Pregled sadržaja

1. UVOD U KLINIČKU PSIHOLOGIJU

1.1. Definicija, podjela i zadaci kliničke psihologije
1.2. Teorije ličnosti u kliničkoj psihologiji

1.2.1. Sličnosti i razlike teorija ličnostii
1.2.2. Strategije za ispitivanje ličnosti

1.3. Doprinosi kognitivnog pristupa kliničkoj psihologiji

1.3.1. Pojava kognitivnog pristupa
1.3.2. Zadatak kognitivnog pristupa unutar kliničke psihologije
1.3.3. Vrste kognitivnih teorija koje se koriste u kliničkoj psihologiji

1.4. Korišteni akronimi

2. PSIHODIJAGNOSTIKA

2.1. Definicija i funkcije psihodijagnostike
2.2. Modeli abnormalnog ponašanja i doživljavanja

2.2.1. Subjektivni model
2.2.2. Normativni model
2.2.3. Kulturalni model
2.2.4. Statistički model
2.2.5. Behavioristčki model
2.2.6. Psihodinamski model
2.2.7. Dijateza-stres model
2.2.8. Medicinski model
2.2.9. Biomedicinski model

2.3. Problem klasifikacije

2.3.1. Svrha i oblici klasifikacije
2.3.2. Operaciona definicija AND/P
2.3.3. Dijagnostički sistemi ICD-9 i DSM-IV
2.3.4. Diskretni i dimenzionalni pristup klasifikacijiPPP

2.4. Opažanje i procjenjivanje ličnosti

2.4.1. Podjela tehnika opažanja i procjenjivanja ličnosti
2.4.2. Razlike između laičkog i stručnog opažanja
2.4.3. Subjektivne pogreške kod opažanja i procjenjivanja ličnosti
2.4.4. Utjecaj kliničara na opažanje i procjenjivanje ličnosti
2.4.5. Pravila za opažanje i procjenjivanje ličnosti

2.5. Tehnike opažanja i procjenjivanja ličnosti

2.5.1. Opažanje ličnosti u prirodnoj situaciji, u test-situaciji i testovi ponašanja
2.5.2. Opažanje znakova i simptoma
2.5.3. Skale procjene
2.5.4. Upitnici i inventari ličnosti
2.5.5. Projektivne tehnike
2.5.6. Klinički intervju
2.5.7. Biografski pristup u ispitivanju ličnosti
2.5.8. Studija slučaja

2.5.9. Tehnike za opažanje vlastitog ja
2.5.10. Ispitivanje mentalnog statusa

2.6. Psihodijagnostički instrumenti koji se koriste u kliničkoj praksi

2.6.1. Psihodijagnostička procjena inteligencije
2.6.2. Psihodijagnostička procjena ličnosti
2.6.3. Psihodijagnostička procjena organskih oštećenja

2.7. Klinička prognoza

2.7.1. Uloga prognoze u kliničkoj psihologiji
2.7.2. Odnos kliničke i statističke prognoze
2.7.3. Glavni efekti kliničke prognoze
2.7.4. Određivanje uspješnosti predikcije

2.8. Validacija kliničke metode

3. DOPRINOSI KOGNITIVNOG PRISTUPA KLINIČKOJ PSIHOLOGIJI

3.1. Osnovni problemi

3.1.1. Problem vjerodostojnosti samoiskaza
3.1.2. Problem svjesnog/nesvjesnog doživljavanja
3.1.3. Problem automatskih i kontroliranih procesa
3.1.4. Usporedba nesvjesnog kao kognitivnog i kao psihodinamskog
konstrukta

3.2. Kognitivne teorije emocija

3.2.1. SCHACHTER/SINGERova teorija
3.2.2. WEINERova teorija
3.2.3. LAZARUSova teorija

3.3. Teorije atribucije

3.3.1. Uvod u teorije atribucije
3.3.2. Kauzalne atribucije
3.3.3. Atribucijske pogreške
3.3.4. Terapijska primjena spoznaja o atribuciji

3.4. Kognitivni pristup u tumačenju nastanka depresije i anksioznosti

3.4.1. Uvod u kognitivni pristup u tumačenju nastanka depresije i
anksioznosti
3.4.2. BECKova trijada i nastanak depresije
3.4.3. Model anksioznosti BECKa, EMERYja i GREENBERGa
3.4.4. Ostali modeli depresije
3.4.5. SELIGMANova revidirana teorija naučene bespomoćnosti
3.4.6. ROTTERova koncepcija o lokusu kontrole
3.4.7. BANDURAina teorija samoefikasnosti
3.4.8. ELLISova koncepcija o iracionalnim mislima

4. ISPITNA PITANJA

5. LITERATURA

1.2. TEORIJE LIČNOSTI U KLINIČKOJ PSIHOLOGIJI

1.2.1. Sličnosti i razlike između teorija ličnosti

Svim teorijama ličnosti je zajedničko slijedeće:

(1)

pokušavaju odgovoriti

na dva pitanja:

(1) kakva je priroda ličnosti

odn. kakva je njena

struktura, topografija ili organizacija

i (2) kako teče razvoj ličnosti

odn. kakva je dinamika

razvoja ličnosti: kako je ličnost pojedinca postala takva kakva je,

(2)

polaze od istih podataka

: opaženog ponašanja i iskaza ispitanika,

(3)

koriste tri vrste varijabli koje proizlaze iz: (1) podražajne situacije, (2) organizma i (3)
reakcija odn. vanjskog ponašanja organizma

, kojima svaka teorija daje različiti naglasak,

(4)

uvažavaju postojanje

dvije grupe varijabli koje su važne za razvoj ličnosti:

(1) biološke ili

nasljedne varijable

kao što su npr. genetsko naslijeđe, tjelesna građa, specifični metabolički

procesi,

i (2) socijalne varijable ili varijable iskustva

kao što su npr. odnosi u obitelji, škola,

(sub)kultura kojoj pojedinac pripada,

(5)

koriste sadržajno slične pojmove koji se odnose na iste pojave a iskazuju ih formalno
različitom terminologijom

Teorije ličnosti se razlikuju:

(1)

u deskriptivnim jedinicama ličnosti

koje su ralevantne za prirodu ličnosti, kao što su npr.

odnos podražaj-reakcija, sistemi navika, crte ličnosti, tipovi ličnosti, faktori ličnosti, simptomi i
sindromi, životni prostor, fenomenološko polje, stil življenja... ,

(2)

u tumačenju porijekla i međusobnih odnosa tih jedinica

pa se na primjer, za osobine

ličnosti može smatrati da proizlaze iz biološkog nasljeđa, iz učenja ili iz kombinacije nasljeđa i
učenja,

(3)

u naglašavanju podražajnih varijabli

: npr. situacija u kojoj se ponašanje manifestira, životni

prostor, odnosi u grupi...,

organizmičkih varijabli

: npr. nagoni, motivi, potrebe...

ili reakcijskih

varijabli

(4)

u terminologiji

koja se odnosi na iste pojmove,

(5)

u interpretaciji

koja se odnosi na iste pojave.

FULGOSI (1987)

predlaže slijedećih

devet bipolarnih dimenzija za uspoređi-vanje i razlikovanje

teorija ličnosti:

(1)

nomotetičnost - idiografičnost

se odnosi na pitanje

da li se teorija ličnosti zasniva na

podacima psihometrijskog karaktera

dobivenim istraživanjem velikog broja pojedinaca

(nomotetičke teorije)

ili na podacima kliničkog karaktera

dobivenim promatranjem nekoliko

pojedinaca putem individualnog pristupa (diografičke teorije),

(2)

racionalnost - iracionalnost

se odnosi na pitanje

smatra li teorija ličnosti procese koji

usmjeravaju čovjekovo ponašanje svjesnima ili nesvjesnima

, odn. da li smatra da je čovjek

svjestan ili da nije svjestan samog sebe i svojih postupaka,

(3)

sloboda - determinizam

se odnosi na to kako teorija ličnosti odgovara na pitanje

u kojoj mjeri

pojedinac

kontrolira svoje ponašanje

ima slobodu da odlučuje o sebi odn. u kojoj mjeri su

ponašanje i ličnost pojedinca determinirani uzrocima iz organizma i okoline koji su izvan
njegove kontrole,

(4)

subjektivnost - objektivnost

se odnosi na to kako teorija ličnosti odgovara na pitanje

koliko

su ličnost i ponašanje pojedinca determinirani unutrašnjim-osobnim-subjektivnim
iskustvima odn. doživljajima pojedinca, a koliko objektivnim činiocima, odn. fiziološkom,
fizikalnom i socijalnom okolinom

(5)

holizam - elementarizam

se odnosi na pitanje

na kojoj razini generalnosti, odn. putem kojih

jedinica analize teorija ličnosti proučava ponašanje i ličnost

pojedinca prema kojem kriteriju

se razlikuje:



sintetički (holistički) pristup

, kod kojega je jedinica analize čitav pojedinac odn. njegova

ličnost u cjelini,



analitički (elementaristički) pristup

: kod kojega su najmanje jedinice analize veze podražaj-

odgovor.

(6)

homeostaza - heterostaza

se odnosi na

naglašavanje pojedinih vrsta motiva kao

determinanti formiranja i razvoja ponašanja odn. ličnosti

, prema kojem kriteriju razlikujemo:



homeostatičke teorije

ličnosti

koje pretpostavljaju da organizam, a time i

ponašanje i

ličnost pojedinca

predstavljaju sistem koji je

usmjeren na

neprekidno

održavanje stanja

unutrašnje ravnoteže

i koji se opire svemu što tu ravnotežu narušava,



heterostatičke teorije ličnosti

pretpostavljaju da je

ličnost pojedinca usmjerena na rast i

razvoj zbog čega treba i traži podražaje

i teži samoaktualizaciji i razvoju svih svojih

potencijalnosti, zbog čega nije usmjerena na očuvanje stabilnosti ravnoteže,

(7)

nasljeđe - okolina

se odnosi na to kako pojedina teorija ličnosti odgovara na pitanje u

kolikoj

mjeri su pojedini aspekti ličnosti određeni nasljeđem, a u kojoj mjeri su određeni
okolinom



nativističke teorije ličnosti

smatraju da su

ponašanje i ličnost pojedinca određeni

naslijeđem

: biološkom konstitucijom odn. genetskom strukturom-predispozicijom, te su kao

takvi stabilni odn. pod malim utjecajem okoline,



empirističke teorije ličnosti

smatraju da je

ličnost pojedinca

najvećim dijelom

određena i

oblikovana odn. naučena pod utjecajem okoline

(8)

spoznatljivost - nespoznatljivost

odnosi se na pitanje

da li je ličnost moguće i u kojoj mjeri

istraživati znanstvenim metodama

sistemnog objektivnog opažanja, mjerenja i eksperimenta

pri čemu:



behaviorističke i faktorskoanalitičke

teorije ličnosti, koje imaju objektivni pristup

proučavanju ličnosti, smatraju ličnost objektivnom i determiniranom pojavom i pretpostavljaju
da je moguća potpuna znanstvena spoznaja ličnosti,



fenomenološke i egzistencijalističke

teorije ličnosti, koje imaju subjektivni pristup

proučavanju ličnosti, smatraju ličnost subjektivnom i nedeterminiranom i pretpostavljaju da
nije moguća znanstvena spoznaja ličnosti,

(9)

dimenzija reaktivnost - proaktivnost

se odnosi na pitanje

gdje su realni uzroci ponašanja i

ličnosti čovjeka: u njemu samom (unutrašnji činioci) ili izvan njega (vanjski činioci)

osnovu kojeg kriterija se razlikuju:



proaktivne teorije ličnosti

koje smatraju da

ponašanje i ličnost pojedinca određuju

unutrašnji procesi

i da su ljudi aktivna bića pobuđena i usmjeravana tim procesima koji

mogu biti materijalni: fiziološki, biokemijski, biološki ili psihološki.



reaktivne teorije ličnosti

smatraju da je

samo privid da ljudi iniciraju svoje ponašanje u

sebi samima: ponašanje i ličnost pojedinca određuju izvanjski podražaji koje
pojedinac ne može kontrolirati

pa su ljudi reaktivna bića koja samo reagiraju na te

podražaje.

Definicije ličnosti proizlaze iz različitih teorija ličnosti, pa među njima nema općeg konsenzusa.



Sve različite

definicije ličnosti dijele se u dvije grupe

behaviorističke definicije

definicije zasnovane na vanjskom manifestnom ponašanju i

nebehaviorističke definicije

definicije zasnovane na uzrocima ponašanja, odn. na

pretpostavljenim organizmičkim tendencijama reagiranja, između kojih se razlike smanjuju.

Nebehaviorističke definicije koriste hipotetičke konstrukte

koji su pretpostavljeni procesi koji se

ne mogu direktno opažati, ali se o njima zaključuje na osnovu opaženog ponašanja.

AD3. Nedostatak empirijskopsihometrijskog pristupa

je u tome što, premda je objektivan u

primjeni,

subjektivan je u

(1)

postuliranim konstruktima polazne teorije

, posebno kod nefaktorskoanalitičkih teorija, kod

kojih se realnost ličnosti konstruira, a ne otkriva (kao što je to kod faktorskoanalitičkog pristupa),

(2)

izboru ponašanja koje ćemo zahvatiti instrumentom

, pri čemu se apriorno mogu izabrati

ponašanja koja nisu ni indikativna ni reprezentativna za ličnost,

(3)

formuliranju čestica u instrumentu odn. pitanja koja ćemo postavljati

, što varira ovisno o

jezičnom umijeću i pojmovnom prostoru sastavljača.

1.3. DOPRINOS KOGNITIVNOG PRISTUPA KLINIČKOJ PSIHOLOGIJI

1.3.1. Pojava kognitivnog pristupa

Početkom 50-ih počinje opadati utjecaj behaviorizma

u psihologiji, a time i u kliničkoj psihologiji, i

počinje se razvijati kognitivna psihologija koja će imati značajan utjecaj i primjenjivost upravo u
kliničkoj psihologiji te u zdravstvenoj i savjetodavnoj psihologiji.

Primjena kognitivne psihologije u kliničkoj psihologiji omogućila je kliničkom psihologu da

promjeni težište svojih aktivnosti i da

se ne bavi samo psihodijagnostikom, nego i u većoj mjeri

psihoterapijom

, savjetovanjem i zdravstvenom psihologijom .

Utjecaj behaviorizma slabi i zbog toga što se

pokazalo da efekti behavioralne terapije nisu trajni

prividno uklonjen poremećaj ponašanja brzo se vraća.

Na primjer

, pri tretiranju gojaznosti ljudi se kondicioniraju da koriste zdrave navike hranjenja, pa se

npr. dijetom kroz 10 tjedana izgubi 10 kg. Kada se zbog kratkotrajnog efekta behavioralne terapije
prestane sa dijetalnim hranjenjem za 9 tjedana se opet dobije 10 kg. U drugom navratu treba 13
tjedana da se uzgubi 10 kilograma, a 7 tjedana da se natrag dobije. U trećem navratu treba 16-20
tjedana da se izgubi ista težina, a da se povrati samo 5 tjedana.

Dakle, u svakom slijedećem navratu kilogrami “idu teže dolje”, a “lakše gore”, što se tumači
plasticitetom metabolizma organizma. Naime,

svaka nova dijeta dovodi do promjene metabolizma

u smjeru pojačanog rada i boljeg iskorištavanja hranjivih tvari uz uzimanje manjih količina
hrane

, pa čim se počne uobičajeno jesti, sve manje i manje vremena je potrebno da se postigne

težina prije dijete.

Uvođenjem kognitivne terapije u behavioralnu nastoji se

protumačiti funkcioniranje metabolizma i

glavna svrha mršavljenja

, što povećava motivaciju klijenta i produljuje efekte odn. vremenski domet

terapije.

Pokazalo se, dakle da je

behavioralna terapija

, koja se bazira na usvajanju veza podražaj-reakcija

putem potkrepljivanja,

efikasnija ako se kombinira sa kognitivnom

, što produljuje efekte terapije.

BANDURA to tumači time da instrumentalno kondicioniranje čovjeka nije identično onom kod životinja:
čovjek treba uvidjeti S-R vezu odn. osvijestiti njenu svrhu, da bi se ona ustalila u njegovom ponašanju.

Kognitivni pristup u psihoterapiji ima

naglasak na intervenirajućim ili medijacijskim kognitivnim

procesima

koji posreduju između podražaja i reakcije i

na interakciji kognitivnih funkcija, emocija i

ponašanja

, što predstavlja povratak na holistički pristup tretmanu PPP.



Behavioralno-kognitivne tehnike se danas koriste za

(1)

modifikaciju ponašanja,

(2)