MULTILATERALNA DIPLOMATIJA
POJAM I KARAKTERISTIKE
Pod multilateralnom diplomatijom podrazumjeva se predstavljanje država u njihovim
odnosima sa međunarodnim organizacijama i na konferencijama koje sazivaju
međunarodne organizacije ili se sazivaju pod njihovim okriljem. Pravo predstavljanja u
konkretnom slučaju se, po pravilu, priznaje državama članicama konkretne međunarodne
organizacije, mada pod izvesnim uslovima i države nečlanice pa i nedržavni entiteti
mogu posjedovati to pravo.
Sam izraz „multilateralna diplomatija“ više je deskriptivne prirode nego što izražava
suštinu tog oblika diplomatskog predstavljanja. Osnovni odnos se u konkretnom slučaju
uspostavlja između međunarodne organizacije na jednoj strani i države na drugoj,
odnosno uspostavlja se bilateralan odnos. Činjenica da se taj odnos uspostavlja sa većim
brojem država članica ne daje mu strogo gledano karakter multilateralnog odnosa.
Multilateralan odnos je prije između država članica organizacije međusobno, a ne odnos
između organizacije i članice.
Tzv. Multilateralna diplomatija je nastala na talasu institucionalizacije međunarodnih
odnosa, posebno nastanka međunarodnih organizacija. Sam život i aktivnost
međunarodnih organizacija nemoguće je zamisliti bez predstavnika država, a sem toga
uspješan rad predstavnika država u međuarodnim organizacijama pretpostavlja
diplomatski status.
Ova organska veza naglašena je i u ustavnim aktima međunarodnih organizacija. Prema
članu 105 Povelje „Predstavnici članova UN i službenici Organizacije uživaju...
povlastice i imunitete koji su potrebni da samostalno obavljaju svoje funkcije u vezi sa
Organizacijom“. Takođe izvori prava predstavljanja država u međunarodnim
organizacijama su i ugovori sa državom domaćinom i posebne konvencije kojima se
reguliše status međunarodne organizacije poput Konvencije o privilegijama i imunitetima
UN od 1946 godine. A 1975 godine donijeta je Konvencija o predstavljanju država u
njihovima odnosima sa međunarodnim organizacijama univerzalnog karaktera. Pravila
sadržana u ovoj konvenciji mogu se primjenjivati i na odnose država i drugih
međunarodnih organizacija, bilo kao običajna pravila ili na osnovu posebnog sporazuma
između država i međunarodnih organizacija koje nemaju univerzalni karakter.
Već su preteče modernih organizacija – riječne komisije i administrativne unije – suočile
sa pitanjem pravnog statusa predstavnika država u sastavu tih tijela. Još 1826 godine
Konvencijom o kontigentima Panamskog kongresa utvrđeno je da predstavnici vlada u
sastavu Upravne komisije uživaju privilegije i imunitete u obimu koji odgovara
privilegijama i imunitetima diplomata u bilateralnim misijama. Ovaj primjer slijedile su i
Međunarodna finansijska kontrolna komisija za Grčku 1898, Komisija za Rajnu
osnovana njemačko-francuskim sporazumom 1804, kao i članovi komisije formirane
Berlinskim aktom o plovidbi Kongom 1885, zatim i stalni službenici Evropske komisije
koja je na osnovu Pariskog ugovora iz 1856 godine starala o plovidbi Dunavom. Ne
manji značaj imala su i pravila kojima je uređivan pravni položaj stalnih administrativnih
sastava u unijama koje su se bavile poštom, telegrafom, mjerama i tegovima,
željezničkim saobraćajem i sl.
Svoje pravo značenje stalne misije dobijaju u univerzalnim međunarodnim
organizacijama, Društvu naroda i OUN. Tome su doprinijela dva momenta. S jedne
strane pozicija univerzalnih političkih organizacija u čijoj nadležnosti su se našla pitanja
koja posredno ili neposredno diraju u vitalne političke, ekonomske i socijalne interese
država. S druge strane talas demokratizacije međunarodnog prava koji započinje upravo
Paktom Društva naroda. Članom 7 (4) Pakta Društva naroda bilo je predviđeno da
„predstavnici država i službenici Društva naroda kada su angažovani poslom Društva
naroda, uživaće diplomatske privilegije i imunitete. Prva stalna misija u Društvu naroda
otvorena je 1920 godine, a već 1937 godine otvoreno je 36 stalnih misija. Jugoslavija je
stalnu misiju pri Društvu naroda otvorila 1926 godine, a od 1924 godine šef diplomatske
misije u Bernu bio je istovremeno akreditovan i kod generalnog sekretara Društva naroda
u svojstvu delegata. Položaj stalnih misija u Društvu naroda nije bio regulisan na
precizan i potpun način, a tome je uveliko doprinijela i politička pozicija Švajcarske kao
stalno neutralne države.
Opšte pravilo u sistemu UN o položaju stalnih misija sadržano je u članu 105 (2) Povelje
UN, u kojem se predviđa da predstavnici članica UN i službenici Organizacije uživaju
privilegije i imunitete koji su neophodni za nezavisno vršenje njihovih funkcija u vezi sa
Organizacijom. Odredba je konkretivovana Konvencijom o privilegijama i imunitetima
UN 1946 godine. U rezoluciji Generalne skupštine 257 A (III), jednoglasno usvojenoj 3.
decembra 1948 godine, konstatuje se da je prisustvo stalnih misija u funkciji ostvarenja
ciljeva i principa UN i, posebno, služi održavanju neophodne veze između država članica
i sekretarijata u periodu između zasijedanja različitih organa UN. Radi
institucionalizacije stalnih misija, u rezoluciji se preporučuje da punomoćja stalnim
predstavnicima država izdaje šef vlade ili ministar spoljnih poslova i dostavlja ih
Generalnom sekretaru. Od interesa je takođe i Sporazum o sjedištu UN zaključen 1947
godine.
Multilateralna diplomatija je novi, specifični dio
corpus iuris diplomaticus
-a. Od
bilateralnih diplomatskih misija razlikuje se po svojoj pravnoj prirodi i u znatno manjem
obimu po pravnom položaju predstavnika država pri međunarodnim organizacijama. Što
se pravne prirode multilateralne diplomatije tiče osnovna razlika između bilateralne i
multilateralne diplomatije proizilazi iz razlika u pravnoj prirodi subjekata između kojih se
relevantan odnos uspostavlja. Kod multilateralne diplomatije radi se o odnosu između
države i međunarodne organizacije. Razlika u subjektivitetu država i međunarodnih
organizacija se u konkretnoj stvari izražava u tome što u diplomatskom odnosu između
države i međunarodne organizacije država vrši aktivno pravo poslanstva a međunarodna
organizacija pasivno pravo. Aktivno pravo poslanstva međunarodne organizacije vrše
