terorizam

T E R O R I Z A M

PRVI DIO

TERORIZAM-POJAM,UZROCI,KARAKTERISTIKE,KLASIFIKACIJA

1.Uvodna razmatranja

Terorizam   predstavlja   izražen   izazov   globalnoj   bezbjednosti   i   javlja   se   kao   globalni
bezbjednosni problem.Istovremeno,terorizam je i problem nacionalnih država,odnosno
terorizam je kriminalni akt predviđenkrivičnim zakonom.Terorizam se može posmatrati
istovremeno sa više aspekata.Najznačajniji od tih aspekata su oni aspekti koji terorizam
posmatraju kao globalnu bezbjednosnu prijetnju svijetu i oni koji terorizam posmatraju sa
aspekta   njegove   aktuelnosti   i   mogućnosti.Činjenicu   da   terorizam   predstavlja
bezbjednosnu prijetnju savremenom svijetu moguće je naći u poslijehladnoratovskom
uređenju svijeta na principima globalizacije i uspostavljanja ’novog svjetskog poretka’.
Kao   posljedica   navedenih   procesa   paralelno   su   se   javile   dvije   suprotne   tendencije:
nestajanje   opasnosti   od   rata   između   vodećih   država   svijeta   (trećeg   svjetskog
rata,nuklearnog   rata)   a   istovremeno   mnogi   unutrašnji   oružani   sukobi   i   manji
međunarodni ratovi.Težnja terorista za postizanje dva globalna cilja:

prvog

, svrgavanje

aktuelne vlade u nekoj zemlji ili njenog redefinisanja i

drugog

, razbijanje teritorijalnog

integriteta neke države.U pogledu neposrednih žrtava po regijama uočljivo je da Evropa,
Latinska   Amerika   i   Bliski   Istok   imaju   najviši   stepen   terorističkih   prijetnji.Prijetnja
savremenom svijetu terorizmom je velika, s obzirom na to da je broj država koje su
opterećene terorizmom veliki,da sve više terorističkih organizacija primjenjuje terorizam,
s   tim   da   su   najaktivnije   islamističke   terorističke   organizacije.Takođe,veliki   broj
terorističkih napada sa velikim brojem poginulih i povrijeđenih kao i velike materijalne
štete   ukazuju   na   opasnost   od   ovog   oblika   ugrožavanja   bezbjednosti   savremenog
svijeta,dok savremeni svijet nema adekvatan sistem zaštite od terorizma.

2.Pojmovno određenje terorizma

Postoje četiri dominantna modela prilikom određenja terorizma.U zavisnosti od
prihvaćenog modela proučavanja terorizma predviđa se i odgovarajući protivteroristički
odgovor.To su sledeći modeli i odgovori terorizmu:

terorizam je kriminalni akt

,koji zahtijeva odgovor agencije za sprovođenje

zakona na nacionalnom nivou i na osnovu temeljnih spoljnopolitičkih
opredjeljenja sankcionisanje međunarodnim poretkom i međunarodnim pravom.

terorizam je oblik savremenog ratovanja

,surogat za oružane sukobe,koji

karakteriše asimetričnost snaga u sukobu,a za koji je najpodesniji vojni odgovor.

terorizam je oslobodilačka borba ugnjetavanih manjina

,političkih ili vjerskih

grupa čije su želje samoopredjeljenje ili sticanje nezavisnosti,što zahtijeva
adekvatan politički odgovor na terorizam.

terorizam

terorizam predstavlja nasilne reakcije na kompleksne društveno-ekonomske

političke,kulturne i vjerske odnose,pri čemu je potrebno multidisciplinarno
razmatranje s ciljem eliminacije osnovnih uzroka i ciklusa nasilja.

Čarls Kingli predlaže tri osnovna zadatka u analizi terorizma:1.njegov opis2.objašnjenje i
3.prijedlog mjera za njegovo suzbijanje.
Pri određivanju pojma terorizma,potrebno je poći od etimološkog značenja riječi
’terorizam’ koja je nastala od latinske riječi

terror

(što znači intenzivan strah), koja vodi

porijeklo od indoevropske riječi

ter,tre.

Bitna etimološka odrednica riječi ’terorizam’ jeste

i sufiks izam koji u riječi terorizam ukazuje na stremljenje,težnju da se politički ciljevi
ostvaruju pomoću tako zastrašujućeg i intenzivnog nasilja koje bi nadilazilo teror.
Iz tih razloga potrebno je pojmovno razgraničiti terorizam i teror.Pod pojmom terora, u
političkom smislu,podrazumijeva se akcija nasilja koja se preduzima u političke svrhe-
radi zastrašivanja i slamanja otpora onog prema kome se vrši.Osnovne karakteristike
terora su:ograničavanje zakonitosti u meterijalnom i proceduralnom smislu,neminovna
arbitrarnost,iracionalnost sa stanovišta onih koji misli da njime postižu opštekoristan cilj i
izazivanje širokog straha i opšte dezorjentisanosti.Iz ovog proizilazi da se terorom
označava metod vladanja.Pojmom terora označava se i metod borbe protiv vlasti.
Prof.dr Vojin Dimitrijević smatra da je,izvijesnu vrstu korišćenja straha radi vladanja
nazvati prosto terorom,a slične metode upotrijebljene u suprotnom pravcu,terorizmom.
Zajedničke karakteristike terora i terorizma su:
1.ostvarivanje političkih ciljeva (osvajanje ili održavanje vlasti)
2.dvostruka meta (žrtva nasilja i primalac prijetnje)
3.primjena fizičkog nasilja prema odabranim žrtvama i
4.izazivanje straha kao najvažniji ’proizvod’.
Pored sličnosti terora i terorizma polazni kriterijum njegovog razlikovanja je odnos
izvršenog nasilja i vlasti-teror je nasilje vlasti a terorizam je nasilje protiv vlasti.Teror
koji sprovodi vlast je uvijek legalno nasilje,dok je teror terorista uvijek nelegalno nasilje.

2.1.

Problemi definisanja terorizma

Njegovo   definisanje   ometaju:nepoznavanje   fenomena,pojmovna   isprepletenost   sa
srodnim oblicima političkog nasilja,prisutnost emocija pri definisanju,a naročito politički
interesi onih koji ga definišu,kao i niz drugih faktora.
Danijel Novotni-teroristički akt-tri elementa:prvi se tiče njegovih izvršilaca,drugi cilja i
treći karaktera akta.Teroristički akt je počinjen od strane pojedinca ili grupe pojedinaca
koji   su   bez   legitinme   vlasti   priznata   država,čija   je   meta   nasumično   izabrana   radi
postizanja politički relevantnog cilja putem izazivanja straha-nasilja.
      Problem   definisanja   terorizma   jeste   i   u   činjenici   da   se   terorizam   često   shvata   ili
poistovjećuje sa oružanim sukobima (ratnim činom i gerilskim ratovanjem),kriminalnim
aktom i političkim nasiljem.Rat je ipak znatno kompleksniji od terorizma.Terorizam se
razlikuje od rata u nekoliko aspekata:
1.Rat   je   instrument,to   je  sredstvo   koje   ima  neke  razumne   izglede   da  budu   ispunjeni
postavljeni   ciljevi.Terorizam   je   uglavnom   simboličnog   karaktera-sam   čin   ima   veći
medijski značaj-ali je malo nade da će biti ispunjeni teroristički ciljevi i zahtjevi.

terorizam

terorizam

2.2.

Institucionalne definicije terorizma

Institucionalne ili administrativne definicije terorizma su one definicije koje su proizvod
određenih državnih ili međunarodnih institucija,kojima se normiraju i inkriminišu
određeni društveni fenomeni koji se označavaju kao terorizam.Ove definicije najčešće su
sadržane u krivično pravnim zakonima i nacionalnim strategijama(ako je njihov autor
neka državna instanca) ili konvencijama,rezolucijama,deklaracijama i preporukama ako
su njihovi autori neki međunarodni autoriteti (EU,UN i sl.).

Ujedinjene nacije

nemaju jedinstvenu definiciju terorizma,ali u brojnim rezolucijama,

konvencijama,deklaracijama i protokolima određeni akti i ponašanja grupa ili pojedinaca
označavaju se kao terorizam.Trenutno postoji 13 međunarodnih konvencija u kojima su
propisane obaveze država u pogledu definisanja međunarodnog terorizma,krivičnog
gonjenja lica osumnjičenih za terorizam,izručivanje takvih lica,kao i pružanje uzajamne
pravne pomoći.U oktobru 2004.godine UN su u Rezoluciji broj 1566 označile terorizam
kao svaki akt:''koji uključuje ubistva ili povređivanje civila ili neboraca,u svrhu
zastrašivanja populacije,vlade ili međunarodnih organizacija,sa ciljem da nešto učine ili
ne učine,što proizilazi iz tog akta''.

Evropska unija

je u Okvirnoj odluci o borbi protiv terorizma iz 2002.godine,definisala

terorističke akte kao namjerne radnje koje mogu opasno oštetiti zemlju ili međunarodnu
organizaciju,zakonom označene kao protivpravne radnje,a počinjene sa ciljem:ozbiljnog
uznemiravanja stanovništva,prisiljavanja vlade ili međunarodne organizacije da počini ili
se uzdrži od činjenja i s ciljem ozbiljne destabilizacije ili uništavanja osnovnih političkih,
ustavnih,ekonomskih ili socijalnih struktura zemlje ili međunarodne organizacije.

Krivični zakon Bosne i Hercegovine

u članu 201.pod terorizmom podrazumijeva činjenje

terorističkog čina sa ciljem ozbiljnog zastrašivanja stanovništva ili prisiljavanja organa
vlasti Bosne i Hercegovine,vlada druge zemlje ili međunarodne organizacije,da što izvrši
ili ne izvrši,ili s ciljem ozbiljne destabilizacije ili uništavanja osnovnih političkih,ustavnih
privrednih ili društvenih struktura Bosne i Hercegovine,druge zemlje ili međunarodne
organizacije.

2.3.

Vaninstitucionalne definicije terorizma

Vaninstitucionalne ili akademske definicije terorizma predstavljajupiomanje terorizma od
strane različitih naučnika i stručnjaka,kako domaćih,tako i stranih,iz oblasti bezbjednosti
i terorizma.

Prof.dr Vojin Dimitrijević

terorizam definiše kao organizovanu i sistematsku primjenu

nasilja,sa namjerom da se izazivanjem straha i slične nesigurnosti građana naruši autoritet
države ili ostvare neki politički ciljevi.
U ovu grupu definicija terorizma mogu se dodati i definicije terorizma koje su sadržane u
leksikonima i enciklopedijama.
Analiza vaninstitucionalnih definicija ukazuje da se kao konstitutivni elementi definicije
terorizma pojavljuju nasilje,kao metod ostvarivanja cilja,politički cilj,kao krajnja tačka
prema kojoj su usmjerene terorističke aktivnosti i meta prema kojoj se primjenjuje
nasilje, radi ostvarivanja postavljenih ciljeva.

terorizam

2.4.

Elementi terorizma

Aleks Šmid-analiza 109 definicija terorizma-22 elementa
1.upotreba sile ili nasilja 2.politički karakte 3.izazivanje straha ili užasa
4.prijetnja 5.psihološki efekat i reakcija 6.razlika između žrtve i šire mete napada
7.ciljano,planirano,organizovano djelovanje 8.metod,strategija,taktika borbe
9.''ekstranormalnost''kršenja prihvaćenih pravila,odsustvo humanitarnih razloga
10.ucjena,prinuda i navođenje na poslušnost 11.želja za publicitetom
12.samovolja,bezličnost,nasumičnost,odsustvo diskriminacije
13.žrtve,civili,neborci,nestrelci,lica bez veze sa samom stvari
14.zastrašivanje 15.naglasak na nevinosti žrtava16.izvršilac,grupa,pokret ili organizacija
17.simbolička priroda,pokazivanje drugima18.nepredvidivost,neočekivanost nasilja
19.tajnost,prikrivenost 20.ponavljanje niza ili kampanje nasilja
21.kriminal,zločinački karakter 22.zahtjevi trećim licima

Za najčešće (osnovne)elemente postojećih definicija terorizma mogu se smatrati:

1. nasilje kao metod,primjena ili prijetnja primjenom različitih oblika nasilja
2. građani i vlada kao mete-neposredna i posredna žrtva
3. izazivanje straha i iznuđivanje političkih i socijalnih promjena
4. ostvarivanje postavljenih političkih ciljeva-prinuditi vladu ili društvo na ''nešto''-

postizanje političkih,religioznih ili ideoloških ciljeva

5. veliki broj žrtava kome teže teroristi,što ukazuje na spektakularnost terorističkih

napada i

6. protivzakonitost i društvena neprihvatljivost.

Može se zaključiti da postoji pet osnovnih,ključnih elemenata terorizma,koji uključuju
sve ostale elemente terorizma.Kao takvi mogu se navesti sledeći elementi:

1. nosioci terorizma
2. ciljevi
3. žrtve (neposredne i posredne)
4. nasilje i prijetnja nasiljem
5. izazivanje straha.

Elementi terorizma

Bitna obilježja

1.Nosioci

Nedržavni ili državni subjekat

2.Ciljevi

Ostvarivanje postavljenih ciljeva,
najčešće političke prirode(radikalno
ograničeni),ali mogu biti i vjerski,
etnički i nacionalistički

3.Žrtve

Neposredne žrtve napada i primaoci
prijetnje

4.Nasilje/prijetnja nasiljem

Smišljeno,organizovano,plansko,brutalno

5.Izazivanje straha

Strah i druge psihičke reakcije kod šireg
kruga ljudi

terorizam

etnički srodnoj državi-ETA(Španija/Baskija),IRA(Sjeverna Irska),OVK(Kosovo i
Metohija)u svojoj prvoj fazi



vjerski pokreti,koji obično nastoje da zbace svjetovnu vlast i zamijene je
političkim sistemom koji se zasniva na određenom tumačenju vjere-GIA(Alžir),
Hezbolah(Liban)

Akt terorizma razlikuje se od nekog drugog akta nasilja po sljedećim elementima:
1.politička,vjerska,etnička ili socijalna motivisanost
2.poruka koja stvara atmosferu straha,užasa,nepovjerenja ili defetizma
3.javnost akta i objelodanjivanje organizacije koja iza njega stoji.

2.7.

Shvatanje terorizma kao oblika kriminaliteta

Kriminalitet kao negativna društvena pojava predstavlja skup aktivnosti jednog lica ili
grupe ljudi u određenom vremenskom periodu,koji su u suprotnosti sa pravnim propisima
i   normama   ponašanja   čije   nepoštovanje   i   kršenje   povlači   odgovarajuću   krivičnu
sankciju,a čija vrsta i visina zavisi od stepena društvene opasnosti učinjenih djela.S tim u
vezi terorizam  je  oblik  kriminaliteta.To  je društveno  negativna  pojava,čiji  su  nosioci
pojedinci   ili   grupa   lica,a   aktivnosti   protivpravne,za   šta   je   predviđena   odgovarajuća
krivična sankcija.
Tako se terorizam najčešće klasifikovao kao oblik političkog kriminaliteta koji posebno
karakteriše:motivisanost političkim ili ideološkim pobudama,država i državno uređenje
kao meta napada,odnosno njena spoljna i unutrašnja bezbjednost,visok stepen društvene
opasnosti,   visok   stepen   organizovanosti,   različitost   oblika   ispoljavanja,   kažnjivost
pripremnih radnji i dr.
Dominantna su i gledišta koja terorizam posmatraju kao vid organizovane kriminalne
aktivnosti.Nužno   je   postojanje   terorističke   organizacije   kao   nosioca   terorističke
aktivnosti,prije   svega   organizovane   terorističke   aktivnosti.Zbog   toga   se   na   terorizam
gleda isključivo kao na oblik organizovanog kriminaliteta,njegov najsuroviji oblik,koji
nema u osnovi ekonomski profit već politički,sektaški,vjerski i religijski fanatizam.
Pored navedenih shvatanja postoje i ona tumačenja koja terorizam posmatraju kao oblik
imovinskog,nasilničkog ili pak nekog drugog oblika kriminaliteta.

2.7.1.Odnos terorizma prema organizovanom kriminalitetu i korupciji

Veza između organizovanog kriminaliteta i terorizma postoji u slučajevima kada:



organizovani kriminalitet svojim ilegalno stečenim profitom finansira terorističke
organizacije ili grupe



organizovani kriminalitet krijumčari naoružanje i opremu za potrebe terorističkih
pokreta i/ili krijumčari strane plaćenike i teroriste do zemlje u kojoj djeluje
teroristička organizacija



terorističke organizacije,samostalno ili u saradnji sa kriminalnim grupama
preduzimaju izvijesne kriminalne aktivnosti,kako bi obezbijedile materijalna i
vojna sredstva za izvođenje terorističkih akata



organizovani kriminalitet, sa izraženim političkim aspiracijama, pribjegava
terorizmu kako bi neposredno došao ili doveo svoju ’političku struju’ na vlast.

terorizam