Fakultet za mediteranske poslovne studije - Tivat

1.UVOD

Luka je saobraćajno čvorište - vodeni i s vodom neposredno povezani kopneni prostor s
izgrađenim i neizgrađenim obalama, lukobranima, uređajima, postrojenjima i drugim
objektima namijenjenim pristajanju, sidrenju i zaštiti brodova, ukrcaju i iskrcaju putnika i
robe, uskladištenju i drugom rukovanju robom, proizvodnji, oplemenjivanju i doradi robe, te
ostalim privrednim djelatnostima, koje su sa tim djelatnostima i međusobnoj ekonomskoj,
saobraćajnoj ili tehnološkoj vezi

Može se konstatovati da moderna luka sa svojim sadržajima omogućava odvijanje svih
aktivnosti koje zahtijevaju savremena tehnologija i ekonomika pomorskog transporta.

Nemoguće je lučki sistem posmatrati izolovano, samo sa stanovišta karakteristika luka, jer se
time dobija jednostrana ocjena stanja i otkriva tek dio problematike. Tu je problematiku
neophodno sagledati interdisciplinarno, s aspekta svih korisnika lučkih usluga i svih učesnika
u saobraćaju. Tako je moguće stvoriti cjelokupnu sliku o međusobnoj povezanosti i
zavisnosti luke, s jedne, i elemenata privrednog sistema koji se koristi lukom, s druge strane.
Pri utvrđivanju uloge luke ili lučkog sistema potrebno je sprovesti detaljnu analizu svih
relevantnih faktora koji utiču na veličinu i značenje luke ili lučkog sistema u cjelini,
primjenjujući sistemski pristup kako bi se osigurao cjelovit pogled na sistem i dobila stvarna
međuzavisnost pojava. Značajno je naglasiti da se sa porastom spoljnjotrgovinske razmjene
povećava i značaj luka za nacionalnu ekonomiju.

Iz obimnog sadržaja izabranih programskih dokumenata Evropske Unije, koji se odnose na
razvoj transporta i logistike, u Radu su izdvojeni elementi koji se, direktno ili indirektno
odnose na razvoj morskih luka. Rezultati sprovedenih analiza, kao i dodatna razmatranja ove
problematike koja bi morala biti sprovedena, mogli bi biti osnova za analizu stepena
usklađenosti definisanih pravaca razvoja lučkog sistema u Crnoj Gori sa relevantnim
razvojnim trendovima u Evropskoj Uniji. Predmetna tema dobija na značaju ukoliko se ima u
vidu tekući proces približavanja Crne Gore Evropskoj Uniji.

Dundović Č.:

Pomorski sustav i pomorska politika,

Pomorski fakultet u Rijeci – Glosa, Rijeka, 2003.g., str. 11;

Fakultet za mediteranske poslovne studije - Tivat

2. OSNOVNE VEZE LUKE SA OKRUŽENJEM

Veze luke sa okruženjem su izuzetno kompleksne. Na Slici 2.1 su, u pojednostavljenoj formi,
predstavljane veze luke sa elementima lučkog okruženja

Prikazane veze, ustvari, predstavljaju i osnovne grupe eksternih faktora uticaja na kreiranje
poslovne politike luke.

Konkurentske

luke

Međunarodna

ekonomija

Korisnici

usluga

Sindikat

Infrastruktura

(transport,

komunikacije, ...)

Tehnologije

Brodari

Nacionalna

ekonomska politika

Zahtjevi zaštite
životne sredine

Nacionalna i

međunarodna

regulativa/programski

dokumenti

LUKA

Drumski i

željeznički

prevoznici

...

Državni organi
(Carina, MUP,

inspekcije, ...)

Politički
kontekst

Agenti

Lokalna

zajednica

Špediteri

Nevladin

sektor

Slika 2.1 Osnovne veze luke sa okruženjem

Na osnovu prikazanog modela veza luke sa okruženjem su izvedeni predmet rada, cilj rada i
polazna hipoteza.

Predmet rada

: analiza elemenata određenih nacionalnih i međunarodnih programskih

dokumenata koji su povezani za različitim aspektima upravljanja lukom.

Cilj rada

: identifikacija podloga za donošenje odluka u domenu planiranja i razvoja luke.

Polazna hipoteza

: upravljačke aktivnosti usmjerene ka ostvarenju ciljeva funkcionisanja

luke kao složenog sistema treba da uzmu obzir elemente relevantnih nacionalnih i
međunarodnih programskih dokumenata koji se, direktno ili indirektno, odnose na luke.

Horck J.:

An analysis of decision-making process in multicultural maritime scenarios

, Maritime Policy and

management, January – March 2004, vol. 31, N

1 (pp. 15 – 29), 2004.

Fakultet za mediteranske poslovne studije - Tivat

Kada je u pitanju privatno-javno partnerstvo u odnosu na Luku Bar, valja
istaći da će se privatizacijom većinskog udjela državnog kapitala u društvu i
putem dugoročnih koncesija, tražiti partneri koji će obezbijediti povećanje i
odgovarajuću strukturu prometa i investicija, i to kako u lučku opremu,
uređaje, postrojenja i objekte, tako i u razvojne projekte izgradnje i
unaprijeđenja infrastrukture i prostora. Reforme znače optimizaciju sistema
kroz proces restrukturiranja, primjenu Landlord modela organizacije i
privatizaciju svih operativnih djelatnosti. Aktivnosti koje će biti sprovedene
realizacijom Programa restrukturiranja Luke Bar podrazumijevaju: izdvajanje
iz poslovnog sistema i prodaju svih vanlučkih djelatnosti; organizaciju
pretovara i skladištenja u tri organizacione cjeline: kontejnerski terminal,
terminal za generalne terete i terminal za rasute i specijalne terete; izdvajanje
iz poslovnog sistema „Luka Bar” AD: Održavanja, Pomorskih poslova,
Lučko- transportnih radnika, Informatike i komunikacija i Održavanje i PPZ,
kao i ugovaranje međusobnih odnosa između matične kompanije i zavisnih
društava; utvrđivanje tehnoloških viškova, ugovaranje i realizacija socijalnog
programa za smanjivanje broja zaposlenih; pripremu i usvajanje otvorenog
postupka javnog nadmetanja za privatizaciju svih operativnih lučkih
djelatnosti; privatizaciju svih izdvojenih kompanija kroz kupoprodaju akcija
i/ili zajedničko ulaganje sa strateškim partnerom; kupoprodaju državnog
paketa akcija i/ili zajedničko ulaganje sa strateškim partnerom u matičnu
kompaniju „Luka Bar” AD, i to u zavisnosti od interesovanja tržišta, bilo po
modelu sva tri terminala zajedno, bilo svaki od njih pojedinačno;
rekonstrukcija infrastrukturnih objekata u Luci Bar (dijela gatova i operativnih
obala), biće izvršena kroz podršku banaka i drugih finansijskih institucija
privatnom partneru kojem će se dodijeliti koncesija, a koja će uključivati BOT
aranžman

Kao što je već rečeno, država će nastojati da stimuliše kombinovani transport.
Tako će se preduzeti neophodne mjere za podsticanje razvoja kombinovanog
transporta, koje se ogledaju kroz restrukturiranje Željeznice Crne Gore i Luke
Bar, zatim kroz promjenu saobraćajne politike kojom će se drumski transport
usmjeravati na kombinovani, obezbjedjenje finansijskih i ekonomskih olakšica
za kombinovani transport, uglavnom kroz podršku željezničkom i linijskom
pomorskom saobraćaju

Cilj 3.1: Efikasan i efektivan sistem državnih institucija koje vode brigu o saobraćaju

Aktivnost 3.1.4. (b) Promovisati i jačati kapacitete Uprave pomorske
sigurnosti, Uprave civilnog vazduhoplovstva i Lučke uprave, kao organe
nadležne za izvršne i operativne poslove u implementaciji zakona iz oblasti
pomorstva i vazduhoplovstva

Prihvatanjem konvencija i protokola IMO-a, kao i prava i obaveza koje
proizilaze iz njih, Crna Gora se obavezala da naročitu pažnju posveti jačanju
pravnog i administrativnog okvira, s ciljem poboljšanja sigurnosti i
bezbjednosti, zaštiti mora od zagađenja i ekološkoj zaštiti u lukama,
marinama i brodogradilištu.

Ibid. 3, str. 14;

Ibid. 3, str. 16;

Ibid. 3, str. 18;

Fakultet za mediteranske poslovne studije - Tivat

Posebna pažnja će biti posvećena učestvovanju na međunarodnim
konferencijama o sigurnosti i bezbjednosti plovidbe i sklapanju sporazuma u
oblasti pomorskog saobraćaja, u cilju implementacije najviših standarda u
teritorijalnom moru Crne Gore

REBIS (Regionalna balkanska infrastrukturna studija) je projekat finansiran
od Komisije Evropske Unije i obuhvata zemlje Balkana-Albaniju, Bosnu i
Hercegovinu, Hrvatsku, Makedoniju, Srbiju, Kosovo i Crnu Goru. Projekat je
fokusiran na razvoj regionalne mreže i identifikaciju projekata pogodnih za
međunarodno sufinansiranje. Kako proizilazi iz REBIS-a, neki od glavnih
trendova u transportnoj politici su: razdvajanje operatora od infrastrukture
(željeznice i luke), pojednostavljen pristup tržištu od strane operatora u svim
vidovima transporta i to na jednakim osnovama, većina luka i aerodroma je
privatizovana i sl. U regionu Balkana, sektor transporta se mijenja i mnogi od
ovih trendova su bili predmet diskusije u regionu. U najvećem broju slučajeva,
generalni kurs reformi odvija se u ovom pravcu, ali dobar dio rada tek
predstoji . Ovo je područje gdje je neophodna tehnička pomoć

u oblasti pomorskog saobraćaja, Ministarstvo saobraćaja, pomorstva i
telekomunikacija će intenzivirati aktivnosti na ratifikaciji konvencija IMO-a,
UN-a, kao i standarda Pariškog memoranduma o razumijevanju i Evropske
agencije za pomorsku sigurnost (EMSA), odnosno konvencija i sporazuma iz
regonalnih mediteranskih i jadranskih inicijativa, sa akcentom na oblasti
sigurnosti i bezbjednosti plovidbe i sprječavanja zagađenja s plovila. Ove
aktivnosti će, pored ostalog, podrazumijevati i jačanje administrativnih
kapaciteta pomorskih vlasti. Sa aspekta institucionalnih kapaciteta, ovaj
prioritet predstavlja formiranje Agencije za civilno vazduhoplovstvo, shodno
novom Zakonu o vazdušnom saobraćaju, kao i konstituisanje Lučke uprave na
osnovu novog Zakona o lukama. Lučkoj upravi će biti u nadležnost povjereni,
pored ostalog, sljedeći poslovi: briga o upravljanju, izgradnji, održavanju,
zaštiti i unaprjeđenju luka; nadzor nad korišćenjem luke, pružanjem lučkih
usluga i obavljanjem ostalih djelatnosti u luci, kao i pripremu koncesionog
akta, učestvovanje u postupku za dodjelu koncesije i zaključivanje ugovora o
koncesiji

Cilj 3.2: Privatizovana javna preduzeća koja pružaju saobraćajne usluge

Aktivnost 3.2.2 (a) - Restrukturirati Luku Bar

. U Trans-evropskoj

transportnoj mreži, Luka Bar je uvrštena na listu luka od regionalnog značaja,
preko kojih će se razvijati tzv. XI koridor – „Plavi autoputevi”. Evropske
finansijske institucije će obezbijeđivati podršku uspostavljanju redovnih
brodskih linija i razvoju luka koje imaju potencijala za intenziviranje
intermodalnog i kombinovanog saobraćaja. To predstavlja jedan od načina
kako se u evropskoj politici transporta promoviše razvoj pomorskog i
željezničkog saobraćaja u odnosu na drumski saobraćaj koji je manje
bezbjedan, proizvodi zakrčenja i više zagađuje okolinu. U razvijanju „plavih
autoputeva”, osim povoljnog geografskog položaja i odgovarajućih
infrastrukturnih i prostornih kapaciteta, ključni element koji obezbijeđuje
konkurentnost luke je njena povezanost sa željezničkom linijom.

Ibid. 3, str. 20;

Ibid. 3, str. 21;

Ibid. 3, str. 22;

Ibid. 3, str. 23;

Fakultet za mediteranske poslovne studije - Tivat

Ograničenost sredstava i skoro uvijek neograničene potrebe (koje idu do
neopravdanih želja) zahtijevaju transparentnu i argumentovanu selekciju.
Pojedini projekti koji se takmiče mogu biti takvi da isključuju jedan drugi, da
su komplementarni, ili da su nezavisni i da se takmiče samo za redoslijed u
realizaciji.

Aktivnost 4.2.5 - Izgraditi terminale za kombinovani transport na željezničkim
stanicama Bar, Podgorica i Bijelo Polje,

Aktivnost 4.2.6 - Nastaviti aktivnosti usmjerene na izgradnju i rekonstrukciju
infrastrukturnih objekata u Luci Bar,

Kada je u pitanju aspekt uklapanja projekta izgradnje autoputa od Bara do
Boljara u Core Network, pod okriljem MoU za razvoj Osnovne regionalne
transportne mreže u jugoistočnoj Evropi, ovaj autoput će biti alternativa za
postojeću rutu IV kroz Crnu Goru. Naime, razmatrajući kriterijume za
modifikaciju Osnovne regionalne transportne mreže u jugoistočnoj Evropi sa
članovima Steering Committee, kako se budu izgrađivale dionice na ovom
autoputu, one će biti podvedene pod kategoriju 2 (Tipovi modifikacije Core
Network), osim dionice koja se nalazi na graničnom prelazu izmedju Crne
Gore i Srbije. Izgradnja Jadansko-Jonskog koridora mora se raditi
koordinirano sa zemljama na tom pravcu, prvenstveno Hrvatskom, BiH i
Albanijom. Pozitivni signali stižu iz Hrvatske da su nastavak autoputa od
Dubrovnika ka jugu, spremni da grade kroz zajednički nastup sa Crnom
Gorom prema potencijalnim koncesionarima. Osnovni razlozi za investiciju su
integracija Crne Gore u Trans-Evropsku Transportnu Mrežu i povezivanje sa
koridorima Vc i VIII, valorizacija ekonomskih potencijala područja kroz koji
prolazi autoput, uravnotežavanje transportnih opterećenja na postojećoj
saobraćajnoj mreži Crne Gore

Rehabilitacija i modernizacija pruge Podgorica-Skadar, ima za cilj povećanje
sigurnosti i bezbijednosti pruge, smanjenje vremena putovanja, odnosno
povećanje prosječne brzine vozova, povećanje kvaliteta usluge u željezničkom
saobraćaju, ali i valorizaciju kapaciteta Luke Bar, odnosno razvoj turizma.
Realizacijom projekta, predmetna pruga biće opremljena signalno-
sigurnosnim uredjajima, kolosječne rešetke će biti zamijenjene u dužini od 5
km, a takođe će se izvesti i određeni radovi na sanaciji telekomunikacione
mreže.

Osnovni razlozi za izgradnju terminala za kombinovani transport na
željezničkim stanicama Bar, Podgorica i Bijelo Polje jesu omogućavanje
kombinovanog kamionsko/željezničkog transporta na najvažnijim pravcima u
Crnoj Gori; otvaranje novih mogućnosti za Ro-Ro prevoz, odnosno
povezivanje brodskih ferry linija sa prostorom Kosova željezničkim
prevozom, kao i rasterećenje drumskog u odnosu na željeznički saobraćaj.
Projekat predviđa izgradnju multimodalnih rampi i ranžirnih stanica kao
posebnih terminala za ukrcaj/iskrcaj sredstava drumskog saobraćaja na/sa
vagona.

Luka Bar je prepoznata kao luka na koridoru Vodenih autoputeva u
Jadranskom moru i shodno tome mogu se očekivati kreditna sredstva.
Međutim, evidentno je i interesovanje strateških partnera, pa se kao realna
nameće i mogućnost učešća privatnog kapitala u ovom projetku, odnosno
finansiranje kroz BOT aranžman.

Ibid. 3, str. 32;