Predmet: Upravljanje rizikom u saobraćaju
Analiza mladih vozača kao rizične kategorije
učesnika u saobraćaju
(Seminarski rad
UVOD
Kompleksno posmatranje bezbjednosti saobraćaja upućuje na zaključak da saobraćajne
nezgode nisu samo posljedica uzroka koji se manifestuje na javnim saobraćajnim površinama,
već dubljih i svestranih činilaca življenja. Polazeći od saznanja da su problemi drumskog
saobraćaja društvena kategorija, te da proizilaze iz načina života čovjeka, mjere koje se
preduzimaju u cilju povećanja nivoa bezbjednosti saobraćaja moraju biti tako koncipirane da
djeluju u svojoj širini i dubini. Takav pristup treba da predstavlja primjenu metoda djelovanja
koje će se temeljiti na naučnim dostignućima i istraživanjima. U ovom pravcu treba djelovati i
kada je u pitanju analiza bezbjednosti učešća mladih vozača u saobraćaju, koji iz dana u dan
postaju žrtve saobraćajnih nezgoda.
Mladi (neiskusni) vozači prolaze kroz različite faze u procesu osposobljavanja iz upravljanja
motornim vozilom, u kojima se osposobljavaju za uspješno rješavanje cijelog niza zadataka
vezanih za upravljanje vozilom. Neiskusan vozač je suočen sa nizom, za njega novih, teško
rješivih situacija i zadataka koje zahtijevaju korišćenje većih mentalnih sposobnosti. Da bi
neiskusni vozač bezbjedno učestvovao u saobraćaju treba da posjeduje:
• potreban nivo opšte i tehničke inteligencije, odnosno posjedovanje smisla za ispravno i brzo
rješavanje trenutno nastalih tehničkih saobraćajnih ili drugih problema u toku vožnje;
• dobru i pravovremenu koordinaciju pokreta;
• sposobnost pravilnog i pravovremenog reagovanja na razne situacije u toku vožnje;
• potpunu psihofizičku stabilnost u otežanim uslovima odvijanja saobraćaja (smanjena
vidljivost, kiša, poledica, snijeg, magla, visoke temperature i dr.);
• sposobnost zadržavanja psihofizičke stabilnosti i u slučajevima neispunjavanja nekih
neophodnih očekivanih zahtijeva vozača od okoline;
• sposobnost osnovnih psihofizičkih funkcija koje su jednake ili manje od tzv. “psihofizičke
sekunde”, što podrazumijeva vrijeme za koje se obavljaju procesi opažanja, shvatanja,
rasuđivanja, odziv mišića i reagovanje.
Prethodno navedeno ukazuje na to koliko je vremena provedenog u upravljanju motornim
vozilom i iskustva potrebno, da bi vozač udovoljio svim zahtjevima koje bezbjedno učešće u
saobraćaju podrazumijeva. Ovdje se postavlja pitanje da li je mladi vozač (početnik), i u kojoj
mjeri sposoban odgovoriti na sve te zahtjeve.
Parametri koji utiču na bezbjednost mladih vozača u saobraćaju
Uticaj čovjeka na bezbjednost saobraćaja nije dovoljno istražen. Ipak, dosadašnja istraživanja
su omogućila da se neki uticaji preciznije objasne, pa čak i izmjere. Neki od najvažnijih
elemenata čovjeka kao vozača i njihov uticaj na aktivnu i pasivnu bezbjednost saobraćaja
odnose se na pol, starost, sposobnosti, znanje (obuku), stavove, iskustvo, ponašanje, vožnju
pod uticajem, umor, te ostale elemente (standard, obrazovanje, socio-demografska obilježja,
bolest, ishrana). Mnogi od ovih parametara na različite načine utiču na aktivnu i pasivnu
bezbjednost saobraćaja, ali među njima se posebno ističu pol, starosna dob, sposobnosti,
znanja, stavovi i ponašanje vozača.
Kada je u pitanju pol, muškarci i žene se razlikuju po mnogim obilježjima, što utiče i na
razliku u njihovom riziku učešća u saobraćajnim nezgodama. Žene, u prosjeku, bolje shvataju
opasnosti i manje su sklone rizicima. Žene čine manje prekršaja u saobraćaju, a posebno rjeđe
prekoračuju brzinu, prolaze na crveno svjetlo, voze agresivno i pod uticajem alkohola.
Analiza stanja bezbjednosti mladih vozača odnosi se na grupu od 18 do 21 godine. To je
starosna dob u kojoj mladi vozači stiču pravo na dobijanje vozačke dozvole i samostalno se
počinju uključivati vozilom u saobraćaj. Različite starosne grupe imaju različita znanja,
stavove, sposobnosti, ponašanja, različitu izloženost saobraćaju itd. Rizik učešća u
saobraćajnim nezgodama kod mladih je povećan. Ova zavisnost je slična kod muškaraca i
žena, ali postoje i dvije razlike. Mladi muškarci imaju znatno veći rizik nego mlade žene,
kako u apsolutnim vrijednostima, tako i u odnosu na vozače srednje starosne dobi. Rizik
učešća u saobraćajnim nezgodama kod mladih vozača je 3-4 puta veći nego kod ostalih.
Razlog visokog rizika za mlade vozače nije jednostavno objasniti, jer mladi ljudi su
sposobniji, zdraviji, brže reaguju, bolje čuju itd. Međutim, u osnovi rizika je njihovo
neiskustvo, sklonost ka rizičnom ponašanju i početničke greške. Mladi ljudi nisu dovoljno
upoznati sa rizicima u saobraćaju, olako biraju rizična ponašanja (veće brzine, vožnja pod
uticajem alkohola, nepoštovanje svjetlosnih signala i saobraćajnih znakova, agresivna vožnja)
i potcjenjuju rizik. Ovo proizlazi iz stavova, opšteg modela ponašanja i nedovoljne obuke.
Uticaj starosne dobi (godina starosti) vozača na bezbjednost saobraćaja može se posmatrati
kroz parametre koji utiču na ponašanje mladih vozača i njihovo sudjelovanje u saobraćajnim
nezgodama. Prvi segment tog složenog sistema je osposobljavanje kandidata iz upravljanja
motornim vozilom, drugi su sposobnosti, osobine ličnosti i stavovi sa kojima se kandidat
uključuje u proces osposobljavanja iz upravljanja motornim vozilom, a treći znanja, vještine i
novoizgrađeni stavovi sa kojima se mladi vozač uključuje u saobraćaj.
Sposobnost je izvršna mogućnost da se neposredno izvedu fizičke i mentalne aktivnosti
(operacije) sa pozitivnim ishodom. Sposobnosti mogu biti prirodne (urođene) ili stečene. Za
bezbjednost saobraćaja su najznačajnije senzorne, psihomotorne i mentalne sposobnosti. U
senzorne sposobnosti spadaju sposobnosti koje su u vezi sa čulima vida, sluha, mirisa i dodira.
Preko 90 % najznačajnijih informacija za učešće u saobraćaju prima se čulom vida. Posebno
su važni oštrina vida, vidno polje, periferni vid, adaptacija, dinamički vid itd. Vozač ima
zadatak da obavlja nekoliko funkcija. Međutim, njegove psihofizičke sposobnosti su
ograničene. Zbog toga je potrebno sagledati zahtjeve sistema saobraćaja i sposobnosti kojima
vozač treba da odgovori na te zahtjeve. Zadatak upravljanja vozilom zasniva se na modelu:
podatak-shvatanje-procjena-odluka-reakcija. Da bi udovoljio ovim zahtjevima, vozač mora
imati dobar osjetni sistem i sposobnost rasuđivanja, kako bi mogao na vrijeme uočiti opasnost
i pravilno reagovati.
