UVOD
Rastuća uloga i značaj direktnih stranih investicija kao oblika finansiranja svjetske
ekonomije kontinuirano rastu tokom druge polovine XX veka, a naročito u njegovoj
poslednjoj deceniji. Riječ je o periodu brojnih reformi u gotovo svim dijelovima svijeta, pad
Berlinskog zida i ujedinjenje Nemačke, prestanak hladnog rata, reforme u Kini, raspad
Istočnog bloka i pojedinih federalnih država (Sovjetskog Saveza, Čehoslovačke, SFR
Jugoslavije), tranzicije ovih i ostalih država iz centralno-planske u tržišnu privredu.
Otvaranjem ovih zemalja i otklanjanjem prepreka u kretanju kapitala, otvorile su se
mogućnosti za investiranje i intenzivno finansiranje prilivima stranog kapitala širom svijeta.
Strane investicije su ekonomski fenomen, zasnovan na pretpostavci da globalna
alokacija proizvodnih sredstava omogućava njihovo optimalno korišćenje, čime se doprinosi
opštem ekonomskom rastu. Pored ekonomskog dejstva stranog kapitala, strane investicije
nose sa sobom i različite socijalne, političke i tehnološke uticaje. Prisustvo i intezitet
određenih efekta stranih investicija zavisi od stranih ulaganja, kao i otvorenosti država
uvoznica kapitala za prijem inostranog kapitala.
Strane direktne investicije su jedan od najvažnijih instrumenata podsredstvom kojih
jedna nacionalna ekonomija podstiče proizvodnju, uvoz know how-a, rast zaposlenih, razvoj
infrastukture, smanjenje siromaštva itd. Benefiti koji se ostvaruju prilivom stranih direktnih
investicija, stvorili su oštru konkurenciju na globalnom tržištu slobodnog kapitala u cilju
privlačenja što obimnijih i raznovrsnih stranih direktnih investicija.
upravljačkih i proizvodno usmjerenih znanja. Strane direktne investicije mogu da generišu
pozitivne eksternalije na domaća preduzeća, u smislu da su ona u mogućnosti da steknu nova
znanja pomoćukojih isporučuje inpute inostranim firmama ali dok konkurišu za potrošače. To
može stimulisati dodatne domaće investicije.
Direktne strane investicije predstavljaju dio međunarodnog toka kapitala, koji
poslednje dvije decenije ostvaruje izuzetan rast. Od početka 90-tih godina, trend rasta DSI
bilježe i evropske tranzicione države, kada su krenule u proces transformacije svojih privreda.
DSI su uticale na porast bruto društvenog proizvoda (BDP-a), generisanje rasta i stimulisanje
izvoza ovih privreda. Iskustva tranzicionih zemalja govore da preduzeća koja su u vlasništvu
stranog investitora, ostvaruju bolje rezultate nego domaća, imaju dva puta veću produktivnost
rada, za 20-30% veće plate, upotrebljavaju savremenu tehnologiju, zapošljavaju stručniju
radnu snagu, više su izvozno orijentisana i ostvaruju veću dobit.
2
Postoje brojni faktori koji utiču na priliv stranih direktnih investicija:
3
1) Veličina tržišta i perspektive rasta. Veličina tržišta je jedan od najvećih pokretača
priliva stranih direktnih investicija,posebno horizontalnih stranih direktnih
investicija. Regionalna trgovinska integracija, kao u slučajevima EU, može privući
više horizontalnih stranih direktnih investicija iz ostatka svijeta širenjem domaćeg
tržišta.
2) Prirodni i ljudski resursi. Postojanje rijetkih ili konkurentskih faktora proizvodnje,
bilo da je to sirovina, kvalifikovana radna snaga ili poluproizvodi, podstiče priliv
stranih direktnih investicija.
3) Fizička, finansijska i tehnološka infrastruktura zajedno sa ljudskim kapitalom spada
u širi set nacionalnih faktora koji pozitivno djeluju na priliv stranih direktnih
investicija.
4) Institucionalni i regulatorni okviri ekonomske politike.birokratija i administrativna
praksa, udruženi sa korupcijom, povećajaju troškove i obeshrabruju priliv stranih
direktnih investicija.
2
Vujić T. (2013),
Spoljnotrgovinsko i devizno poslovanje Bosne i Hecegovine
,Univerzitet Sinergija, Bijeljina,
str.77
3
Kovačević R. (2004),
Uticaj stranih direktnih investicija na privredni rast- iskustva zemalja Evropske Unije
,
Beograd, str. 7
5) Zaštitna investicija i njihova promocija. Zadovoljavajuća zaštita investicije, kao što
je transparentna i konzistentna primjena procedurara zarješavanja sporova,
predstavlja vid minimalnih zahtjeva za strane direktne investicije.
O značaju SDI za domaću privredu, Todaro i Smith
4
ukazuju prvenstveno na sledeće:
strane direktne investicije kao fenomen međunarodne ekonomije su
najpovoljniji oblici angažovanja strane privatne štednje u procesu finansiranja
globalnog ekonomskog razvoja. Pri tome, ovim oblikom ulaganja popunjava se
gap u resursima između planiranih investicija i lokalno mobilizirane štednje,
vrlo je značajan doprinos SDI u prevazilaženju vanjskotrgovinskog
(međunarodne razmjene) jaza u kojoj se ulaže i to između ciljanih potreba za
deviznom razmjenom i deviznog priliva od izvoza uvećanog za neto javne
strane pomoći,
stranim investicijama vrlo efektno se pokriva nesklad između planiranih javnih
prihoda i prikupljenih poreza, te drugih oblika prihoda za potrebe javne
potrošnje,
pored finansijske podrške velike su koristi od SDI u prenosu menadžerskih i
poduzetničkih iskustava i
SDI su glavni kanal za prenos moderne tehnologije između zemalja.
Zlatno pravilo za privlačenje novih stranih direktnih investicija je transparentnost.
Vitalna uloga transparentnosti za strane direktne investicije potiče iz nekoliko razloga. Prvi je
da netransparentnost namjeće dodatne troškove za poslovanje. To se odnosi na prikupljanje
nedostajućih informacija, ali i na konkurenciju koja može biti veoma skupa za preduzeće.
Osnovni vidovi stranih ulaganja su:
1) Strane direktne investicije,
2) Različiti oblici zajedničkih ulaganja,
3) Portfolio investicije,
4) Ulaganje sredstava u vezi sa privatizacijom,
5) Razmjena spoljnog duga za ulog i
4
Todaro M.P., Smith S.C.(2006),
Ekonomski razvoj Deveto izdanje
, TKD Šahinpašić, str. 680
