1. OSNOVNO O GRADOVIMA I PROBLEMIMA U
GRADOVIMA
“Hajde da sazidamo grad i kulu, kojoj će vrh biti do neba, (...) da se ne bismo rasijali po
zemlji” (1. Mojsijeva 11:4) - Ove riječi, koje su izgovorene prije preko 4 000 godina, najavile
su izgradnju velikog grada Babela (Babilona).
Grad je gusto naseljena, kompaktno izgrađena i funkcionalno dobro organizovana prostorna
cjelina u kojoj se uspostavljaju specifični odnosi između ljudi i okoline. Zbog uticaja
prostornih procesa grad je, međutim, izložen neprestanim promjenama. Najviše na rast grada,
na njegovo širenje i unutrašnje prmjene utiču koncentracija i centralizacija. Koncentracija
stanovništva, radnih mjesta, stambenih zgrada i drugih urbanih sadržaja u pojedinim
dijelovima grada stalan je proces sa najvidljivijim posljedicama. Koncentracija pojedinih
funkcija u gradu uvjetuje centralizaciju, čije su posljedice intenzivne interakcije izražene u
prostornoj cirkulaciji ljudi, robe i informacije.
Slika 1. Primjer jednog grada
U toku razvoja grada, a u međuzavisnosti sa društveno-ekonomskim razvojem, značenje
pojedinih prostornih procesa postepeno se mijenja, procese koncentracije i centralizacije često
zamjenjuju dekoncentracija i decentralizacija, sa tim što jačaju i drugi prostorni procesi. Osim
pozitivnih efekata, pojedini prostorni procesi mogu imati i negativne posljedice. Posljedica
prenaglašene koncentracije i centralizacije, prenagle i intenzivne decentralizacije i drugih
prostornih procesa u razvoju grada može biti destrukcija osnovnih ljudskih vrijednosti i
uništavanje životnog prostora.
Brojni problemi koji se pojavljuju u urbanim sredinama mogu se podijeliti u tri grupe:
1.
Problemi koji su posljedica fizičke degradacije urbane sredine
;
2.
Problemi socijalne sredine
;
3.
Problemi prostorne organizacije života u gradu
.
2. PROBLEMI KOJI SU POSLJEDICA FIZIČKE
DEGRADACIJE URBANE SREDINE
Jedna od grupa problema u urbanim sredinama jesu problemi koji su posljedica fizičke
degradacije urbane sredine. Prije svega, treba istaknuti i činjenicu da urbani razvoj često
dovodi do nastanka, nazovimo je tako, betonirane i za život ljudi nepogodne urbane sredine.
Često je to posljedica funkcionalno usmjerene, a manje humanizovane gradnje.
U ovu grupu problema valja, svakako, uvrstiti zagađivanje urbane sredine, sve jače
zagađivanje zraka i vode problem je sa kojim se susreću svi gradovi svijeta. Uz zagađivanje
zraka i voda valja istaknuti i gradsku buku kao problem gradske sredine.
Jedan od problema jesu i saobraćajna sredstva, pogotovo motori sa unutrašnjim
sagorjevanjem. To se osjeća u poluciji zraka, gužvama i gradskoj buci koja uveliko utiče na
život ljudi u gradu.
2.1. Problem urbanizacije
Veliki problemi i neželjene posljedice redovno se pojavljuju sa brzom i gustom stambenom
gradnjom, što je posljedica jake imigracije stanovništva. Takva je bila sudbina mnogih
gradova u razdoblju industrijalizacije, kada su se podizale radničke četvrti sa
neodgovarajućom infrastrukturom, koje su brzo doživjele degradaciju. U nekim gradovima
nerazvijenih zemalja i danas nastaju, ponajprije na njihovim rubovima, velika „divlja“ naselja,
često bez elementarne infrastrukture. Pojedine četrvrti velikih gradova razvijenih zemalja,
pogotovo središnje, izložene su također slamizaciji i fizičkom propadanju, iz čega izlaze i
druge neželjene pojave.
Širenjem starih i gradnjom novih urbanih cjelina, ogromni poljoprivredni prostori zamijenjeni
su novim tehničkim sistemima kao što su: beton, plastika, čelik i drugim sadržajima. Na tim,
danas nepovratno izgubljenim i uništenim, prostorima zasnivao se razvoj, a i preživljavanje
stanovništva predindustrijskog perioda. Urbani i drugi sociotehnogeni sistemi na Zemlji
zauzimaju oko 2,5 do 3% ukupne kopnene površine. Ovaj podatak je samo trenutačan i stalno
se povećava. Tako, naprimjer, u bivšem SSSR-u u periodu od 1961. do 1971. godine urbani i
tehnogeni sistemi nepovratno su odnijeli 30% ukupnih obradivih površina. Svakog dana se za
urbane potrebe uzurpira 2000 ha agrarnih površina, a ako se ovim dodaju i uzurpirane
površine pod šumama onda je ta brojka daleko veća. Ukoliko se zadrži dosadašnji tempo
urbanizacije za oko 150 godina svaki stanovnik planete raspolagat će tek sa 0,5 ha obradivog
zemljišta.
Negativne posljedice gubitka poljoprivrednih površina sve su očitije u našim gradovima,
posebno onim većim i onim koji se brže šire. Ovo se prije svega odnosi na okoliš industrijskih
gradova i naseljima čija ruralna okolina zbog nepovoljnog reljefa i geoloških uvjeta
oskudijeva ziratnih površinama. Ovo je posebno izraženo u kraškim područjima, u kojim su
ziratna zemljišta vezana za flišne i verfenske zone. Urbana sredina je složen društveni,
privredni i biofizički sistem kreiran interakcijom između fabrika koje je čovjek izgradio i
fizičkih osobina pejzaža. Opasnosti potencijalnog urbanog života na fizičku geografiju grada
podrazumjevaju veličinu i položaj, ali može uključivati i niz događaja kao što su uragani,
poplave, oluje, zemljotrese, snijeg, vatrene oluje, klizišta i slijeganje tla.
