Pčelarstvo

Istorija pčelarstva

Staništa pčela:

-šuplje drveće, pećine, pukotine u zemlji

Pronalaženje pčela u starim vremenima:
-praćenje sa paše i sa izvorišta za vodu
-upućivanje rojeva u šuplja stabla, najrazvijenije šumsko pčelarenje u Rusiji
-šupljine u drveću premazivane sa zapaljenim saćem
-krčenjem šuma pčele se prenose i drže u izdubljenim panjevima
-kasnije dolaze košnice pletene od pruća i omazivane blatom ili balegom
-Hvar, Brač -"kamenice" -Sudan, Egipat, Palestina i dr. -u izdubljenoj zemlji,
košnice izrađivanje od pečene ilovače

Otkrića o pčelama:

Anton Janša1771 g. u Beču objavljuje raspravu o rojevima (Prviutvrdio da se
matica sparuje s trutom u vazduhu samo jednom u životu i kao znak oplodnje
vire beli konci iz zatka. Prvi je uočio partenogenezu.
− Švajcarac Fransois Hubert udario temelje modernoj nauci o pčelama. Izgradio
košnicu sastavljaču. Spojio nekoliko okvira u kojima su pčele gradile saće. U
vreme feudalizma pčelarstvo je primitivno ali se brojčano razvijalo. Pre izuma
šećera med je imao visoku cenu i bio vrlo tražena roba. Podstican je razvoj
pčelarstva (carica Marija Terezija).
U 19 veku došlo da usavršavanja ramova košnica (Petar Prokopović, Lorenzo
Lorraine Langstroth).
−Langstrothje prvi pronašao da pčele svaki prostor od 9mm ostavljaju sebi za
prolaz.
−Ivan Dzierzon, Poljak, do kraja je objasnio partenogenezu.
−Nemac, I. Mehring, 1857 g. izumeo kalup za pravljenje osnova saća.
−Čeh, F. Hruška, 1865 g. izumeo vrcaljku.
−Francuz, A. Collin, 1865 g. izradio matičnu rešetku, koju je kasnije usavršio
Haneman po kojem je dobila ime.

Pčelarstvo u Srbiji

Pčelarstvo je gotovo isključivo u privatnom sektoru. Imamo li dovoljno uslova
za tu granu? Da li je pčelarstvo rentabilan posao ili ne?
–geografski smeštaj, klima, broj medonosnih biljki.
Teškoće pčelarenja?
Uspeh zavisi od mnogo faktora:
−potrebno znanje,

−volja da se posao obavi na vreme,
−produktivnost,
−savremen način pčelarenja
–briga o pčelinjem društvu i
–uslovi na tržištu.

Značaj medonosne pčele za privredu i čoveka

Korist od meda, voska, matične mleči, polena, propolisa i otrova.
Oprašivanje. -Amerika, Nemačka plaćanje pčelarima za oprašivanje. U našim
ispitivanjima dobijeno je 30% više jabuka po hektaru.

Sistematika je sve životinje svrstala u grupe koje se zovu kolena. Kolena se dele u
niže grupe, redove, redovi u razrede, razredi u porodice, porodice u rodove, rodovi
u vrste, vrste u varijetete.

Pčela medarica (Apis mellifica) svrstana je u člankonošce (Arthropoda) . Koleno
člankonošci (Arthropoda) red insekti (Insecta) razred opnokrilci (Hymenoptera)
porodica pčele (Apidae) rod pčele (Apis)

Nas interesuje samo jedan rod: pčele (Apis) koje žive u društvima.
Rod (Genus) Apis deli se na četiri vrste koje se među sobom razlikuju.

•

Apis melliferaje

prvobitno naseljavala područje Evrope, Afrike i srednji deo

Azije (bez istočnog i južnog dela Azije) ali je vremenom introdukovana u
Severnu Ameriku (u XVII veku), zatim u Južnu Ameriku, Australiju i Novi
Zeland (krajem XVIII i početkom XIX veka).

•

A.melliferaje

poslednjihdecenijapotisnula druge vrste roda Apis tako da danas

preovladava i u pčelarstvu zemalja kao što su Tajland, Kina i Japan.

•

A. cerana

A. floreai A. Dorsata

rasprostranjene su u tropskim predelima Azije,

pri čemu se

A. Cerana

prostire i van tropskih predela, u Indiji, Kini i Japanu.

Domestifikovane, ekonomski značajne vrste medonosnih pčela su A.melliferai
A.cerana, dok se vrste A.floreai A.dorsatane mogu gajiti u košnicama jer grade
samo jednu veliku satnu ploču i to na drveću u slobodnoj prirodi, na otvorenom,
nikad u šupljinama.

legla u odnosu na raspoloživa sredstva i odličnu sposobnost prezimljavanja
hladnih klimatskih uslova.
−Morfološki, kranjske pčele su krupne, tamne sa kratkim braonkasto-sivim
dlakama koje pokrivaju abdomen, imaju zbijen tomentum i karakteristično veliki
kubitalni indeks.
−A.m.carnica je introdukovana u Severnu Ameriku 1877. godine. U Americi su
kranjske medonosne pčele veoma popularne i komercijalno dostupne
zahvaljujući proizvođačima matica.

Apis mellifera ligustica

– italijanska medonosna pčela prostire se na celom

Ligurijskom poluostrvu, južno od Alpa. U severozapadnim i severoistočnim
oblastima Italije populacije su u introgresiji sa podvrstama koje su u blizini,

A.m.mellifera

A.m.carnica

−Bihejviorističke karakteristike koje se često sreću kod A.m.ligustica su: brza
prolećna izgradnja društva dok ono ne dostigne velike dimenzije, pitomost na
saću, tendencija za izgradnjom legla kasno u jeseni relativno dobra otpornost na
bolesti.
−Morfološki, A.m.ligustica je dobro poznata po žutoj pigmentisanosti, mada je
ova osobina varijabilna tako da su neke populacije braonkaste obojenosti. Po
morfološkim karakteristikama slična je kranjskoj pčeli (A.m.carnica), ali ima
neznatno manji abdomen, kraće dlake i razlike u krilnoj nervaturi.
−Ova rasa je počela da se gaji u SAD nakon njenog uvoza 1859. Bila je izuzetno
popularna zbog svog pitomosti i zlatne boje. Kasnih 1920-ih, uočeno jeda su
SAD sojevi italijanske medonosne pčele bili mnogo uniformnije žuti u
poređenju sa pčelama ove podvrste u Italiji, što je verovatno bio rezultat
selekcije od strane pčelara. Čak i danas, pčelari više vole ovu rasu medonosne
pčele od svih ostalih, prema tome koliko se ona više traži od ostalih pri kupovini
matice.

Apis mellifera caucasica

– podvrsta koja je pčelarima poznata kao kavkaska ili

siva kavkaska pčela. Njen prirodni areal je ograničen na oblast Kavkaskih planina,
uključujući njihove južne doline i ”Mali Kavkaz”.

–Bihejviorističke karakteristike ove podvrste su: smirenost na saću (po nekima
ovo je najmirnija rasa), spora prolećna izgradnja do srednje veličine populacije,
slab nagon za rojenjem, velika upotreba propolisa i podložnost nozemozi.
−Morfološki, slična je podvrsti

A.m.carnica

, generalno tamne boje, sa širokim

sivim tomentumom i kratkim grafitno-sivim pokrivnim dlakama. Kubitakni
indeks je manji nego kod kranjskih pčela. Trutovi kavkaske pčele imaju crno
obojene dlake na toraksu, što se smatra jedinstvenom osobinom.

Porodica pčela vuče zajedničko poreklo sa osama.

Prelaskom na drugu ishranu (nektar, polen) dolazi do postepenog izgrađivanja
pčela, menjajući i usavršavajući one delove tela koji su služili za dobijanje nove
hrane. U tom svom razvoju pčele su prestale živeti usamljenim životom kakvim
još i sad žive tzv. solitarne pčele. Solitarne pčele nemaju radilica nego samo
mužjake i ženke. Razvojem socijalnog ponašanja dolazi i do stvaranje pčela
radilica.

PČELINJE GNJEZDO

Sastoji se od manjeg ili većeg broja saća. Broj saća nije stalan i zavisi od veličine
ili jačine društva, starosti društva (matice) i o veličini i obliku prostora. Saće je
izgrađeno

voska,

koji

pčele

same

proizvode.

Saće je skup šestostranih ćelija pravilno poređanih sa zajedničkim pregradama.
Svako saće ima ćelije sa obe strane. Ćelije služe za odgoj legla i za spremanje
meda i polena. Svaka ćelija leži blago ukošeno prema otvoru od dna ćelije. Sva
dna zajednički sačinjavaju pregradu koja deli saće po sredini.

UREĐENJE KUĆE

Unutrašnjost pčelinje kuće vezana je sa spoljnjim svetom otvorom većim ili
manjim. Taj otvor zove se leto. Pčelari razlikuju donje, srednje i gornje leto.
Šupljine i pukotine zamazuju se propolisom, koji koriste za balzamiranje ubijenih
puževa, miševa, zmija i sl.

Vosak luče voskovne žljezde. Ne izlučuje se stalno već po potrebi. Izlučuje se u
obliku veoma tankih, bezbojnih finih ljuščica. Vosak u košnici posle požuti,
naročito u saću koje služi za leglo. Kasnije postaje smeđ, pa i crn. Vosak je
ugodnog mirisa i bez ukusa.

Kako pčele proizvode vosak? Vešaju se sa satonoša (gornji deo rama) prihvativši
se jedna za drugu u lance i čitave zastore. Mogu tako da vise u toploj košnici i do
38 sati, čekajući da počne lučenje voska. On izlazi tečan iz četiri para žljezda koje
se nalaze na ventralnoj strani zatka i to na četiri zadnja kolutića.
Gradnjom voska, dobija se manje meda, od 4 kg voska sagradi se toliko saća da u
njega stane 100 kg meda.

ANATOMIJA I FIZIOLOGIJA PČELE

KOŽNI SKELET

Kod pčela koža predstavlja neku vrstu oklopa. Spoljni tvrdi sloj sastoji se od

hitina, ispod se nalazi mišićni sloj koji služi za pomicanje pojedinih delova
oklopa.

Telo pčele sastoji se od: glave, grudi i zatka. Kožni skelet sastoji se od 13 hitinskih
kolutića, a svaki kolutić od leđne i trbušne ljuščice. Pčele na grudima imaju 4
slabo pomična kolutića, a ostalih 9 čini zadak. Hitinski kolutići spojeni su mekom
kožicom i međusobno su pomični, što omogućuje produživanje i proširivanje
zatka.

NOGE

Pčela ima 3 para nogu koje se nalaze na grudima. Svaka noga učvršćena je na
grudi pomoću kuka (prvog članka) zatim sledi bedreni valjak, bedro, goljenica i 5
članaka stopala. Stopalo se završava člankom na kojemu se nalaze 2 zavinuta
čaporka, a među njima jastučić za prijanjanje, sa čime je osposobljena za hodanje
po hrapavim i glatkim površinama. Izuzev za hodanje, noge služe i za čišćenje
tela, pored toga, važnu funkciju imaju pri sakupljanju polena. Za tu svrhu,
goljenica je u svom donjem delu spoljnje strane nešto udubljena a oko te udubine
nalazi se venac dlačica, tu se tovari polen pa se i zove korpa. Na gornjem delu
prvog članka stopala nalazi se produžetak, tzv. ostruga, kojom pčela gura
sakupljeni polenu u korpu.

KRILA

Pčela ima 2 para prozirnih krila. Prilikom leta spoje se u jednu poršinu. To se
dobije tako da se posebni zubići na gornjoj prednjoj strani zadnjih krila zakače u
kanalni nabor na zadnjem kraju prednjeg krila, u 1 sekundi krila izvrše oko 200
pokreta. Smatra se da pčela može leteti brzinom od 20-40 km/sat.

SISTEM ORGANA ZA VARENJE

USTA

Prednji deo usta čini neparna prednja usna, malena široka hitinska ploča, sa strane
se nalaze prednje čeljusti. To su dve pomične hitinske ploče, čija je uloga
uzimanje polena, hvatanje predmeta, granja saća i dr. Zadnji deo usta formira se u
složeni aparat, rilce, koje služe za usisavanje tečne hrane.