SADRŽAJ
UVOD
................................................. 3
EVROPSKI UGOVORI – geneza razvoja EU
................................................. 6
Temeljni/osnivački ugovori Evropske unije
................................................. 7
Pariški ugovor – Ugovor o osnivanju Evropske
zajednice za ugalj i čelik
.................................................
7
Rimski ugovori
................................................. 9
Mastrihtski ugovor o Evropskoj uniji
................................................. 11
Tri stuba EU
................................................. 15
Reformski akti Evropske unije
................................................. 21
Ugovor o spajanju ili udruživanju
................................................. 21
Jedinstveni evropski akt
................................................. 22
Amsterdamski ugovor
................................................. 26
Ugovor iz Nice
................................................. 29
UPRAVA U EVROPSKOJ UNIJI
................................................. 33
Glavne (osnovne) institucije EU
................................................. 34
Evropsko vijeće/ Evropski savjet
(European Council)
................................................. 34
Vijeće Evropske unije/Vijeće ministara
(Council of European Union)
................................................. 36
Evropski parlament (European Parliament)
................................................. 40
Evropska komisija (European Commission)
................................................. 42
Evropski sud (European Court)
................................................. 44
Druge zajedničke institucije i tijela EU
................................................. 47
Evropski revizorski sud
................................................. 47
Evropski ombudsman
................................................. 47
Evropska centralna banka
................................................. 48
Evropska investicijska banka
................................................. 50
Evropski ekonomski i socijalni odbor
................................................. 51
Odbor regija
................................................. 52
Odbor za službene publikacije
................................................. 53
Ured zajednice za odabir osoblja
................................................. 53
Politička karta Evrope
................................................. 54
ZAKLJUČAK
................................................. 55
LITERATURA
................................................. 56
UVOD
Šta je Evropska unija? Evropska unija je regionalna organizacija evropskih država
kroz koju članice ostvaruju zajedničke ciljeve kao što su uravnotežen privredni i
društveni razvoj, visoka razina zaposlenosti, te zaštita prava i interesa građana.
Ideja ujedinjene Europe nekada je bila samo san pjesnika i mislioca poput
Heinricha Heinea, Victora Hugoa i Friedricha Nietzschea koji su već su sredinom 19.
stoljeća sanjali mirnu i ujedinjenu Europu.
Victor Hugo
, naprimjer, zamišljao je mirne
„Sjedinjene države Evrope” inspirirane humanističkim idealima. San su skrhala dva
zastrašujuća rata što su protutnjala Evropom tokom prve polovine 20. vijeka.
Ali, iz krša Drugog svjetskog rata, ukazala se nova nada. Ljudi koji su se opirali
totalitarizmu tokom rata, bili su odlučni da okončaju međunarodnu mržnju i rivalstvo u
Evropi i izgrade osnove za održiv mir između prethodno neprijateljskih strana. U periodu
između 1945. i 1950. godine, nekolicina hrabrih državnika, uključujući
Konrada
Adenauera,
Winstona Churchilla, Alcide de Gasperia i
Roberta Schumana,
započela je ubjeđivati svoje narode da uđu u novu eru. Britanski premijer Winston
Churchill je 19. septembra 1946. godine u Zürichu pozvao na evropsko zajednistvo:
„Treba, naime, ponovno stvoriti evropsku porodicu naroda ili nastojati, što je više
moguće, da se to postigne, te toj porodici dati strukturu u kojoj će živjeti u miru,
sigurnosti i slobodi. Moramo izgraditi neku vrstu Sjedinjenih Evropskih Država. Samo će
na taj način stotine miliona težaka moći ponovno osjetiti male radosti i nade zbog kojih
vrijedi živjeti.“
Nove ideje su značile uspostavljanje novog poretka u zapadnoj Evropi, koji se
zasniva na zajedničkim interesima njenih naroda i nacija, i čija će srž biti sporazumi koji
osiguravaju vladavinu prava i ravnopravnost svih država.
Robert Schuman
(u to
vrijeme francuski Ministar vanjskih poslova) je smatrao da bi Francuska i Njemačka
mogle prevladati svoja neslaganja i uspostaviti privrednu suradnju. On je prihvatio ideju
koju je prvobitno osmislio Jean Monnet, najavio jedan, kako je sam rekao „hrabar i do
tada nezamisliv korak“, pa je 9. maja 1950. godine predložio osnivanje Evropske
zajednice uglja i čelika (ECSC). Trebalo je objediniti francusku i njemačku prizvodnju
uglja i čelika te otvoriti tu organizaciju i drugim zemljama. Schumann pri tome nije na
umu imao samo privrednu, već i političku suradnju koja je trebala označiti temelj
evropske federacije. U državama koje su nekada bile na zaraćenim stranama,
proizvodnju uglja i čelika nadzirala bi zajednička vlast, tj. „Visoka uprava”. Ovaj prijedlog
uspostavljanja službe za kontrolu proizvodnje uglja i metala u Njemačkoj i u Francuskoj
još se naziva i Schumanov plan. S francuskog gledišta ponuđena je sasvim konkretna
polazna točka koja je odgovarala i nacionalnim interesima pojedinačnih država, i to u
2
ekonomsku zajednicu (EEZ), čime je koncept zajedničkog tržišta proširen na svu robnu
trgovinu i otvoren put ka potpuno integrisanoj ekonomiji zasnovanoj na slobodnoj
međuzavisnosti država članica.
Izraz Evropska zajednica koristio se od 1965. godine i sve do stupanja na snagu
Ugovora o Evropskoj uniji iz Mastrihta (Maastricht). Pod tim nazivom podrazumijevaju se
tri pravno samostalne integracije zapadnoevropskih država koje su utemeljene
ugovorima iz Pariza i Rima: Evropska zajednica za ugalji čelik, Evropska ekonomska
zajednica i Evropska zajednica za atomsku energiju.
Predstavnici EU naporno su radili u procesu ujedinjavanja Njemačke, nakon
rušenja Berlinskog zida 1989. godine. Raspadom Sovjetskog saveza, 1991. godine,
zemlje srednje i istočne Evrope su, nakon decenija života pod autoritativnim jarmom
Varšavskog pakta, sasvim prirodno odlučile da svoju budućnost vežu za porodicu
demokratskih evropskih zemalja. Glavno sjedište EU je u Briselu, a radna tijela i organi,
osim u Briselu, razmješteni su i u Luxemburgu i Strazburu. Brojne specijalizovane
ustanove EU, naučni instituti i evropski univerziteti raspoređeni su po gotovo svim
državama članicama.
Prošlo je dosta vremena dok su države članice uspjele ukloniti sve trgovačke
barijere i zamijeniti vlastito „zajedničko tržište“ za istinski jedinstveno tržište na kojem se
robe, usluge, ljudi i kapital mogu slobodno kretati. I pored toga što još uvijek postoje
neke oblasti u kojima se mora odraditi nedovršeni posao kako što je na primjer kreiranje
jedinstvenog tržišta finansijski usluga, Jedinstveno tržište je službeno formirano krajem
1992. godine.
Tokom 90-ih godina prošlog stoljeća za ljude je postalo veoma lako da se kreću
širom Evrope s obzirom da su pasoši i carinske kontrole ukinute na gotovo svim
unutrašnjim granicama Unije. Jedna od posljedica je veća mobilnost građana Evropske
unije. Na primjer, od 1987. godine više od milion mladih Evropljana studiralo je u
inostranstvu zahvaljujući podršci EU.
Još od 1992. godine Evropska unija je donijela odluku o formiranju Ekonomske i
monetarne unije (EMU), koja je uključivala i uvođenje zajedničke evropske valute pod
upravom Evropske centralne banke. Jedinstvena valuta – euro – postala je realnost 1.
januara 2002. godine kada su novčanice i kovanice eura zamijenile nacionalne valute u
dvanaest od petnaest država članica: Belgija, Njemačka, Grčka, Španija, Francuska,
Irska, Italija, Luksemburg, Holandija, Austrija, Portugal i Finska.
Slovenije je 1. januara 2007. godine, postala prva od deset zemalja koje su se
pridružile Uniji 2004. godine, koja je počela koristiti euro. Kako bi ovo ostvarila, morala
je ispuniti zahtjevne finansijske i ekonomske kriterije.
Evropska unija je „porasla” kroz uspješan prijem novih članica. U početku, kada je
1951. godine osnovana Evropska zajednica uglja i čelika, Uniju je bila sastavljena od šest
4
zemalja – Belgija, Njemačka, Francuska, Italija, Luksemburg i Holandija. Potom je
uslijedilo šest uspješnih proširivanja:
1973. - Danska, Irska i Velika Britanija
1981. - Grčka
1986. - Španija i Portugal
1995. - Austrija, Finska i Švedska
2004. – Češka Republika, Estonija, Kipar, Latvija, Litvanija,
Mađarska, Malta, Poljska, Slovačka i Slovenija.
2007. – Bugarska i Rumunija
Bugarska i Rumunija su pristupile Uniji 2007., dok su Hrvatska i Turska počele
pregovore o članstvu 2005. godine.
Danas Unija ima 480 milion građana i 27 država članica. Na Evropsku uniju
otpada 20% svjetske trgovine i 25% svjetskog bruto proizvoda. Unija, također, pruža
55% ukupne svjetske, razvojne pomoći.
Kako bi se osigurao nastavak djelotvornog funkcionisanja i nakon proširivanja,
Uniji je bio potreban jednostavniji sistem donošenja odluka, stoga su Ugovorom iz Nice
uspostavljena nova pravila koja su odnosila na veličinu institucija EU-a i način na koji one
trebaju da rade. Ovaj ugovor je stupio na snagu u februaru 2003. godine.
EVROPSKI UGOVORI – geneza razvoja EU
Evropska unija je jedinstvena ugovorna zajednica koja se zasniva na zajedništvu,
poštivanju zakona, demokratiji i solidarnosti. To nije nikakva superdržava koja
nadvladava postojanost svojih članica, ali je stalna evolucija neprestano vodi ka sve
većem zajedništvu na štetu nacionalne sebičnosti
1
. U tom cilju, pristupanjem Uniji
države se neminovno odriču i dijela vlastite suverenosti u korist zajedničkih institucija
koje predstavljaju zajedničke interese ujedinjenih zemalja i koje provode u djelo
temeljne akte o osnivanju Unije i njenoj stalnoj dogradnji.
Evropska unija se temelji na osvovu četiri ugovora:
Ugovor o usnivanju
Evropske zajednice za ugalj i čelik
(European Coal and Steel Community – ECSC)
, koji je potpisan 18. aprila
1951. godine u Parizu – poznat i kao
„
Pariški ugovor “.
1
Evropska unija za svakoga – Zekerijah Smajić, Sarajevo 2005.
5
U prvom planu je stajao
cilj uređenja
zajedničkog tržišta,
dakle potpuna razgradnja
trgovinskih granica između država-članica, čemu je
nezaobilazno pripadala zajednička carina te zajednička
trgovačka politika. Upravo time bavi se većina
paragrafa ovog ugovora. Nasuprot tome, paragrafi koji su se ticali koordiniranja
ekonomske i monetarne politike, te područja kao što su agrarna, saobraćajna ili određeni
aspekti socijalne politike ostali su u Ugovoru relativno uopšteni.
Struktura institucije počivala je na četiri centralne institucije:
na tzv.
Visokoj službi
, koja se sastojala od devet članova koji su
svoje zadatke ispunjavali nezavisno o nacionalnim državama. Ovlasti koje su
Ugovorom prenesena na ovih devet članova bila su veoma široka i sadržavala su,
među ostalim, zabranu subvencije ili, pod određenim uslovima, kontrolisanje
cijena. Njihove odluke bile su obavezujuće za sve države-članice.
Vijeće ministara
, koje se sastojalo od po jednog predstavnika
svake zemlje, bilo je zaduženo za dogovore između Visoke službe i vlada
nacionalnih država. Osim toga, Vijeće ministra imalo je zadatak da u nekim, iako
ne u svim, slučajevima nadgleda rad Visoke službe. Tako je, na primjer, bila
nužna suglasnost Vijeća ministara za objavu manifestirajuće krize, što je opet bio
preduvjet za operiranje s proizvodnim kvotama. Način glasanja u Vijeću ovisio je
o pitanju o kojem se radi, pri čemu je bilo predviđeno jednoglasno donošenje
odluka, donošenje odluka kvalificiranom ili prostomvećinom.
Zajednička skupština
sastojala se od predstavnika koja su
delegirali nacionalni parlamenti i funkcija joj je bila čisto savjetodavna. I četvrta,
tj. posljednja institucija koja je nastala potpisivanjem Ugovora o Europskoj
zajednici za ugalj i čelik bio je
Sud
, čiji je zadatak bio da u slučajevima spora između država
članica, između tijela EZUČ-a (ECSC) i između država-članica i tijela EZUČ-a
(ECSC) odlučuje po osnovu Ugovora.
Uspjeh ove zajednice bio je samo početak jedne nove evropske ere i logičnog
slijeda događaja, koji su vodili ka osnivanju Evropske odbrambene zajednice, koja je
kasnije, iako nije prihvaćena od Francuske, vodila ka osnivanju Zapadnoevropske
(odbrambene) unije – ZEU (WEU/Western European Union) i Sjevernoatlantskog saveza
(NATO-a).
7
