2
SAŽETAK
Nasilje u urbanim sredinama dostiglo je rekordne nivoe u mnogim zemljama i ima
razarajući uticaj na zdravlje i egzistenciju ljudi i na ekonomsku perspektivu mnogih gradova.
Nasilje, upotreba fizičke sile koja drugima nanosi štetu, može se definisati tako da uključuje
psihološku povredu i materijalnu uskraćenost. Mogu se identifikovati različite kategorije
nasilja (iako se one često preklapaju): političko nasilje (vođeno voljom za zadržavanjem
političke vlasti); ekonomsko nasilje (motivisano materijalnom dobiti); socijalno nasilje
(uglavnom rodno zasnovano) i institucionalno nasilje (uključuje budnost zajednice).
„Politizacija zločina“ je preovlađujući uzrok nasilja, s tim što „urbanizacija ratovanja“ izaziva
posebnu brigu u regionalnim zonama sukoba. Urbani prostor se sve više reorganizuje kao
odgovor na zločin i nasilje i na nedostatak povjerenja u državnu sigurnost. Pristupi prevenciji
nasilja uključuju takve sektorske pristupe kao što je krivično pravosuđe za kontrolu i liječenje
nasilja i model javnog zdravlja koji ima za cilj prevenciju. Noviji pristupi uključuju
transformaciju sukoba (odražavajući sve veću zabrinutost zbog političkog i institucionalnog
nasilja), prevenciju kriminaliteta kroz dizajn životne sredine i pristupe obnavljanju povjerenja
i socijalnog kapitala zasnovanih na zajednici. Efikasnija prevencija nasilja mora da preokrene
gotovo univerzalno nepovjerenje u sposobnost države da kontroliše ili spriječi zločin i nasilje.
Ključne riječi
: nasilje, urbana sredina, kriminalitet, urbano nasilje.
4
živjelo u urbanim sredinama, 2000. godine taj procenat je iznosio 47, a procjenjuje se da će
dostići čak 60 procenata 2030. godine. (Ann, 1996, str. 733) Stoga je presudno razumijeti
odnos između kriminaliteta i urbanih područja. Prirodno je zapitati se zašto neko čini krivična
djela? Šta treba preduzeti da se jedno takvo ponašanje spriječi? Mogli bismo navesti mnoga
povezana pitanja, ali odgovori na sva ova pitanja vezana za kriminalitet nisu jednostavna. S
tim u vezi prije nego se krene ka prevenciji bilo kojeg vida kriminaliteta, pa i kriminaliteta
urbanih sredina, neophodno je otkriti i istražiti uzroke koji pogoduju da jedan ovakav vid
kriminaliteta rapidno raste. Kroz ovaj završni rad nastojaćemo na što tačniji i koncizniji način
objasniti šta to zapravo predstavlja urbano nasilje, koji faktori dovode i pogoduju njegovom
stalnom rastu, te koji si to najbolji, mogući puteve prevencije i spriječavanja jednog ovakvog
vida kriminaliteta.
5
2. KRIMINALITET U URBANIM SREDINAMA
Sve one aktivnosti koje ugrožavaju u određenom vremenskom periodu pojedina lica ili
pak dobra kako u materijalnom tako u i moralnom smislu, koja pripadaju tim pojedincima,
raznim društvenim organima i organizacijama kao i društvu u cjelini, a koje su inkriminisane
u važećim kazneno-pravnim normama jedne zemlje, smatraju se i pravno tretiraju kao njen
kriminalitet za to vrijeme. Njihovi izvršioci se uzimaju na određenu krivičnopravnu
odgovornost i podliježu odgovarajućim sankcijama i mjerama za njihovo izvršenje.
(Jovašević, 2006, str. 13-14)
U užem smislu, kriminalitet obuhvata sva registrovana i sankcionisana krivična djela
na nekoj tačno određenoj teritoriji u određenom vremenskom periodu. U širem smislu
kriminalitet predstavlja sva ponašanja kojima su prekršene krivično-pravne norme, bez obzira
na to da li su izvršioci identifikovani ili ne, odnosno da li je prema njima izvršeno pokretanje
krivičnog postupka i da li su ili ne izrečene krivične sankcije. (Spalević & Jovanović, 2013,
str. 305)
Urbanizacija prestavlja proces porasta stanovništva u urbanim područjima, koji je u
direktnoj obstrano zavisnoj vezi sa procesima industrijalizacije, specijalizacije prozvodnje i
ekonomskog rasta neke države ili unaprijed definisane teritorije. Osnovna odlika urbanizacije
je pomjeranje zaposlenosti iz ruralnih u urbani ili industrijski sektor. Druga strana procesa
urbanizacije je povećanje kriminalnih aktivnosti u velikim gradovima i u urbanim dijelovima.
U ruralnim dijelovima, zbog manje gustine populacije, počinioci krivičnog djela imaju manje
šanse da se uspješno skrivaju zbog bližih međuljudskih odnosa koji vladaju u takvim
sredinama. Suprotno tome, u urbanim sredinama postoji visok stepen međusobne otuđenosti
ljudi koji žive ili rade na veoma malom prostoru, te u urbanim sredinama postoji manja šansa
za prepoznavanje i hapšenje počinioca krivičnih djela. (Glaeser & Sacerdote, 1999, str. 229)
2.1. Definisanje urbanog nasilja
Prije nego ukažemo na tačnu definiciju i određenje urbanog nasilja, izvršićemo kratak
opis nasilja uopšteno. U literaturi izraz „nasilje“ najčešće se vezuje za agresivnost i u tom
smislu se shvata kao oblik ispoljavanja napadničkog ponašanja. Agresivnost u psihološkim i
psihijatrijskim krugovima shvata se u najelementarnijem, biološkom smislu i podrazumijeva
interakciju nekog živog bića i njegove okoline. (Krstić, 1991, str. 29) Slično shvatanje
možemo da sretnemo i u kriminološkim okvirima, ali ono daje nešto uopšteniju definiciju, po
7
života“, a suočavanje sa kriminalitetom postalo je značajno mjerilo kvaliteta života u
gradovima. Međutim, u literaturi nije utvrđeno da „urbanizacija uzrokuje zločin“. To ne
dovodi automatski do urbanih zločina, jer je u njemu bilo mnogo ljudi, među kojima su neki i
sa kriminalnim tendencijama, gdje ih je Soh opisao kao pristalice devijantne „subkulture“.
Mnoge studije su urbane zločine povezivale sa faktorima kao što su nezaposlenost,
siromaštvo, loše životno stanje, ekonomska uskraćenost, nejednakost u društvu i drugi, a ne
urbanizacija. (Soh, 2012, str. 292) Takve studije uključuju istraživanje Katsine koja je
vjerovala da osakaćena ekonomija, visok nivo urbanog siromaštva, nezaposlenost i
nejednakost samo su neki od uzročnih faktora urbanih zločina. To znači da postoji usko
isprepletena veza između ekonomske situacije u bilo kom društvu ili zemlji sa nezaposlenošću
i zločinima. (Katsina, 2011, str. 115) Slično tome, Ajaegbu smatra da su nezaposlenost i
ekonomske poteškoće gurnule mnoge „mlade ljude bez posla, od kojih su neki i diplomci, na
razne smrtonosne zločine“. (Ajaegbu, 2012, str. 318) Soh kaže da je „nezaposlenost usko
povezana sa kriminalitetom“ bez obzira na region svijeta. Takođe je tvrdio da na urbane
zločine utiču siromaštvo, nestabilni poslovi, visoki troškovi života i finansijske poteškoće,
ograničene obrazovne mogućnosti, neadekvatno zdravlje i sanitarni uslovi i neadekvatno
stanovanje. Dalje objašnjeno, slabosti u organima za sprovođenje zakona ili za kontrolu
kriminaliteta podstiču više kriminalnih grupa da iskoriste prednosti za vršenje krivičnih djela.
Veza urbanizacije sa kriminalitetom je ta da su šanse za zločine velike kada su u određenom
mjestu velike gustine stanovništva, brze promjene u socijalnom okruženju i loši životni
uslovi. (Soh, 2012, str. 297-298)
2.2. Teorijske pretpostavke urbanog nasilja
Problem nasilničkog kriminaliteta u gradovima u istraživačkom je fokusu relativno
dugo. Ideja o gustini naseljenosti u gradu kao prediktoru urbanog nasilja svoje utemeljenje
ima u stavovima i djelima osnivača sociologije Karla Marksa, Maksa Vebera i Emila
Dirkema, koji su bili svjedoci galopirajuće industrijalizacije i rasta evropskih gradova od kraja
19. i početka 20. vijeka. U djelu klasične sociološke misli, Georg Zimel je povećanje urbanog
nasilja u evropskim gradovima objašnjavao putem anomije i siromaštva koji su rezultat
industrijske revolucije. (Paraušić, 2019, str. 125)
Za teorijsku raspravu o nasilničkom kriminalitetu u gradovima naročito su značajni
autori Čikaške škole urbane sociologije. Predstavnici ovog pristupa tvrdili su da grad, a
pogotovo ubrzan rast gradova ima negativan uticaj na ranije postojeće odnose u zajednici. Oni
