koliko je tražnja
veda od ponude, tj. 100 jedinica upotrebnih vrednosti, može proizvesti najporduktivniji proizvodjač.
Ova pozitivna razlika izmedju višeg društveno potrebnog radnog vremena 6, 75 čr. i nižeg prosečnog
