I UVOD
DRŽAVA PRVIH NEMANJIĆA
Tokom XII veka srpska država se obnavljala u Raškoj u uslovima koji
su pretežno bili nepovoljni. To je vreme kada je Vizantija, pod dinastijom
Komnina (1081~1850), ponovo našla snage da obnovi svoj prestiž u
balkanskim zemljama. Vizantija se tada oslobodila krstaške opasnosti i
usresredila svoje snage da potisne Mađare koji su uspostavljali svoju
prevlast ne samo u Bosni već i u Srbiji. Gospodari Raške, koji su nosili
naziv župana, približavali su se Madjarima jedino sa ciljem da bi se na taj
način oslobodili pritiska Vizantije. Sredina XII veka srpske istorije ne da se
rasvetliti bogatim izvornim vestima. Pošto su ipak pouzdani nagoveštaji da
je Raška imala znatan ugled, jer je približavanje njenih župana Ugarskoj
izvršeno i na taj način sto su se oni orodili sa ugarskom kraljevskom kućom.
Kada je car Manojlo I Komni 1166. godine odneo presudnu pobedu nad
Madjarima i posle nje, proširio svoju vlast nad zetskim primorijem,
Dalmacijom, delom Hrvatske kao i nad Raškom i Bosnom, ovo vizantijsko
obnavljanje svoje prevlasti na Balkanu nije značilo i ukidanje posebnog
položaja Raške i odstranjivanje njenih župana. Da je dotadašnji državni
razvitak Raške bio i za vizantijskog cara izvesna činjenica, pokazuje i
njegovo nastojanje da mu župani te zemlje budu privrženi, a to je značilo
mogućnost dalje emancipacije srpske države u povoljnim trenucima. Ta
uloga je 1166. godine pripala Stefanu Nemanji (1166~1195/6).
Veliki župan Stefan Nemanja, monah Simeon (1195/6~1200), 1195/6
predaje vlast svom srednjem sinu Stefanu. Najstarijem sinu Vukanu je dao
na upravu Zetu, a najmladjem sinu Rastku Zahumlje.
1
II STEFAN NEMANJIĆ
II 1. DOLAZAK NA PRESTO
Naslednik Stefana Nemanje, njegov srednji sin Stefan, bio je mudar i
darovit čovek, vaspitan u vizantijskom duhu, pri tom okretan diplomata i
obrazovan vojskovodja, svakako jedan od najdarovitijih ljudi medju
Nemanjićima. Za vreme njegove vladavine od 1195/6. do 1228, nastavio je
neumorno, nezastrašen potresima u susednim zemljama, delo svoga oca.
Stefan Nemanjić je najpre bio oženjen Evdokijom, ćerkom Aleksija
III Andjela. 1195/6. godine Aleksije sa vlasti nasilno skida Isaka II i time
postaje vizantijski car. Zeleći da u Srbiji ima čoveka od poverenja,
vizantijski car primorava Stefana Nemanju da presto preda svom srednjem
sinu, a njegovom zetu, Stefanu Nemanjiću. Uprkos odstupanju od
primogenture, što znaci da vlast pripada najstarijem sinu, Stefan Nemanja će
ipak vlast predati Stefanu Nemanjiću na Saboru srpske vlastele 1195/6.
godine. Te godine Stefan postaje veliki župan Srbije. Njegov otac, sa svojim
najmladjim sinom, Rastkom odlazi u manastir Studenicu, gde će se
zamonašiti i dobiti monaško ime Simeon. Kasnije će zajedno na Svetoj Gori
izgraditi manastir Hilandar(1198).
Mir u zemlji nije bio narušen dokle god je Nemanja živeo kao monah
na Svetoj Gori. Jedan jedini poremećaj izazvao je ugarski upad u Zahumlje.
Njega je izazvao mladji sin ugarskog kralja, Andrija. On je došao u Zadar i
Split, uzeo je titulu duke humskog i posle kratkog vojnog pohoda radovao
svojom pobedom nad Humom i Raškom (1198.)
2
je prošla kroz oblast svoga devera Vukana, ona ode u Drač, a potom svome
ocu Aleksiju III u Carigrad (1201/2.). Brak je važio kao razrušen.
Stefan, veliki župan Srbije, sada je gledao da se približi zapadu. Bilo
je to vreme kada su se u Rimu udaljenim vladarima rado davale zlatne
kraljevske krune. Imajući to u vidu veliki župan krenu tim putem. On je
prijateljski izašao u susret papskim legatima koji su 1199. godine u barskoj
arhiepiskopiji, u oblasti njegovog brata Vukana, držali oblasni crkveni sabor,
pa je obećao papi kao svom ’’duhovnom ocu’’ da će mu uputiti svoje
poslanike. Ovo srpsko izaslaništvo podnese u Rimu, u ime Stefanovo, molbu
da papi uputi u njihovu zemlju legata i kraljevsku krunu. Inoćetije III sa
svojim savetodavcima je pristao na to. Jedan od kardinala bio je već
imenovan za legata i zbog toga od čitave stvari nije bilo ništa zbog
protivljenja ugarskog kralja Imre. Njega je, bez sumnje, podbo Vukan koji je
u svojoj udeonoj kneževini na Andreji paradirao sa starom dukljanskom
kraljevskom titulom, voljan da on jedini od Srba bude kralj.
Za vreme latinske opsade Carigrada Bugarin Kolojan koristo se se
opštom zabunom i zauzeo vizantijski zapad, od planina kod Sofije pa do
granice Tesalije, sa gradovima Prizrenom, Skopljem, Ohridom i Berom.
Grčki episkopi su svuda proterani, a na njihova mesta su postavljeni Bugari.
Sumnjivi Grci su preseljeni na Dunav.
III 3. SUKOB STEFANA SA BRATOM VUKANOM
U moravskoj dolini i na srednjem Dunavu sukobili su se Bugari, pri
deobi vizantijskog nasledstva sa Madjarima. I Srbija je bila upletena u ovo
ratovanje, a povrh toga jako uzdrmana borbom izmedju braće Stefana i
Vukana od 1202. do 1203. godine.
Vukan je zaboravio savete svoga pokojnog oca,pa je težio da pomoću
ugarskog kralja i katoličkog zapada zavlada čitavom Srbijom. Napao je
nespremnog brata, oteo mu presto i proterao Stefana iz zemlje. Ugarski kralj
uzeo je naslov kralja Srbije, koji je od tada ostao u ugarskoj kraljevskoj
tituli. On zatraži od pape da Srbiju potčini rimskoj crkvi i da Vukanu podari
kraljevsku krunu. Inoćetije III dade nalog u martu 1203. godine arhiepiskopu
Kaloce u ugarskoj da poseti Vukana, i da njega, a isto tako i srpske episkope
i vlastelu pojača u pravoj veri i da ih reši obećanja pokornosti carigradskom
patrijarhu. Ali, po svoj prilici, ovo putovanje nije bilo nikada preduzeto.
Vukan se na istoku Srbije nazvao samo velikim županom.
4
U isto vreme, u aprilu 1203. godine, bosanski ban Kulin, pod uticajem
ugarskog kralja i papskih legata, primoravao je starešine paterena da se
odreknu svoje vere. Medjutim u Srbiji je brzo prestao ugarski uticaj. Silna
vojska sastavljena od Ugara i Kumanaca, provalila je u zemlju. Srbi su
morali da napuste Niš, a Ugari Braničevo. Vukan beše proteran sa istoka
Srbije, a Stefan ponovo vraćen u posed svoje države i prestola, u leto 1203.
godine.
Po okončanju tih sukoba Stefan je postao vladar cele Nemanjine
drzave. Kada se vratio na vlast zemlja je zbog pljačkanja strane vojske bila
strahovito opustošena, a povrh svega u njoj je zavladala velika glad.
III 4. IZMIRENJE BRAĆE
Stefana i Vukana izmirio je treći brat, Rastko, monah Sava. Stefan
Nemanja je poslao pismo Savi u Svetu Goru i zamolio ga da požuri i dodje u
Srbiju i donese očevo telo, ne bi li nad njim izmirio Stefana i Vukana. Sava
dolazi u Srbiju sa očevim telom koje je potom sahranjeno u manastiru
Studenica. Vukan i veliki župan Stefan Nemanjić su nad moštima oca dali
zavet da se više neće protiviti jedan drugome.
Posto je Savi pošlo za rukom da izmiri braću, Stefan je u znak
zahvalnosti otpočeo gradnju manastira Žiča.
5
