MEDJUNARODNO JAVNO PRAVO-SKRIPTA

I ZVORI MEĐUNARODNOG PRAVA

ODNOS MEĐUNARODNOG I UNUTRAŠNJEG PRAVA

U savremenim uslovima razvijenog pravnog saobraćaja između država, pitanje odnosa
međunarodnog i unutrašnjeg prava predstavlja problem od ogromnog teorijskog i
praktičnog značaja.

U doktrini međunarodnog prava po ovom pitanju postoje

DVA OSNOVNA

TEORIJSKA PRAVCA: DUALISTIČKI I MONISTIČKI

. Međutim, ni jedan ni

drugi pravac nema jedno jedinstveno idejno ili političko poreklo; oba nalaze svoje
pristalice u različitim filozofskim pravcima i političkim porecima.

DUALIZAM

PREMA DUALISTIČKOJ TEORIJI MEĐUNARODNO I UNUTRAŠNJE PRAVO
POREDSTAVLJAJU DVA NEZAVISNA I RAZLIČITA PRAVNA SISTEMA,

Dualistička teorija

Monistička teorija

Kritika

Savremena praksa

KAKO PO SVOM OSNOVU, PREDMETU REGULISANJA, TAKO I
IZVORIMA.

Međunarodno pravo reguliše recipročne odnose između država, a

unutrašnje između pojedinaca unutar država, kao i odnose pojedinaca i državnih organa.
PREMA SHVATANJU OSNIVAČA TE ŠKOLE- TRIPELA, PRAVILA
MEĐUNARODNOG I UNUTRAŠNJEG PRAVA NE MOGU DOĆI U SUKOB,
POŠTO PRIPADAJU RAZLIČITIM PRAVNIM PORECIMA koji su, istina, u bliskom
kontaktu, ali nikada ne mogu doći jedan iznad drugog. Jedno međunarodno pravilo može
postati unutrašnjim tek preuzimanjem od strane zakonodavnih organa države, a ne
prostim prenošenjem iz jednog područja u drugo. To preuzimanje može uslediti „in toto“,
kada se jednim izričitim pravilom preuzima jedan međunarodni akt, ili samo delimično,
kada zakonodavac usvaja izvesne međunarodne pojmove, ne pominjući međunarodni
izvor.

Ukoliko unutrašnji propis protivreči međunarodnom, unutrašnji organi vezani

su samo svojim unutrašnjim propisima.

Postoji opšta pretpostavka, ističe Tripel, da su

unutrašnja pravila u saglasnosti sa međunarodnim. Ali, ako se odbaci ova pretpostavka,
„ sudija ne može postaviti međunarodno pravo iznad prava svoje sopstvene zemlje“.

MONIZAM

MONISTIČKA TEORIJA POLAZI OD IDEJE DA MEĐUNARODNO I
UNUTRAŠNJE PRAVO PREDSTAVLJAJU INTEGRALNE DELOVE JEDNOG
JEDINSTVENOG PRAVNOG SISTEMA.

Pristalice ovog pravca ističu da ne postoje

suštinske razlike između ove dve grane prava, budući da obe, u krajnjoj liniji, regulišu
ponašanje pojedinaca; samo u međunarodnoj zajednici posledice ponašanja pojedinaca
pripisuju se državi. Nadalje, da se veliki deo savremenog međunarodnog prava, odn.
međunarodnih ugovora, primenjuju izravno na pojedince.

Za razliku od dualističke teorije, koja međunarodno i unutrašnje pravo prikazuje kao dva
koncentrična kruga, horizontalno postavljena na istoj ravni, monistička teorija izgrađena
je na bazi hijerarhije sistema, odn. normi. Međutim, unutar monističke teorije

NE POSTOJI JEDINSTVEN STAV PO PITANJU PRIMATA MEĐUNARODNIH
ILI UNUTRAŠNJIH PRAVNIH PRAVILA.

Otuda se postavlja pitanje kome dati

prevagu u slučaju sukoba unutrašnjih i međunarodnih pravila.

Po shvatanju jedne grupe teoretičara primat pripada

unutrašnjem

pravu, po shvatanju

druge grupe primat treba dati

međunarodnim

pravilima.

TEORIJA O PRIMATU UNUTRAŠNJEG PRAVA NASTALA JE U NEMAČKOJ
krajem prošlog veka, prihvaćena je i od nacionalsocijalisičkih teoretičara i poslužila je
kao opravdanje nemačkom imperijalizmu. Na suđenju ratnim zločincima u Nirnbergu
1946. odbrana optuženih uzela je primat unutrašnjeg prava, i apsolutnu vlast Hitlera, kao
svoj osnovni argument. I u sovjetskoj doktrini pojedini teoretičari, mada polazeći sa

S malim izuzecima, u savremenim uslovima, celokupna teritorija sveta nalazi se pod
vlašću i kontrolom pojedinih država. Prema tome, potpuno je neshvatljivo na kome
prostoru bi se prostirala međunarodna valjanost pravnih pravila. Konačno, ako pođemo
od postavke da je pravni poredak nadgradnja nad ekonomskom bazom društva, da tu
ekonomsku bazu međunarodnog prava sačinjavaju, ne neka izolovana svetska privreda,
nego nacionalne privrede povezane u jednu celinu, čiju je povezanost uslovio objektivni
razvoj društva, onda nam se međunarodno i unutrašnje pravo pojavljuju kao delovi jedne
jedinstvene nadgradnje, povezane do onog stepena do kojih je dostigla povezanost
nacionalnih ekonomija u jednu jedinstvenu svetsku privredu.

Što se tiče primata međunarodnog ili unutrašnjeg prava, ekstremni stavovi u jednom ili
drugom pravcu ne odgovaraju stvarnosti. Ne treba izgubiti iz vida činjenicu da
superiornost jednog poretka, kako to pravilno podvlači francuski teoretičar Kopelmans,
nije jedan nasleđeni kvalitet, jednom za svagda utvrđen, nego je to istorijska kategorija,
vezana u krajnjoj liniji za razvoj međunarodne zajednice. Ako posmatramo praksu država
kroz istoriju, možemo konstatovati da su pravila međunarodnog prava, u velikoj meri
odraz unutrašnje strukture država, da je ranije, u nedovoljno razvijenoj međunarodnoj
zajednici primat nesumnjivo pripadao unutrašnjem pravu. Međutim, sve intenzivnijim
saobraćajem između država i tešnjim ekonomskom povezanošću, pravila međunarodnog
prava počela su sve dublje da zadiru u unutrašnji život država, i pod pritiskom
međunarondih obaveza, države su bile dužne da usklade svoje unutrašnje propise sa
međunarodnim. Sa druge strane, treba istaći da u sadašnjoj fazi, pravila međunarodnog
prava ne dokidaju automatski unutrašnja pravila, koja su u suprotnosti sa ovim poretkom.
Tu činjenicu ne treba pripisati eventualnom dualizmu, po prostoj činjenici da

mehanizam

međunarodne

zajednice još uvek nije dovoljno razvijen

da bi u svakom slučaju mogao

obezbediti izvršenje pravnih pravila. Ali,

ukoliko su unutrašnja pravila u

suprotnosti

sa međunarodnim obavezama države, a otuda proizađe šteta za neku od članica
međunarodne zajednice,

država

će

na međunarodnom planu

biti

odgovorna

. Taj stav

potvrđen je u praksi međunarodnih sudova. Znači, DRŽAVE NE MOGU PREĆI PREKO
PRAVILA MEĐUNARODNOG PRAVA I PRAVDATI SVOJE POSTUPKE NA BAZI
UNUTRAŠNJEG PROPISA. Otuda je neprihvatljivo stanovište o primatu unutrašnjeg
prava; ono ne odgovara današnjem stepenu razvoja međunarodne zajednice niti
koegzistenciji država, a to istovremeno pobija dualističko shvatanje o nezavisnosti dvaju
pravnih poredaka. U Savetodavnom mišljenju od 31. jula 1930. u vezi sa tumačenjem
Konvencije između Grčke i Bugarske po pitanju recipročne emigracije, Stalni sud
Međunarodne pravde je istakao: Opšte je prihvaćeno načelo međunarodnog prava da u
odnosima između sila, ugovornih strana, odredbe unutrašnjeg prava ne mogu imati
prevagu nad ugovorom.“.

Međutim, u sadašnjem trenutku nemoguće je prihvatiti i postavku o apsolutnom primatu
međunarodnog prava, jer bi to nužno zahtevalo

celovit sistem sankcija

, koga u ovom

trenutku u okviru međunarodnog pravnog poretka, još

nemamo

. Razvoj međunarodnih

odnosa nije dostigao taj stepen. PRIMAT MEĐUNARODNOG PRAVA PRIZNAT JE U
POJEDINIM OBLASTIMA, bilo direktno ili indirektno, kroz ustavne odredbe pojedinih
zemalja, legislativne ugovore ili pojedinačne pravne akte.

Nirnberški principi

usvojeni od strane Generalne skupštine UN, polaze od primata

međunarodnog prava,

nacionalna zakonodavstva

koja regulišu problem

vazdušne

plovidbe

zasnovana su na međunarodnim konvencijama.

Pravila o zajmovima međunarodne banke za obnovu i razvoj daju primat sporazumu
„ bez obzira na zakon ma koje države ili političku podelu zemlje“. Niz međunarodnih
ugovora izričito nalaže ugovornim stranama unošenje u unutrašnji pravni poredak
određenih odredaba ili sankcija, npr. Ženevske konvencije od 1949. Dakle,

radi se o

jednoj fazi promena i dubokog uzajamnog uticaja međunarodnog i unutrašnjeg
poretka, u kojoj sve više preovladava tendencija o primatu međunarodnog prava

Samo taj proces ne odvija se ravnomerno na svim područjima međunarodne saradnje.

SAVREMENA PRAKSA

MEĐUNARODNO-PRAVNI SISTEM NAMEĆE DRŽAVAMA OBAVEZU
POŠTOVANJA PRAVNIH PRAVILA, ALI NE SARŽI ODREDBE U POGLEDU
NAČINA SPROVOĐENJA U ŽIVOT TIH PRAVILA NA TERITORIJI POJEDINIH
DRŽAVA, TO JE STVAR UNUTRAŠNJIH PROPISA, najčešće ustava pojedinih
zemalja.

U savremenoj praksi nailazimo na različita rešenja ovog problema. Ustavi, npr.
Federativne Republike Nemačke od 1949.,Holandije, Francuske, inspirisani su
monističkom koncepcijom i prihvataju u oštrijem ili blažem vidu primat međunarodnog
prava. Tako, npr. Ustav Francuske predviđa da će ugovori ili sporazumi, pravilno
ratifikovani ili odobreni, od momenta publikovanja imati višu snagu nego zakoni, ali pod
uslovom reciprociteta u svakom konkretnom slučaju.

Druga grupa ustava postavlja na isti nivo međunarodno i unutrašnje pravo, odn. ugovore i
zakone. To je poznati

anglo-američki sistem

izražen u maksimi

„Međunarodno pravo

je deo unutrašnjeg prava

“. U praksi, koju Velika Britanija sledi već nekoliko vekova,

ovo pravilo tumači se na taj način da nacionalni sudija može u konkretnom slučaju da
primeni pravila opšteg međunarodnog prava, koja su u načelu primenjiva u datom
slučaju, a kojima je Velika Britanija pristupila, bilo izričito bilo prećutno. Ovo
prihvatanje ceni sam sudija. U nešto izmenjenom obliku ovaj sistem usvojen je i u Ustavu
SAD gde se konstatuje „ Svi ugovori koje su zaključile ili koje će zaključiti SAD biće
najviši zakon zemlje“. Međutim, pravni sistem SAD razlikuje dve kategorije ugovora,
jednu koja je neposredno primenjiva od strane sudova, i drugu, koja se u unutrašnji
poredak uvodi specijalnim unutrašnjim propisima.

POJAM

MEĐUNARODNI UGOVOR PREDSTAVLJA PRAVNI AKT, PROIZVOD
SAGLASNOSTI VOLJA DVAJU ILI VIŠE SUBJEKATA MEĐUNARODNOG
PRAVA, IZRAŽENE PREKO NADLEŽNIH ORGANA U CILJU STVARANJA
RECIPROČNIH PRAVA I OBAVEZA.

Termin „ugovor“ upotrebljava se u najširem smislu reči i pokriva sve sporazume
zaključene između subjekata međunarodnog prava. Međutim, treba

pojmovno

razlikovati

ugovor od prostog, prećutnog angažovanja država ili uveravanja

koje može dati jedna

država drugoj. Iako u datoj političkoj situaciji angažovanje i uveravanje mogu biti od
značaja, ne možemo ih podvesti pod tehničko-pravni pojam ugovora. IDENTIFIKACIJA
UGOVORA KAO IZVORA PRAVA MOGUĆA JE:

Sa formalno-pravne strane

, tj. kroz analizu postupka zaključenja ugovora,

ovlašćenja lica i samog instrumenta, i

Sa materijalne strane

, tj. kroz analizu pravnog učinka koji se želi ostvariti

ugovorom. Naime, ugovor može da proizvede razne vrste obaveza, njegov efekat
može biti stvaranje jednog apstraktnog pravnog pravila, uspostavljanje
recipročnih prava i obaveza u određenom domenu, npr. ekonomskom, kulturnom
itd. Ili pak razrešenje nekog spornog pitanja.

MEĐUNARODNI UGOVOR mogu zaključiti SAMO SUBJEKTI MEĐUNARODNOG
PRAVA. PRAVO UGOVARANJA- ius contrahendi, predstavlja atribut suvereniteta
država. Nekada je to pravo bilo rezervisano isključivo za države. Međutim, DANAS
ugovorni kapacitet poseduju I MEĐUNARODNE ORGANIZACIJE, posredstvom svog
subjektiviteta.

CENTRALNU TAČKU U NASTANKU UGOVORA PREDSTAVLJA VOLJA
SUBJEKTA. Međutim, volja nema samostalnu egzistenciju.Volja se MORA KRETATI
U GRANICAMA POZITIVNOG PRAVA, a sam ugovor kao instrument potčinjen je
pravilima međunarodnog prava u pogledu valjanosti postupka i okončanja.

Ugovori su glavni, mada ne i jedini metodi putem kojh spoljna politika jedne zemlje
poprima formalnu strukturu. Ugovori predstavljaju značajan element u politici jedne