1
Uvod (
Istorija Sandžaka
)
Sandžak je predstavljao posebnu
teritorijalnu i administrativnu oblast. Na
Turskom jeziku, ime "Sandžak" znači
"zastava". Pri podjeli Carstva na upravna
podrucija, ime Sandžak je zadržalo i
predstavljalo je upravnu oblast drugog
stepena. Upravna oblast prvog stepena je
bio Ejalet ili Pašaluk.
Novopazarski Sandžak je jedan od šest
sandžaka koji su ulazili u sastav
Bosanskog pašaluka. Od samog početka
Osmanske uprave on je predstavljao
posebnu cjelinu u Bosanskom pašaluku. U
zajedničkim granicama Bosna i Sandžak
postoje od Karlovačkog mira 1699. To
stanje se mijenja 1878. na Berlinskom
kongresu, kada Sandžak ostaje u sastavu
Turske Carevine, a Bosna potpada pod
Austriju. Velike evropske sile, uz
saglasnost Rusije i Turske, odlučuju na
Berlinskom kongresu da Austro-Ugarska dobije mandat da okupira i upravlja Bosnom i Hercegovinom,
prepuštajući upravu nad Novopazarskim Sandžakom Turskoj. Bošnjaci panično odbijaju ovu odluku i
pripremaju se za pružanje oružanog otpora.
Da bi slomio otpor bosanskih muslimana, austrijski car i kralj Franjo Josif salje ogromnu vojsku od
300,000 vojnika. Tek nakon tri meseca teških borbi, Austro-Ugarska vojska je ušla u Sarajevo. Iako je
bošnjački narod dočekao Austro-Ugarsku kao nevjerničku, katoličku silu, kaja ih zeli pokrstiti, ona je
stvorila neuporedivo bolje uslove za opstanak Bošnjaka od uslova koji su vladali u Srbiji, Crnoj Gori i
Bugarskoj. Da bi donekle ublažila nepovjerenje Bošnjaka, nova je vlast već 1882. pristupila
organizovanju Islamske verske zajednice (IVZ). Nova vlast je gledala na svaki način da onemogući daljni
utjecaj Turske u Bosni i Hercegovini, pa je zato odbila prihvatiti imenovanje reis-ul-uleme od vrhovnog
islamskog starješine seih-ul-islama čije je sjedište bilo u Istambulu. Ali, to je izazvalo zahtjev za
vjerskom autonomijom, koji će kasnije pokrenuti Bošnjake na autonomni pokret.
Prema Berlinskom ugovoru iz 1878., Novopazarski Sandžak, kao dio starog Bosanskog vilajeta,
obuhvatao je slijedeće kaze (okruge): Novi Pazar, Sjenicu, Novu Varoš, Prijepolje, Pljevlja, Trgovište sa
Pešterom, Berane, Mojkovac, Bijelo Polje i Kolašin (Vraneš). Povremeno su u sastav Novopazarskog
3
godine. Za novostvorenu NDH, teritorije Bosne i Sandzaka su bile prevelik zalogaj. Civilne i vojne vlasti
te države su zbog terora koji su počeli da sprovede nad srpskim i bošnjackim stanovništvom su morale, po
naredjenju Njemaca, da odmah napuste Sandzak, a kasnije i istočnu Bosnu.
U jesen 1941. skoro čitav Sandzak je pripao Italiji. Sredinom decembra 1941. Draza Mihajlović
objavljuje naredbu pod nazivom "Instrukcije" u kome se od četnickih komandanata na terenu zahtijeva
čisćenje Bosne i Sandzaka od bošnjackog zivlja. Tada je Bošnjacima zaprijetila opasnost od fizičkog
istrijebljenja s ovih prostora. Poučeni užasnim iskustvom koji su doživejli od strane Srba i Crnogoraca za
vrijeme i poslije balkanskih ratova sandzački prvaci počinju da organizuju svoj narod za odbranu od
nadolazeće četničke opasnosti. Na početku rata čak su i mnoge snage pod partizanskom komandom imale
isti odnos prema Bošnjacima kao i četnici. Na četnickom udaru su se najprije našli područja sedam sezova
u istočnoj Bosni: Foča, Cajnice, Gorazde, Visegrad, Vlasenica, Srebrenica i Rogatica. Danas nakon 60
godina od prvih masovnih pokolja koje su četnici napravili na području Srebrenice ponavlja se isti
scenario, al sada uz znanje i saglasnost Evrope i OUN-a. Desetine hiljada ljudi, žena i dece ubijeno je i
proterjano sa svojih imanja.
Geografsko - istorijski podaci Sandzaka
4
Sandzak je oblast koja se prostire izmedju Srbije, Kosova, Crne Gore i Bosne i Hercegovine, površine
8.687 km2.
Administrativno je podijeljen izmedju dvije federalne jedinice SRJ, tako što Srbiji pripada šest opština
(Novi Pazar, Tutin, Sjenica, Prijepolje, Nova Varoš i Priboj), a Crnoj Gori pet (Bijelo Polje, Rožaje, Plav,
Pljevlja i Berane). Sandzak je kao "upravna oblast drugog stepena", sve do 1877. godine, bio u sastavu
bosanskog pašaluka. Pod tačkom 25. Berlinskog ugovora potvrdjen je ostanak Sandzaka u okviru
Otomanske imperije, s tim što je odlučeno da u Pljevljima, Prijepolju i Priboju austrijska vojska stacionira
svoje snage. U jeku Prvog balkanskog rata, oktobra 1912. godine crnogorska i srpska vojska zauzimaju
Sandzak a tada uspostavljena linija razgraničenja dviju armija postaje i granica izmedju Srbije i Crne
Gore. Istovremeno, otpočinju procesi masovnih migracija bošnjackog stanovništva. Preko Luke Bar u
Tursku se iz crnogorskog dijela Sandzaka tokom aprila, maja i juna 1914. godine iselilo 16.500 a iz
srbijanskog dijela 40.000 lica bošnjacke nacionalnosti. Sredinom pedesetih godina, prema podacima
Savjeta za pitanja iseljenika, u Tursku se iz Sandzaka, Kosova i Makedonije iselilo gotovo 200.000
Bošnjaka. Prema popisu iz 1991. godine, u Sandzaku zivi 419.994 stanovnika. Od toga, u dijelu koji je u
sastavu Srbije 257.849, a u crnogorskom dijelu 162.000. U oba dijela Sandzaka ukupno zivi 228.448
Bošnjaka i oni čine 54% ukupne sandzačke populacije. Pojedini bošnjacki demografi iznose sumnju u
vjerodostojnost ovakvih (zvaničnih) podataka, operirajući brojkom od 60% Bošnjaka koji žive na ovom
prostoru. U svim opštinama u Sandzaku stanovništvo je etnički izmiješano. U tri grada u dijelu Sandzaka
koji pripada Srbiji (Novi Pazar, Sjenica, Tutin) i u dva koji pripadaju Crnoj Gori (Plav i Rozaje) Bošnjaci
čine većinu. Srbi su većinsko stanovništvo u Prijepolju, Priboju, Novoj Varoši, a Crnogorci u Bijelom
Polju, Pljevljima i Beranama. Bošnjaci čine 2,5% čitave populacije u Srbiji i 14,6% u Crnoj Gori, dok
njihov udio u ukupnom stanovništvu SRJ iznosi 3,2%
Bošnjaci u Sandzaku ; Identitet , osporavanje i integracija
