Kategorizacija vune kod ovaca i
koza
Vuna je proizvod kože i predstavlja skup vunskih niti, specifične strukture
i fizickih osobina koje ih osposobljavaju za predenje. Sve vunske niti rastu
iz posebnih tvorevina kože ili folikula koje okružuju znojne i lojne žlezde. Prema
nastanku razlikuju se primarni (P) i sekundarni (S) folikuli. Broj primarnih folikula
je stalan, dok je broj sekundarnih folikula vrlo varijabilan i ponajviše ovisi o
genotipu (pasmini) ovce.
Osnovna jedinica vune je vunsko vlakno, odnosno deo niti koji se nalazi
iznad površine kože i koji se ekonomski koristi za proizvodnju tkanine ili dr.
Sva vlakna nisu jednaka po hemijskom sastavu, histološkoj građi, niti po
tehnološkim odlikama. Osnovni tipovi vunskih vlakana su:
-
fina vlakna
ili puh su najfinija vunska vlakna, debljine 15-30 mikrona,
duzine do 15 cm, jače ili slabije valovitosti. U merino ovaca puh čini gotovo
celi vunski prekrivač, dok je u gruborunih ovaca puh najmanje zastupljen,
-
gruba ili osjasta vlakna
su najgrublje vunske niti, debljine 40 - 240
mikrona, a dužine 30 cm i više. Vlakna su gotovo potpuno ravna i nalaze se u
vuni gruborunih ovaca čija je vuna mešana (puh, osjaste i prijelazne vunske
niti),
-
prijelazna vlakna
se po svojstvima nalaze na granici između puha i
osjastih niti, jer im se debljina kreće od 30 – 40 mikrona, a mogu biti različite
dužine. Ova skupina vlakana najviše je zastupljena u runu engleskih mesnih
pasmina ovaca, te u križanaca dobivenih između gruborunih i finorunih ovaca,
-
mrtva vlakna
su također osjasta vlakana, ali bez sjaja i elastičnosti. Češće
su sastavni dio runa starijih i gruborunih ovaca te su nepoželjna u tehnološkoj
preradi vune,
-
pasja vlakna
odlika su runa ovaca fine i polufine vune. Nešto su duža i
manje vijugava od vlakana puha, odnosno slična su prijelaznim vlaknima.
Pasja vlakna strše izvan površine runa te lako ispadaju,
-
pokrovne dlake
prekrivaju lice ili čitavu glavu, noge, najčešće od skočnih
zglobova do papaka, a u pojedinih pasmina donji deo vrata i trbuh. Cilj
selekcije ovaca na vunu bio je i biće formiranje populacija što veće
prekrivenosti tijela vunom, odnosno veća proizvodnja vune po grlu.
Runo i tipovi kvaliteta
Runo je vuneni pokrivač ovce. Sastoji se iz pramenčića i pramenova, a ovi
iz snopića i snopova, koji su povezani spojnim nitima i premazani masnim
znojem, tako da se prilikom striže dobiva jedna celina. S obzirom na oblik i
građu pramenova runo može biti
:
zatvoreno, otvoreno i poluzatvoreno ili
poluotvoreno
.
-Otvoreno runo
sastavljeno je iz dugih, šiljastih pramenova koji naležu
jedan na drugoga te ne zatvaraju runo pri čemu se lako može videti koža
životinja. Usled slabe međusobne povezanosti pramenčića, runo je otvoreno i
izloženo neprestanim štetnim uticajima spoljasnjih uticaja tako da gubi sjaj,
mekoću i elastičnost. Takvo runo odlika je pramenki.
-Zatvoreno runo
čine cilindrični pramenovi koji cijelom dužinom naliježu
jedan na drugog. Cilindrični pramenovi su kratki, zbijeni i masni. Oni
zatvaraju runo i formiraju gotovo ravnu površinu. Runo merino ovaca
sastavljeno je od cilindričnih pramenova.
-Poluotvoreno ili poluzatvoreno
runo čine levkasti pramenovi sastavljeni iz
grubih osjastih vlakana i finih vlakana (puh) u podjednakim omjerima.
Pramenovi naležu jedan na drugog samo do polovice visine i zatvaraju runo,
dok se ostali dijelovi pramenova međusobno razdvajaju tako da runo ima
poluzatvoren izgled.
Randman vune je količina čiste vunske niti, koja se dobije od jednog
ostriženog runa kad se opere i odstrani masni znoj (
sijera
) zajedno sa ostalim
nečistoćama. Količina masnog znoja zajedno s ostalim primjesama (prašina,
pijesak, otpaci hrane i dr.) u različitih pasmina ovaca iznosi od 30 do 65% od
ukupne mase runa.
