[Type the document title]
4
1. Pojam međunarodne trgovine
Na privredni i ekonomski razvoj jedne zemlje, pored unutrašnjih faktora, snažno utiču i faktori iz
međunarodnog ekonomskog okruženja. Eksterni faktori jače djeluju na otvorenu privredu u
pravcu strukturnog prilagođavanja opštim tedencijama razvoja svjetske privrede. Kao što su
promjene u relativnim odnosima razvijenosti, u svjetskoj trgovini, stepenu zaduženosti i
međunarodnim tokovima kapitala. Kretanje u svjetskoj privredi snažno djeluju na BiH
ekonomiju i privredu. Međunarodna trgovina povećava produkciju outputa i standard života.
Međunarodni tokovi finansija, inputa, outputa, ljudi i dr. omogućavaju izvozno-uvozne
aktivnosti koje unaprjeđuju svjetsku ekonomiju.
1
Ukoliko želimo govoriti o historiji
međunarodne trgovine, prva značajna godina koju možemo pomenuti je 1157. kada se tzv.
„Hanseatic Legue“ (Hanseatik liga) osigurava trgovinske privilegije i tržišna prava u Engleskoj
za dobra iz gradova koji su formirali Ligu. Nakon toga, sljedeći važan datum je 1498. kada
Vasko da Gama otvara tzv. „trgovanje začinima“. Tokom šesnaestog vijeka, Antverpen je bio
centar trgovine a nakon njegove okupacije centar „međunarodne trgovine“ postaje Amsterdam.
U osamnaestom vijeku važni aspekti prava međunarodne trgovine određivana su monopolskim
ugovorima. 1751. godine Benjamin Frenklin objavljuje knjigu „Observacije u vezi rasta
čovječanstva i naseljenosti država“ u kojoj zagovara da će pojava dobavljača iz trećih zemalja
sprječiti britance da prodaju svoje proizvode američkim kolonijama iznad njihove stvarne cijene,
što je do tada bio slučaj u okvirima liberalne tradicionalne slobodne trgovine.
2
U isto vrijeme to
djelo zagovara merkantilovske zakone kao „generativne“ zakone koji će ojačati državu.
Merkantilizam je predstavljao nacionalnu teoriju koja je dominirala tokom osamnaestog vijeka u
Evropi: izvozi što je više moguće a uvozi minimum i tako osiguraj „odgovarajući“ trgovinski
balans.
1
Bogdanović D., Ivanišević G. Osnovi ekonomije ( Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd, 2004), str 56
2
Paspalj M., Nicin N., Ekonomija (Beogradska poslovna škola- Visoka škola strukovnih studija, Beograd, 2010) str
67
[Type the document title]
5
Tokom osamnaestog vijeka, međutim javljaju se i teoretičari, poput Adam Smith, James Mill,
Robert Torrens, David Riccardo koji sumnjaju u merkantelizam i postavljaju teorije koje govore
o principima slobodne trgovine. Posebno David Riccardo ističe da slobodna trgovina može
doprinjeti razvoju i industrijski slabo i jako razvijenih, kroz poznatu teoriju komparativne
prednosti. Dalji razvoj međunarodne trgovine prati razvoj industrijskog društva i obilježen je
usponima i padovima istog, kao i svjetskim krizama i ratovima koji su neminovno utjecali na
iste. 1946. godine „Breton Woods sistem“ stupa na snagu: planiran je od 1944. i imao je za cilj
da sprječi dalje depresije i ratove.
3
Uključivao je institucije i pravila koja su imala za cilj da
sprječe podizanje prepreka međunarodnoj trgovini jer je nedostatak slobodne trgovine smatran
jednim od osnovnih uzroka dva svjetska rata. 1947. dvadeset tri zemlje su potpisale Opšti ugovor
o tarifama i trgovini da racionalizuju trgovinu među državama.
4
Konačno, 01. januara 1995.
formirana je Svetska trgovinska organizacija (World Trade Organisation – WTO) čiji je primarni
zadatak da posreduje u slobodnoj trgovini.
1.1.
3
Jednak J., Tomić R. Ekonomija ( Beogradska poslovna škola, Beograd 2006) str. 82
4
Paul R. Krugman, Maurice Obstfeld, International economy, New York,2009.str.280
[Type the document title]
7
1.3. Međunarodne trgovinske teorije
Ove teorije su uglavnom bavile pitanjima analize efekata na trgovinu raznih politika i odluka,
posebno onih vezanih za tarife. Neke od najznačajnijih su
7
:
„Ricardian“ model – fokusira se na komparativne prednosti i možda je i najvaćniji
koncept u teoriji međunarodne trgovine. Po Rikardianovom modelu, zemlje se
specijalizuju za proizvodnju onoga što najbolje proizvode. Za razliku od ostalih modela,
ovaj predviđa da će se zemlje potpuno specijalizovati umjesto da proizvode širok spektar
proizvoda. Ovaj model takođe ne uzima direktno u obzir faktore kao što su relativna
količina rada i kapitala unutar zemlje;
„Heckescher - Ohlin“ model – alternativa Rikardijan modelu osnova komparativne
prednosti. Iako je u velikoj mjeri kompleksniji nije se pokazao tačan u svojim
predviđanjima. U svakom slučaju, sa teorijskog aspekta je ponudio elegantno rješenje
uvrštavajući neoklasične mehanizme cijena u međunarodne trgovinske teorije. Ovaj
model predviđa da će zemlje izvoziti ona dobra koja omogućavaju intenzivno korištenje
lokalnih faktora kojih ima dovoljno a uvoziti dobra koja čine intenzivno korištenje
faktora sposobnosti kojih lokalno ima manjak. Problem H-O modela u empiriji je poznat
„leontief“ paradoks, koji pokazuje da SAD izvoze dobra koja zahtevaju veću radnu snagu
iako SAD imaju bogatstvo u kapitalu;
Specifični faktori – radna mobilnost je moguća. Dok se rad može slobodno kretati između
sektora, postoje ostali faktori koji su specifični sektorima i posebnim industrijama. Ovaj
model je idealan za posebne industrije i za razumjevanje distribucije prihoda ali
neprilagođen diskusiji o uzorcima trgovine;
„Gravity“ model – predstavlja empirijsku analizu trgovinskih uzoraka u odnosu na
teorijske modele prethodno pomenute. U svojoj osnovnoj formi, predviđa trgovinu
baziranu na razdaljini između država i interakciji između ekonomskih veličina u
državama. Model reflektuje Njutnov zakon gravitacije koji uobziruje razdaljinu i fizičke
veličine objekata. Ovaj model se dokazao kao snažan u empiriji kroz ekonometrijske
analize. Ostali faktori kao nivo prihoda, diplomatski odnosi među državama i trgovinske
politike su takođe uobzirene u proširenoj verziji ovog modela.
7
Dragana Đurić i dr., «Međunarodna ekonomija», Institut ekonomskih nauka, Beograd, 2000. Str 69
