Osnovni pojmovi o parazitima

Paraziti su organizmi koji izazivaju parazitna oboljenja biljaka. Ovaj naziv dolazi od grcke reči para – pored i zitos – braniti se. Prema tome, pod terminom parazita podrazumeva se organizam koji se razvija na račun biljke i njenih proizvoda. To su uglavnom heterotrofni organizmi jer se hrane gotovom hranom, koju uzimaju bilo od živih ćelija, ili iz mrtve organske materije. Od autotrofnih organizama samo mali broj se prilagodio na parazitski način zivota. Izmedu parazita i saprofita (sapro -trulež, phyton – biljka) postoji veliki broj prelaznih oblika i meñu njima nema jasnih granica.
Patogen je termin koji je pozajmljen iz humane medicine (pathos -patiti, genezis – poreklo) i često se korisii u fitopatološkoj iiteraluri anglo-saksonskih zemalja. Ovaj naziv neki autori upotrebljavaju da označe bilo kojeg prouzrokovača biljnih bolesti, kako parazitne, tako i neparazitne prirode. Prema tome, to bi bio širi pojam u odnosu na parazita koji je biotičke prirode Fitopatolozi. medutim, često upotrebljavaju termin patogen uglavnom za parazitne organizme.

Vrste parazita i parazitnih bolesti

U parazitne organizme svrstavaju se fitopatogene gljive, bakterije, virusi. organizmi slični mikoplazmama i parazitne cvetnice. Do sada je konstatovan veliki broj parazitnih organizama na biljkama. Tako, na primer, u severnoj Americi do sada je opisano na biljkama oko 8 000 parazitnih gljiva, 300 vista bakterija, 500 virusa, 75 vrsta organizama slicnih mikoplazamama i oko 3 000 parazitnih cvetnica.

Bolesti koje prouzrokuju fitopatogene gljive nazivaju se mikoze biljaka. One su najrasprostranjenije i najštetnije na gajenim biljkama u našoj zemlji.
Bakterioze koje izazivaju parazitne bakterije sreću se na svim gajenim biljkama, najčće na povrću. Fitopatogeni virusi prouzrokuju viroze koje izazivaju najveće štete na povrtarskim biljkama, voćkama i vinovoj lozi. Iako viruse neki autori ne smatraju živim organizmima, oni prouzrokuju patološke promene na biljkama, slične onima koje nastaju od gljiva i bakterija, zbog čega se u fitopatologiji razmatraju kao paraziti. Oboljenja koja izazivaju organizmi slični mikoplazmama (mikoplazmatoze), po simptomima na biljkama ne razlikuju se mnogo od viroza i dugo vremena su tako i opisivane. Od većeg broja opisanih parazitnih cvetnica, samo nekoliko vrsta su od značaja za gajene biljke u našoj zemlji.

Podela parazita s obzirom na način ishrane i uspostavljanje kontakta sa biljkama

Među parazitima postoje značajne razlike u stepenu parazitizma, odnosno njihove prilagoñenosti na korišćenje hranljivih materija od biljke hraniteljke. S obzirom na način ishrane praziti se dele na: isključive ili obligatne (biotrofe), fakultativne (nekrotrofe), poluparazite i superparazite.
Obligatni paraziti se mogu razvijati samo na živim tkivima biljke hraniteljke. U ovu grupu, na primer, spadaju neke fitopatogene gljive (iz porodica Peronosporaceae, Erysiphaceae, Pucciniacea) većina parazitnih cvetnica, biljni virusi i organizmi slični mikoplazmama. Biotrofne gljive koriste hranljive materije iz živih ćelija, bez njihovog oštećivanja, naročito u početnim fazama infekcije. Za ove parazite se u najnovijoj literaturi više koristi termin biotrofni nego obligatni. Fakultativni paraziti ili nekrotrofi se uglavnom odrzavaju na mrtvoj organskoj materiji (saprofitna faza) a samo deo ciklusa razvića provode na biljkama (parazitna faza). U ovoj grupi se nalaze mnoge parazitne gljive i sve fitopatogene bakterije. Fakultativni paraziti se mogu gajiti na veštačkim hranljivim podlogama, Sto nije slucaj sa obligatnim parazitima. Nekrotrofni paraziti u kontaktu sa biljnim tkivima izlučuju toksične materije koje ubijaju ćelije domaćina i koriste ih za svoju ishranu. Poluparaziti su organizmi koji od biljaka uzimaju vodu i mineralne materije a zahvaljujući hlorofilu u lišću, same su sposobne da stvaraju organsku materiju. Takav je slučaj sa parazitnom cvetnicom iz roda Viscum (imela). Superparaziti (hiperparaziti) su organizmi koji žive na račun biljnih parazita.