OBLIGACIONO PRAVO
1. POJAM I TERMINOLOGIJA
Obligaciono pravo
je skup pravnih normi kojima se reguliše pravni odnos
između određenih subjekata prava na osnovu kojeg jedna strana (povjerilac, creditor)
ima pravo (ovlaštenje) da zahtijeva od druge neko davanje, činjenje ili nečinjenje, a
druga strana (dužnik, debitor) obavezu da takav zahtjev ispuni .
U
objektivnom smislu
obligaciono pravo je skup pravnih normi sadržanih u
zakonskim i podzakonskim aktima kojima se uređuje određeni pravni odnos u pogledu
prometa vrijednosti. U
subjektivnom smislu
obligaciono pravo je skup ovlaštenja i
zahtjeva određenog lica koja se priznaju od strane objektivnog prava i organa zaštite
prava.
Obligaciono pravo je
dio sistema građanskog prava
koji se bavi normativnim
regulisanjem i proučavanjem opšteg prometa vrijednosti između subjekata prava, u
smislu njihovog transfera iz imovine jednog, u imovinu drugog lica. Taj prenos
vrijednosti je naročito prepoznatljiv u raznovrsnim pravnim odnosima subjekata
prava zasnovanim na korelaciji između ovlaštenja jedne i obaveze druge strane. Npr.
kod ugovora o kupoprodaji, ugovora o zakupu i dr., kada se učesnici konkretnog
pravnog odnosa nalaze u dvostrukoj ulozi, dakle, kada su
istovremeno i povjerioci i
dužnici
.
Prenos vrijednosti je uočljiv i kada takve korelacije nema, kao što je slučaj sa
ugovorom o poklonu, prouzrokovanjem štete, sticanjem bez osnova – isplatom
nedugovanog, kada je
jedna strana uvijek povjerilac, a druga uvijek dužnik
.
Termin obligaciono pravo se koristi da bi se označio predmet njegovog
izučavanja, a to su u stvari obligacije ili tačnije
obligacioni odnosi
koji se
uspostavljaju između subjekata prava povodom prometa dobara. Termin obligacija
potiče od latinskih riječi
obligare, obligatio,
što u bukvalnom prevodu i u odnosu na
vrijeme iz kojega potiče znači vezanje, ali i njegovu modifikaciju u figurativnom smislu
– koja znači dugovanje, odnosno obavezu.
Pod obligacijom, pored duga, odnosno obaveze u smislu prestacije (dare) ili
određenog ponašanja (facere, non facere), podrazumjeva se i pravo da se zahtijeva
ispunjenje neke obaveze, ali sam predmet obligacije.
2. RAZVOJ OBLIGACIONOG PRAVA
Začeci obligacionog prava sežu u daleku prošlost, u pravne sisteme najstarijih
robovlasničkih država, kao što su Vavilon, Grčka i Rim. U robovlasničkom periodu,
1
obligaciono pravo se najviše razvija u rimskoj robovlasničkoj državi. Rimski Zakon XII
tablica je poznavao samo neke rudimentarne oblike kupoprodaje.
Zaključenje i izvršenje posla se obavlja u istom aktu,
mancipaciji
i sastojao se u
udaranju bakarnom šipkom u vagu ili bacanjem sitnog novca na nju. Sa ovim činom
kupoprodaja je završena i kupac koji je mancipirao određenu stvar postao je i njen
vlasnik, bez obzira da li je platio cijenu ili nije, a prodavac je mogao da naplatu cijene
ostvari prinudnim putem, samo ako se na to kupac obavezao posebnom ugovornom
klauzulom.
Nešto razvijenji obligacioni odnosi u Zakonu XII tablica su bili oni zasnovani
putem zajma (
nexum i stipulatio
).
Nexum
– tj. zajam patricija plebejcu je bio baziran na ročnoj i uslovnoj
kupoprodaji ili zalaganju fizičke ličnosti dužnika.
Stipulatio
– tj. zajam između patricija je bio baziran na uzjamnom povjerenju
zaštićenom religijskom snagom riječi koja je izgovorena prilikom zaključenja zajma.
Zakon XII tablica je poznavao i tzv.
obligacione odnose nastale iz delikta
, kao
nedozvoljene radnje. Počinilac delikta je u tom slučaju imao obavezu da oštećenom
plati izvjesnu sumu novca zbog štete pričinjene krađom, nehatnom paljevinom, sječom
drveta, povrijeđivanjem (iniuria) i sl., a neispunjenje obaveze se strogo kažnjavalo kao
i u slučaju neispunjenja obaveze iz zajma. Kazne su bile ropstvo ili smrt.
Nakon propasti rimskog carstva, u periodu ranog feudalizma, uporedo sa
privrednim i obligacioni odnosi stagniraju sve do sve do početka drugog razdoblja
evropskog feudalizma i vremena francuske revolucije. U uslovima sve razvijenijeg
prometa roba i usluga, polazeći od principa rimskog prava, pravna teorija u
razvijenim evropskim zemljama (Francuska, Njemačka, Austrija) izgrađuje temelje
poznatih građanskih kodeksa koji normativno regulišu obligacione odnose.
Poznate evropske kodifikacije građanskog i obligacionog prava, kao što su
francuski „Code Civil“ iz 1804. godine i austrijski Opšti građanski zakonik (OGZ) iz
1811. godine zasnovane na recepciji rimskog obligacionog prava, poslužile su kao
osnova za legislativno regulisanje obligacionih odnosa i u našem pravnom sistemu,
tako da se prisustvo starih rimskih pravila koji regulišu obligacione odnose prepoznaje
i u Zakonu o obligacionim odnosima koji je donijela SFRJ, 1978. godine.
Naslijeđe rimskog obligacionog prava, ali i faktori ekonomske prirode, stepen
moralne i tehničke civilizacije, te filozofosko i političko opredjeljenje određene sredine,
odnosno društva, imali su ključan uticaj na evoluciju obligacionih odnosa. Inače, sve
do ujedinjenja jugoslovenskih zemalja u jednu državu – Kraljevinu Srba, Hrvata i
Slovenaca 1918. godine, na području Slovenije, Hrvatske, BiH i Vojvodine, primjenjivao
se austrijski Opšti građanski zakonik (OGZ) iz 1811. godine sa novelama iz 1914., 1915. i
1916. godine, u Kraljevini Srbiji Srpski građanski zakonik koji je donesen 1844. godine
po ugledu na OGZ, a na području Crne Gore Opšti imovinski zakonik za Crnu Goru iz
1888. godine.
Nakon ujedinjenja svih jugoslovenskih zemalja, počev od 1918. godine, pa
nadalje i za vrijeme postojanja Kraljevine Jugoslavije, u pogledu zakonodavnog
2
- predmet stvarnih prava su stvari, a predmet obligacionog prava je ponašanje
dužnika u vidu određene činidbe ili radnje,
- stvarna prava se stiču predajom stvari ili upisom u zemljišnu knjigu, a
obligaciona nastaju na osnovu jednostrane ili dvostrane izjave volje, na
osnovu delikta ili nekog pravnog stanja,
- obligaciona prava nisu trajnog karaktera kao stvarna prava, pa su stoga
ograničenog vremenskog trajanja i podložna su zastarijevanju. Ovlašeno lice,
u slučaju nastupanja zastarjelosti gubi pravozaštitni zahtjev da svoje
potraživanje ostvari angažovanjem državne prinude.
- nasuprot obligacionim, stvarna prava su trajnog karaktera i nezastariva.
Odnos obligacionog i nasljednog prava:
- dok obligaciono pravo proučava i reguliše promet prava među živima (inter
vivos), nasljedno pravo reguliše taj prenos za slučaj smrti (mortis causa) i
organizacijom sukcesije prava i obaveza,
- nasuprot obligacionom pravu u kojem se često mijenja ovlaštenik, nasljedno
pravo je ličnog karaktera i vezano je za slučaj smrti nekog lica. Od tog
trenutka raspolaganje imovinom umrlog je regulisano kogentnim normama
nasljednog prava. Obligaciona prava mogu biti predmetom nasljeđivanja.
5. IZVORI OBLIGACIONOG PRAVA
Izvori prava mogu biti materijalni i formalni.
Materijalni izvor prava
je društveni uzrok koji izaziva nastanak prava kao
društvene pojave. To su, u stvari zakonom propisane činjenice koje konstituišu
konkretan obligacioni odnos ili obligaciju kao što su na primjer: ugovor,
prouzrokovanje štete, sticanje bez osnova, poslovodstvo bez naloga, jednostrana izjava
volje i druge pravno relevantne činjenice.
Formalni izvor prava
je oblik u kojem se pravo ispoljava. To su, u stvari, opšti i
posebni pravni akti koji sadrže pravne norme kojima se regulišu obligacioni odnosi.
Formalni izvori obligacionog prava mogu biti pisani i nepisani. Pisani izvori
obligacionog prava su zakoni, podzakonski akti, međunarodne konvencije, a nepisani –
običaji i opšti pravni principi.
Sudska praksa i pravna nauka imaju nesumnjiv značaj i uticaj na uređivanje
obligacionih odnosa u pisanim izvorima. Slobodno ih možemo nazvati
interpretativnim izvorima prava.
Pisani formalni izvori prava su:
-
Ustav BiH,
-
Ustav RS,
-
Zakon o obligacionim odnosima,
4
-
drugi zakoni kojima se na neposredan ili posredan način regulišu obligacioni
odnosi (Zakon o vlasničkim i obligacionim odnosima u vazdušnom saobraćaju,
Zakon o obaveznom osiguranju..., Zakon o deviznom posl. i dr.),
-
podzakonski akti (uredbe, naredbe, pravilnici, uputstva, odluke i sl.),
-
uzanse (opšte i posebne),
-
međunarodni ugovori (bilateralne i multilateralne konvencije), direktive,
preporuke.
Nepisani izvori obligacionog prava su:
1. običaji,
2. pravila morala i
3. opšti pravni principi.
Nepisani izvori prava uvijek imaju tzv. supsidijarni karakter, što znači da će se
oni primijeniti u konkretnom slučaju samo ako nema odgovarajućih normi pisanog
prava ili kada sam pisani izvor, na primjer: zakon, upućuje na primjenu običaja u
konkretnom slučaju.
6. NAČELA OBLIGACIONOG PRAVA
Načelo je apstraktna pravna norma izvedena iz niza manje apstraktnih normi
koja važi za čitav niz slučajeva obuhvaćenih nižim normama. To je norma koja kraćim
i jasnijim putem pokazuje smisao čitavog niza normi i time nam omogućuje da dublje i
tačnije shvatimo norme.
Načela se mogu primjenjivati samo u slučaju nedostatka nekog konkretnog
pravnog instituta u Zakonu kojim se odnosno pravno načelo ozakonjuje, te se sud samo
u takvim slučajevima na njega može neposredno pozvati u rješavanju konkretnog
slučaja.
Od načela treba razlikovati pravne standarde, jer pravni standardi nisu izvor
prava niti norme, već sredstvo pravne tehnike kojim se sudija služi, kao na primjer u
slučaju utvrđenja da li je neko u datim okolnostima postupao savjesno ili nesavjesno,
sa pažnjom dobrog domaćina, dobrog privrednika i sl. Neke pravne standarde
donosilac ZOO je izdigao na nivo načela (načelo savjesnosti i poštenja).
- Načelo autonomije volje,
- Načelo ravnopravnosti strana u obligacionom odnosu,
- Načelo savjesnosti i poštenja,
- Načelo zabrane zloupotrebe prava,
- Načelo jednake vrijednosti davanja (načelo ekvivalencije),
- Načelo zabrane prouzrokovanja štete,
5
njen vlasnik. On postupa nesavjesno, ako zna ili može prema okonostima
znati da nije vlasnik stvari koju prodaje. Isto važi i za kupca;
- savjesnost u objektivnom smislu („poštenje“) je „društvena ocjena
ponašanja“ strana u obligacionom odnosu koja se vrši kroz prizmu
zakonskih propisa, običaja i okolnosti konkretnog slučaja, nezavisno od
njihovog subjektivnog (psihičkog) odnosa prema pravno relevantnim
činjenicama iz navedenog odnosa.
6.4. Načelo zabrane zloupotrebe prava
Pod zloupotrebom prava podrazumjeva se vršenje prava koje je protivno svrsi
zbog koje je ono dato, odnosno cilju zbog kojeg je to pravo priznato, odnosno
ustanovljeno.
Pravo jednog lica, po pravilu, ograničeno je pravom nekog drugog lica, tako da
se slobodno može reći da pravo jednog lica prestaje tamo gdje počinje pravo drugog
lica.
Na primjer: predstavlja zloupotrebu prava, kada vlasnik svoje pravo da
obrađuje vlastito imanje vrši tako da navodnjavajući svoju njivu poplavi dvorište
susjednog imanja, ili kad prekomjernim i neuobičajenim crpljenjem vode iz
zajedničkog izvora ostavlja ostale korisnike vodovoda bez vode.
6.5. Načelo jednake vrijednosti davanja (načelo ekvivalencije)
Ovaj pravni princip ugovornog prava podrazumjeva jednak odnos imovinskih
vrijednosti koje su angažovane u konkretnom obligacionom odnosu i ima za cilj da
zaštiti obe strane u tom odnosu, odnosno spriječi da dođe do narušavanja principa
pravičnog odnosa uzajamnih davanja.
Na primjer: kod ugovora o kupoprodaji, cijena koja se plaća za stvar koja je
predmet prodaje mora da je bar približno jednaka vrijednosti stvari na tržištu.
Utvrđenje da li je u konkretnom ugovornom obligacionom odnosu narušeno
načelo jednake vrijednosti davanja vrši se metodom upoređivanja vrijednosti, s tim da
je postojanje nesrazmjere u uzajamnim davanjima, faktičko pitanje, koje se od strane
suda utvrđuje u svakom konkretnom slučaju.
Načelo nema apsolutan karakter, tako da se pod njim ne podrazumjeva
matematička podudarnost uzajamnih davanja strana ugovornica, odnosno ne traži se
da uzajamna davanja budu potpuno ekvivalentna. Narušavanje načela povlači
ništavost posla.
6.6. Načelo zabrane prouzrokovanja štete
Načelo „neminem laedere“, odnosno „ ne nanosi štetu drugome“ vuče korijene
još iz rimskog prava. ZOO ovo načelo iskazuje kroz pravilo da je svako dužan da se
7
