2
1. UVOD
Onkološka bolest je težak teret bolesniku i njegovoj porodici u trenutku postavljanja
dijagnoze, ali i tokom lečenja. Bolest svima menja način života, a niko od nas za to nikada nije
dovoljno spreman.
Maligne bolesti ograničavaju normalne aktivnosti bolesnika, smanjuju radnu
sposobnost, onemogućavaju životne radosti, ograničavaju i menjaju životne planove i
zahtevaju učešće cele porodice u lečenju i svakodnevnim aktivnostima bolesnika. Odnos
lekara prema onkološkom bolesniku je poseban, a poteškoće su veće nego kod drugih
dijagnostičkih i terapijskih postupaka u kliničkoj medicini. Komunikacija s onkološkim
bolesnikom u osnovi se ne razlikuje od komunikacije s bilo kojim drugim bolesnikom, ali
neki elementi lečenja bolesnika s onkološkom bolesti čine je posebnom. Ono što je čini
specifičnom jeste da su to bolesti koje ugrožavaju život, a istovremeno postoji mogućnost
izlečenja.
Prema istraživanjima
Cancer Research
u Velikoj Britaniji lekari koji ne uspevaju
da
uspostave dobru komunikaciju sa onkološkim bolesnikom nanose fizičku i emocionalnu štetu
bolesnicima (tegobu, strah, nepoverenje bolesnika), ali i sebi, lekarima i medicinskom osoblju
(stres, gubitak zadovoljstva u poslu).
Lečenje uključuje brojne kliničare i mnoge oblike lečenja (peroralna i intravenska
primena lijekova, radioterapija, hirurški zahvat). Dobru komunikaciju otežava i to što se često
mijenja tim koji leči bolesnika. Zdravstvenu zaštitu bolesnika s onkološkim bolestima
sprovode lekari koji dijagnostikuju i leče onkološke bolesti - internista, klinički
citolog,patolog, radiolog, hirurg, hematolog, onkolog, radioterapeut. U timu koji učestvuje u
zbrinjavanju onkološkog pacijenta trebaju biti uključeni i klinički farmakolog i/ili farmaceut,
psihijatar, psiholog i/ili psihoterapeut, socijalni radnik i svešteno lice. Zajednički cilj i zadatak
ovakvog multidisciplinarnog tima je boljitak pacijenta primenom najefikasnijih dijagnostičkih
i terapijskih metoda. Svi oni treba da čuvaju ljudsko dostojanstvo pacijenta, jer je on
egzistencijalno ugrožen, a psihički i emocionalno promijenjen.
4
depresivnih poremećaja koji se prema istraživanjima javljaju u 17-39% slučajeva, samo je
nekoliko antidepresiva testirano u onkologiji (
mianserin, fluoksetin, reboksetin, mirtazapin
).
Temeljni principi efikasne komunikacije s onkološkim bolesnikom zasnivaju se na
pristupu ili filozofiji prema kojoj je bolesnik u središtu pažnje (tzv.
patient-centered care
), što
podrazumeva uvažavanje želja i potreba bolesnika, kao i njihovih porodica.
Takva komunikacija ima tri osnovne vrednosti: uzima u razmatranje bolesnikove
potrebe, perspektive i individualna iskustava, daje mu mogućnost učešća u lečenju, te
poboljšava odnos bolesnika i lekara. Komunikacija gde je bolesnik u centru pažnje
obeležena je verbalnim i neverbalnim ponašanjem koje bi trebalo dovesti do otkrivanja,
razumevanja i ocenjivanja bolesnikove perspektive (npr. brige, osećaji, očekivanja).
4. RANO OTKRIVANjE TUMORA
Uspješna istraživanja u oblasti malignih bolesti pokazuju da se trećina raka može sprečiti
sprovođenjem primarne prevencije.
Evropski kodeks borbe protiv raka u 10 tačaka preporučuje mere i postupke
primarne
prevencije:
1. nekorišćenje duvana
2. umereno pijenje alkohola
3. izbegavanje prekomernog izlaganja suncu
4. kontrola rada i pridržavanje mera sigurnosti na radu
5. konzumiranje svežeg voća i povrća, i drugih namirnica sa dosta vlakana
6. prevencija gojaznosti, umanjeno konzumiranje masne hrane
sekundarna prevencija:
5
7. odlazak lekaru čim se primeti novo zadebljanje, promene u mladežima ili neprirodno
zadebljanje
8. odlazk lekaru zbog trajnijih zdravstvenih tegoba – 7 znakova
oteklina,
promukolost, alteracija mladeža, promene u stolici, iskašljavanje, iscedak, krvarenje.
za žene:
9. redovna kontrola cervikalnog razmaza (bris)
10. mamografija u redovnim razmacima nakon 50-e godine života
Pravovremeno otkrivanje raka glavni je preduslov suzbijanja njegovih nepovoljnih
posljedica. To se postiže jedino redovitim lekarskim pregledima. Rak u ranom stadijumu ne
uzrokuje nikakve smetnje niti simptome, i zbog toga je potrebno sprovoditi lekarske sistematske
preglede „zdravih“ osoba (svih ljudi iznad 40-e godine života jedanput godišnje) koji uključuju:
lekarski pregled, rutinske biohemijske analize, palpaciju dojki, digitorektalni pregled, palpaciju
testisa, palpaciju štitne žlezde, palpaciju limfnih čvorova, temeljan pregled kože čitavog tela,
ginekološki pregled i uzimanje
"
papa" testa
,
i otorinolaringološki pregled.
4.1 Zadaci medicinske sestre-tehničara pri ranom otkrivanju tumora
upoznavanje javnosti s programom zdravstvenog prosvećivanja o problemima raka
program je potrebno prilagoditi školskoj deci i omladini, odraslima, a posebno
bolesnicima i njihovim porodicama
usmeravanje ka promenama načina života (rano već u porodicama, a kasnije raznim
akcijama tokom školovanja)
upoznati populaciju sa svih 10 tačka kodeksa
4.2 Javno-zdravstvena delatnost medicinske sestre-tehničara u ranom otkrivanju tumora
usmerena na savetovanje školske dece i omladine o štetnosti pušenja i konzumiranja
alkohola, povezanosti načina ishrabe sa razvojem karcinoma
7
- histološki pregled: uzorci tkiva dobijeni biopsijom i aspiracijskom operacijom
pregledavaju se svetlosnim ili elektronskim mikroskopom
- citološkim pregledom se utvrđuje dijagnoza na osnovu mikroskopskog pregleda i
prepoznavanja stanica telesnih tečnosti
Imunološki pregled
(tumorske stanice mogu posedovati posebne molekule koji su nastali u toku zloćudnog
preobraženja stanica normalnog tkiva. Mnogi od njih su antigenični tj. mogu da podstaknu
imunološku reakciju)
→
imunološkim pregledom može se:
- dokazati postojanje tumorskih antigena
- proceniti ukupna imunološka sposobnost bolesnika sa tumorom
4. Instrumentalni pregled
radiološka dijagnostika
endoskopska dijagnostika
nuklearnomedicinska dijagnostika
Radiološka dijagnostika
-
važna u otkrivanju oblika tumora, veličine, koenzistencije, metastaza (klasična rtg. dg.,
UZV, mamografija, CT, MR)
Endoskopska dijagnostika
-
način pregleda unutrašnjih telesnih šupljina i organa posebnim instrumentima uvedenim
kroz otvore na telu, ili kroz otvore načinjene na koži
-
za vreme pregleda moguće uzeti biopsiju ili obaviti manje hirurške zahvate
Nuklearnomedicinska dijagnostika
-
temelji se na funkcionalnoj sposobnosti stanica ili tkiva da akumuliraju određeni
radiofarmak (radioaktivni element)
