UVOD

Osnovna konstrukcija odevnog predmeta predstavlja šeme na kojima je pomoćnim i glavnim
konstrukcionim linijama projektovan ceo odevni predmet ili njegov deo. Za konstrukciju
osnovnog kroja neophodno je poznavanje mera – glavne i pomoćne. Krojni delovi se konstruišu u
dve dimenzije (dužina i širina) a geometrijski oblik siluete dobija njihovim pogodnim spajanjem
u ramenom i bočnom delu.

Osnovna konstrukcija se menja zavisno od oblika modela i materijala od koga se izrađuje
(tkanina, pletenina, koža i dr.). Nakon nacrtane osnovne konstrukcije, izdvajaju se krojni delovi i
vrši njihovo modelovanje. Modelovanje kroja se izvodi sa ciljem što boljeg prilagođavanja
osnovnog kroja obliku tela i datoj skici modela. Postupak modelovanja obuhvata premeštanje
ušitaka i šavova na konstruisamom kroju, određivanje novih šavova, dodavanje nabora i falti,
proširavanje i presecanje delova odevnog predmeta.

Skica modela mora se prkazati u najmanje dva izgleda, prednji i zadnji a po potrebi i
dopunska skica izgleda sa strane ili karakterističnih detalja, aplikacija i slično.

     Da bi se obezbedila funkcionalnost pokreta, odevni predmet mora da omogući izvođenje svih
aktivnosti   koje   su   predviđene   u   odeređenim   okolnostima.   To   je   u   prvom   redu   povezano   sa
telesnim merama ali i ugrađenim meterijalima. Pri izradi konstrukcije potrebno je voditi računa o
dodacima   za   udobnost   nošenja.   Prostori   koji   se   formiraju   između   odeće   i   tela   predstavljaju
vazdušne zazore koji treba da omoguće slobodno disanje i kretanje, noramalan osećaj udobnosti u
odeći i zadržavanja određene forme. Ti zazori daju povećanje unutrašnjih mera u odnosu na mere
tela, koji predsavljaju dodatak za slobodno prileganje.

sp =

min +

Dodatak za slobodno prileganje (D

)

predstalja sumu minimalno neophodnih dodataka

min

) i dekorativno- konstrukcionih dodataka (D

). Veličina dodataka za slobodno prileganje u

velikoj meri zavisi od ugrađenih repromaterijala i od njihove rastegljivosti, elastičnosti i
sposobnosti zadržavanja forme. Po pravilu se sa povećanjem rastegljivosti i elastičnosti
repromaterijala smanjuje dodatak.

Na bazi krojnih delova osnovnog materijala konstruišu se i modeluju krojni delovi podstave,
međupodstave, lepljivog platna i ostalog pomocnog materijala. Postupcima premodelovanja može
se izvršiti prilagođavanje datog modela na relativno sličnom odevnom predmetu a da se pritom
ne kreće od osnovne konstrukcije.

1. CIM - KONCEPCIJA U PROIZVODNJI ODEĆE

Odevni proizvod predstavlja kompleksan skup svojstava korisnih za potrošača, čiju vrednosnu
skalu od utvrđuje prema ocenjenoj sposobnosto da podmiri njegove odgovarajuće potrebe. Za
kupca odevnog proizvoda to može biti kompleksno i višenamensko zadovoljstvo funkcionalnih,
esteckih, ergonomskih, ekonomskih, socijalnih i drugih potreba.

Za razvoj novog odevnog proizvoda potrebno je znati šta traže potrošači jer su oni aktivni
primaoci i davaoci informacija u sistemu komuniciranja. Međutim, oni su i aktivni učesnici u
donošenju odluka koje su od značaja za prilagođavanje

poslovnog proizvodnog sistema

– PPS.

Usled bržeg tehnološkog razvoja i dinamičko ljucke generacije poslovno proizvodni sistemi su
prinuđeni da se priključe u proces učenja i akomulacije inovativnih sposobnosti za razvoj
proizvoda i procesa.

     Savremena proizvodnja i prodaja odeće bazira se na strategiji brzog odaziva na zahteve tržišta
(QRS -   Quick Response System), u zadatim vremenskim periodima odnosno tačno na vreme
(JIT – Justin in Time) kao i izrada odeće po meri (MTM – Made to Mrasure) sa prodajom i
kupovinom odeće virtuelnih fabrika.

Pojavom mikroprocesora 1971 godine započinje nagli ravzoj elektronskih računara i njiova
primena u odevnoj industriji. Koncepcija međusobno povezanih odeljenja pomoću računara, koja
su posredno ili neposredno vezana uz proizvodni proces naziva se CIM - koncepcija. U okviru
ove koncepcije nalaze se različite grupe specijalnih računarskih sistema čija je namena
sistematizovana. Skraćenica engleske reči CIM znači

Computer Integrated Manufacturing

što je

ustvari proizvodnja integrisana računarima.

CIM - koncepcijom se ostvaruju osnovna načela fleksibilne automatizacije s obzirom na to da
je omogućena trenutna izmena podataka, programa, upravljačka funkcija masine i osiguran
trenutni protok informacija.

Sastavni delovi CIM koncepcije su:



CAD - oblikovanje pomoću računara ( kreiranje, konstrukcija krojeva, modelovanje,
gradiranje, izrada krojnih slika.)



CAM - proizvodnja pomoću računara



CAP - planiranje pomoću racunara



CAE - inženjering



CAQ - kotrola kvaliteta



CNC - numeričko vodjenje proizvodnje



ADS - postrojenje za oblikovanje odeće.

2. CAD - SISTEMI U ODEVNOJ INDUSTRIJI

,,Gerber Technology’’

je ustvari CAD sistem koji predstavlja riznicu krojnih šablona, odnosno

delova odevnih predmeta koji su konstruisani u ovom sistemu ili su metodom digitalizacije
ubačeni. On predstavlja osnovu za sve nove postupke rada jer se u njemu nalaze radna mesta sa
potrebnim datotekama.

Sistem ili softver sadrži sledeće:

Pattern Processing

–

Pattern obrada

– obrada delova, konstrukcija, modelovanje,

kompletiranje i gradiranje (PDS)

Marker Creation

–

Marker stvaranje

– krojna slika, izbor cvikova, formiranje

Model-a, pisanje naloga i Ley Limit.

Plotanje i Krojenje

– iscrtavanje krojnih slika na Ploteru i krojenje.

AccMark explorer

– uslužni program, radna mestima.

Dokumentacija

– dokumentacija za system

Gerber

Pri konstruisanju odevnog predmeta u PDS-u formiraju se sledeće datoteke:

1. Ley Limit datoteka - za pravac osnove krojnih delova u krojnoj slici i načina

polaganja krojnih slojeva.

2. Datoteka Anotacije - za obeležavanje krojnih delova i krojne slike.
3. Cvik datoteka,
4. Rule tabela - tabela veličina.

Rad na crtanju odnosno konstrukcija, modelovanje i gradiranje krojnih delova odvija se u
PDS-u. na bazi pripremljenih krojnih delova formira se datoteka model. Nalog odnosno

order

izradu krojne slike zahteva povlačenje određenih datoteka i unos planiranih veličina, zavisno od
radnog naloga proizvodnje.

Procesiranjem dobija se odgovor da li je postupak pripreme po pravilnom redosledu izvođenja,
ako jeste slikovito se otvara ikona za krojnu sliku. Otvaranjem te ikone otvara se novi prozor sa
krojnim delovima i okvirom, zadatu širinu tkanine za uklapanje krojnih delova.

Minimalna konfiguracija radne stranice CAD - sistema:

Obavezni uređaji: monitor, grafička kartica, hard disk, DVD- CD, tastatura, miš i modem.

Ulazni uređaji: digitalizator, kamera, skener.

Izlazni uređaji: štampač, ploter i fotokopir.

3. FORMIRANJE RADNE STRANICE

Radne stranice se formiraju u C particiji. Nove radne stranice se ne mogu otvoriti dok stare
nisu zatvorene. Radno mesto ne može da bude pod istim imenom kao već postojeća radna mesta.
Naziv radnog mesta može da sadrži osam alfanumeričkih znakova.

Radon mesto

– formira se sledećim postupkom:



D – K – Novo – Radno mesto - ,, Suknje’’

(D-K – desni klik)

Aktiviranjem funkcijskog taster F5 na ekranu će se pojaviti folder sa imenom radnog mesta. U
otvorenom random mestu postojaće ikone ne smeju se nikada brisati zbog daljeg postupka rada.

3.1 Formiranje potrebnih datoteka

Formiranje potrebnih datoteka je u otvorenom formiranom random mestu. Za postupak rada sa
svim datotekama trebaju se dodati

Tipovi date

. Postupak formiranja datoteke je sledeći:



D-K-Novo - Ley Limit datoteka

U Ley Limit tabeli se unose podaci o polaganju tkanine (krojnih slojeva), kao i položaj krojnih
delova u krojnoj slici ( sve veličine u isti pravac, različite veličine u različite pravce, iste veličine
u isti pravac i td.). u zavisnosti od vrste tkanine za koju se radi krojna slika, odnosno, od koje će
biti izrađen odevni predmet zavisi način polaganja krojnih slika.

Posebnu krojnu sliku zahtevaju:

Tekstilni materijali kao što su pliš, somot i svi oni koji na licu poseduju površinske
dlačice. Kod ovakvih materijala svi krojni delovi primenjenih odevnih predmeta u krojnoj
slici moraju se postaviti u istom određenom smeru.

Zatim karirani materijali, materijali sa prugma kada želimo uklapati šare i druge
karakteristične vrste materijala.

Za karakteristične vrste materijala potrebno je formirati datoteku

Block Buffer

, kojom se

određuje razmak krojnih delova u krojnoj slici. Datoteka Block Buffer se formira istim
postupkom kao i ostale datoteke. Razmak između delova može biti statičan i dinamičan. U koliko
se koriti datoteka Block Buffer potrebno je u Ley Limit datoteci upisati pravilo Block Buffer-a,
ukoliko se ne koristi ovo polje ostaje nepopunjeno.

4. PATTERN DESIGN (PDS)

Nakon formiranih datoteka u random mestu, aktivira se program za crtanje Pattern obrada,
odnosno program za konstrukciju Pattern design (PDS). Pre početka crtanja osnovne konstrukcije
odevnog predmeta u PDS-u, pristupa se podešavanju karakteristika radne stranice. Odnosno,
preko Putanje bira se Radno mesto i povlače određene datoteke iz biranog radnog mesta kao što
su: Cvik tabela i Rule tabela.

Prostor za crtanje predstavlja središnji deo ekrana, iznad koga se nalaze ikone (I). ova ikona se
najčešće koriste za crtanje osnovne konstrukcije, modelovanje, kompletiranje i gradiranje krojnih
delova odevnih predmeta. Klizači se nalaze sa donje i sa desne strane uz prostor za crtanje

Preduslov za korišćenje ikona je praćenje podkomande koja karakteriše svaku od ikona. Ispod
podkomande postoje tasteri čijim se aktiviranjem potvrđuje zadata funkcija, kao i taster kursor
koji može da se pomera proizvoljno, a može i upisom odgovarajućih mera po

osi, čija se

veličina definiše komandom vrednosti.

      Takođe i sa padajućeg menija mogu se zadati određene komande. Padajući meni se otvara
kada  se kursor  miša  dovede na  naslov  padajućeg  menija.  Primenom  funkcije selektuj  liniju,
selektuj   tačku,   na   delu   se   pojavljje   koordinantni   system   na   osnovu   koga   određujemo   smer
pomeranja u pozitivnom ili negativnom pravcu. Statusna traka je poslednja horizontalna linija na
dnu ekrana. Na njoj se nalaze informacije koje pokazuje ime krojnog dela, veličinu datog dela,
kao i prikaz šavova aktiviranjem taster

Sakriti šav.

Promene nastale u toku rada moramo snimiti kako bi se iste zadržale, u suprotnom će biti
izbrisane zatvaranjem radne površine Pattern design-a. Prema konturi krojnog dela može se videti
da li je deo snimljen ili ne, plava boja karakteriše nesnimljeni deo, a crna snimljeni deo.

5. MODELOVANJE I KOMPLETIRANJE

KROJNIH DELOVA

     U zavisnosti od odevnog predmeta, modela, materijala i mode, na većinu glavnih mera dodaje
se dodatak  za udobnost nošenja,  koji  može biti  manji  ili  veći.  Za  vrlo  komotnu,  spostsku  i
mladalačku  odeću  ti  dodaci  mogu  biti veoma raličiti,  a najčešće  zavise od  modela  odevnog
predmeta.

Na osnovu glavnih i pomoćnih mera i određenih funkcija alata, odnosno ikona - I u PDS-s crta
se osnovna konstrukcija suknje. Ona može biti jednostavnije nacrtana sa mogućnošću docrtavanja
nakon izdvajanja delova, postupak rada kao i primena ikona za određenu operaciju se može
menjati.

Kada se uradi konstrukcija ravne suknje, odredi se linija pojasa, linija boka i dužina suknje, sa
izmerenim viskom u luniji pojasa. Izmereni visak raspoređuje se dodatim ušitkom na prednjem
delu, zadnjem delu i na bočnim šavovima onda se izdvajaju krojni delovi sa osnovne konstrukcije
i vrši se modelovanje i kompletiranje



Modelovanje odevnog predmeta

Modelovanje kroja se izvodi sa ciljem što boljeg prilagođavanja osnovnog kroja obliku tela i
datoj skici modela.

Modelovanje delova odevnog predmeta podrazumeva razne postupke kao što

su premeštanje ušitaka, produbljenja, proširenja i razna rezanja delova, koji imaju za cilj da što
bolje prate formu skice modela i liniju ljuckog tela.



Kompletiranje odevnog predmeta

Postupak kompletiranja krojnih delova obuhvata dodavanje šavova, poruba, raznih rezerva,
cvikova itd. Zavisno od odevnog predmeta, tekstilnog materijala, konture dela odevnog predmeta
i primenjenog sredstava rada, šavovi su različite širine. Širine bočnih šavova iznose 1,5 do 2 cm.
Širina šava na struku dodaje se uobičajno 1cm. Širina poruba suknje je 3 do 4 cm. Kod pojasa
širina šava je 1 cm i dodatak za kopčanje je 4 cm.



Gradiranje suknje

Bazne konstrukcije odevnih predmeta se najčešće rade za srednje veličine određenog rasta i
razvijenosti, a ostale veličine dobijaju postupkom gradiranja.

Umnožavanje krojeva je postupak gde se površina krojnog dela osnovne veličine povećava ili
smanjuje. Svaki krojni deo za umnožavanje mora imati izabrane osnovne linije koje će mirovati i
biti zajedničke za sve veličine.

Povećanje i umanjenje odnosno gradiranje delova ravne suknje vrši se metodom bazne
veličine i razlike mera između veličina. Metoda gradiranja delova na osnovu bazne velčine i

6. ORDER – NALOG

Na osnovu dosadašnjeg rada:



Otvaranje radne stranice,



Formiranje potrebnih datoteka:

Ley Limit datoteka

Patametar tabela – Cik datoteka,

Datoteka Anotacija

Rule tabela

Blok Bafer.



Patter Design-a (PDS)

Konstrukcija ravne ženske suknje

Modelovanje suknje

Kompletiranje krojnih delova suknje

Gradiranje suknje

Dalji postupak rada zahteva formiranje datoteke Order-a odnosno naloga za izradu krojnih
slika. Order se formira u aktivnom radnom mestu AccuMarka, sledećim postupkom:



D-K-Novo – Order

Ime Marker-a odnosno krojne slike upisuje se u Orderu. Ime se formuliše u skladu sa odevnim
predmetom koji se radi (

R-SUKNJA

), povlače se formirane datoteke (Lay Limit, Anotacije i Cvik)

i otvaraju iz radnog mesta. U Orderu se upisuje širina tkanine, jer od njene dimenzije zavisi širina
krojne slike.

Aktiviranjem podfunkcije

MODEL R-SUKNJA

u levom uglu tabele Order-a otvara se nova

tabela Order – Model, koja zahteva unos podataka o veličinama, broju ponavljanja istih kao i tipu
materijala. Na osnovu celokupne pripreme zavisi da li će procesiranje biti uspešno ili ne. Ako je
procesiranje uspesno aktiviranjem funkciskog tastera F5 na tastaturi, u otvorenom radnom mestu
AccuMark-a slikovito će se prikazati datoteka Marker, pod nazivom „R-SUKNJA“.

7. MARKER – KROJNA SLIKA

Krojna slika je skup svih elemenata, delova odevnih predmeta koji su racionalno ucrtani na

unapred određenu širinu sa ciljem zauzimanja što kraće dužine. Kod uklapanja krojnih slika
mora se obratiti pažnja na pravac osnove i potke, kao i na smer površinskih dlačica na tkaninu ili
pleteninu, na pravac šara ako je tekstlni materijal dizajniran i na mnoge druge faktore koji utiču
na funkcionalnost i estecki izgled odevnog predmeta. Krojna slika se izvodi posebno za svaku
vrstu tkanine odnosno materijala koji se ugrađuju u odevni predmet (osnovna tkanina, podstava,
međupodstava, đepovina itd.). od uklapanja krojnih slika zavisi način polaganja krojnih slojeva a
takođe i iskorišćenje materijala.

Postoje sledeće vrste krojnih slika:

Polovina krojne slike

Cela krojna slika

Jednostruka krojna slika

Višestruka krojna slika

Aktiviranjem datoteke Marker „R-SUKNJA“ u aktivnom radnom mestu, na ekranu monitora
se prikažu krojni delovi odevnog predmeta određene tkanine i označenog područija predviđenog
za uklapanje krojnih delova u krojnu sliku, kao i funkcije Alatnice koje se koriste pri uklapanju.

Pozicioniranjem krojnih delova na označenoj površini vrši se uklapanje sa leva na desno. Pri
uklapanju krojne slike na statusnoj traci ekrana mogu se pratiti podaci o dužini i širini krojne
slike, iskorišćenju, imenu dela itd.Kada se uklope svi krojni delovi koji pripadaju krojnoj slici,
prikaže se konačna dužina (LN) u metrima (m) i centimetrima (cm), kao i stepen iskorišćenja
(CU) u %. Stepen iskorišćenja predstavlja odnos efektivne i ukupne površine krojne slike.
Ukoliko je stepen iskorišćenja mali postupak se ponavlja.

Određene funkcije sa padajućeg menija daju mogućnost kao što je zamena krojnih delova jednog
modela uklopljenih u krojnu sliku, sa krojnim delovima istog modela ali različite odevne veličine,
rotaciju delova, pozicioniranje delova itd. Krojna slika je završni deo konstrukcijske pripreme i
predstavlja jedan od važnijih segmenata u toku proizvodnog ciklusa pri proizvodnji odeće.

Svaka krojna slika treba da sadrži sledeće oznake:



Oznaka krojne like, Oznaka modela, Oznaka veličine,



Vrsta tkanine od koje se izrađuje, Dužina krojne slike,



Širina krojne slike, Datm uklapanja,



Broj uklopljenih veličina u krojnoj slici.



Osnovna konstrukcija ženske suknje



Opis modela

Dužina suknje je 53cm. Prednji deo se sastoji iz četiri dela: dva bočna dela, srednjeg dela i
karnera koji je u obliku trougla, gde su karneri odvojeni jedan od drugog po 3cm.

Zadnji deo deo sastoji se iz tri dela: dva gornja i karnera koji je u obliku pravougaonika.

Suknja ima pojas širine 5cm, sa dodatkom za kopčanje, patent zatvarac je u gornjem zadnjem
delu.

Gradirne tačke prednjeg dela. Gradirne tačke zadnjeg dela

Gradirne tačke pojasa

Delovi za modelovanje



Modelovanje zadnjeg dela

Zadnji deo se skraćuje od sužine suknje za 10cm. Taj skraćeni deo nam u daljem modelovanju
sluzi za karnere.

Proširenje karnera je na četiri mesta po 3cm. Gde sledi modelovanje karnera i njegova simetrija.



Modelovanje prednjeg dela

Prednji deo se sastoji iz tri dela: prvi deo je bocni deo, drugi prednji srednji deo i trećeg karnera.
Kada smo odvojili prvi bočni deo gde je sečen na kraju ušitka spojili smo ta dva dela i dobili
jedan bočni deo, kao sto je prikazano na slici.

Izdvajanje i modelovanje prednjeg dela. Donji prednji deo nam služi za karner.

11.

KOMPLETIRANJE KROJNIH DELOVA SUKNJE



Kompletiranje pojasa:

širina šava na pojasu 1cm, na bočnom šavu 2cm



Kompletiranje prednjeg dela:

šavovi se dodaju u struku po 1cm, na svim sečenim

delovima koje sadrži suknja po 1cm, na bočnom šavu 2cm i za porub 1cm.

Dodaju se

cvikovi, na liniji boka, dužina i pojasu.



Kompletiranje zadnjeg dela:

na zadnjem delu suknje savovi su u struku po 1cm, na

bočnom šavu i šavu zadnje sredine 2cm i porub 1cm. Dodaju se cvikovi na bočnom šavu
u visini boka, dužini, pojasu, šavu zadnje sredine 18cm od pojasa za patent zatvarač.

12.

UKLAPANJE KROJNE SLIKE

Krojna slika je završni deo konstrukcijske pripreme i predstavlja jedan od važnijih segmenata
u toku proizvodnog ciklusa pri proizvodnji odeće. Cilj uklapanja krojne slike je da se delovi
odevnog predmeta što bolje uklope zbog uštede materijala, koja je bitna za serijsku proizvodnju.

Uklapanje krojne slike suknje.