3
Osnovni dijelovi operacije su zahvati. Zahvat predstavlja svaki zaokruženi poseban prosti
proces unutar operacije. Zahvati se dijele na: osnovne zahvate, koji predstavljaju dijelove
operacije neposredno vezane za promjenu oblika ili stanja predmeta, pri radu sa jednim
alatom (ili blokom alata) i pri određenom režimu rada; pomoćne zahvate, koji predstavljaju
dijelove operacije koji nisu neposredno vezani za promenu oblika ili stanja predmeta, ali su
neophodni za izvršenje operacije;
u ove zahvate spadaju: ulaganje i odlaganje predmeta ili
alata, pomijeranje predmeta ili alata u toku operacije itd. (Brdarević, 1996). U okviru master
rada biće analizirani osnovni aspekti projektovanja fabrika, sa posebnim akcentom na
proizvodnje sisteme i projektovanje proizvodnih sistema.
Slika 1.
Osnovni elementi tehnološkog sistema
4
2. PROIZVODNI SISTEMI
Rastuća složenost u tehnici, nauci i društvu i nemogućnost njihovog efikasnog usmjeravanja i
upravljanja dovela je do nove naučne discipline Teorije sistema sa sistemskim pristupom
rješavanju problema i sistemskim mišljenjem. Analitički način mišljenja, karakterističan za
18., 19. i prvu polovinu 20. vijeka, doveo je do uske specijalizacije u nauci i tehnici. Kao
posljedica takvog stanja javili su se problemi u sporazumijevanju između naučnika i
stručnjaka iz različitih specijalnosti, kao i među kolegama iz iste struke. Postojala je opasnost
da naučni rezultati ostanu neiskorišteni i ostanu svojina malog broja ljudi koji su samo i njima
razumljivi. Reakcija na ovakav pristup je da se naglašava analiza procesa u sistemima, a ne
njihov elementarni sadržaj. Težište istraživanja je “cijelina” pojave, odnosno “makro” a ne
“mikro” pristup.
(Grujić, 1980)
Sistem je skup međusobno svrsishodno povezanih među-uticajnih elemenata, stvari, pojava i
odnosa u njihovoj dinamici i interakcijskim odnosima sa svojim relevantnim okruženjem radi
zajedničke svrhe svog postojanja i funkcionisanja. Sistem je skup jedinica (elemenata,
dijelova, uredjaja, podsistema) funkcionalno povezanih u jednu cjelinu radi ostvarivanja
određenog cilja korištenjem, pretvaranjem i razmjenom energije, materije i/ili informacija. U
teoriji sistema osobine pojedinih elemenata se proučavaju samo u onoj mjeri koja je dovoljna
da se upoznaju osobine i karakteristike cijelog sistema. Sami sistemi mogu biti raznovrsne
prirode, pa se mogu navesti:
−
biološki (ribnjak, plantaža, itd.),
−
ekonomski (preduzeće, banka, privreda jednog regiona i sl.),
−
društveni (porodica, studenti jednog fakulteta, sportsko društvo i sl.),
−
tehnički (avion, brod, CNC mašina, parni kotao, i sl.),
−
kombinovani (fabrika). (Grujić, 1980)
Sistemi mogu biti gradirani i po složenosti. Matematički model je formalan opis sistema
pomoću matematičkih simbola, relacija, operacija, dijagrama, dinamičkih i statičkih osobina
sistema nezavisno od početnih uslova, vrijednosti ulaznih i izlaznih veličina i karaktera
njihovih promjena. (Goodman, 1982) Matematički model realno opisuje sam sistem ako on
sadrži sve bitne informacije o osobinama sistema.
Teorija sistema se bavi istraživanjem različitih fenomena nezavisno od njihove specifične
prirode, a u smislu proučavanja međusobnih veza elemenata, strukture, organizacije,
6
−
Konkretna sistemska stvarnost nije zauvijek data i nepromjenljiva, već cjelina koja se
razvija, čiji su elementi kroz uzajamnu interakciju orijentisani ka postizanju cilja.
−
Strukturisana cjelina ne može imati autonomne i međusobno izolovane dijelove.
−
Svaka cjelina, odnosno svaki sistem podrazumijeva različite tipove otvorenosti prema
svom okruženju.
−
Elementi ili dijelovi strukturisane cjeline se specijalizuju za pojedine parcijalne
funkcije, što je bitna pretpostavka za određivanje njihovog mjesta i doprinosa funkciji
cjeline i njihove interakcije.
−
Svaka cjelina, sistem je istovremeno dio neke složenije i kompleksnije cjeline (princip
hijerarhije).
−
Funkcionisanje cjeline, sistema se zasniva na procesima transformacije ulaznih u
izlazne veličine.
−
Entropija se u organizovanom sistemu može smanjivati.
−
Princip dijalektičke ravnoteže, pri čemu se statička ravnoteža shvata samo kao jedna
tačka na liniji promjene stanja sistema.
−
Svaka pojava ili element pojave posmatra se u svojoj prostornoj i vremenskoj
dimenziji, tako da opšta teorija sistema odražava suštinu cjeline ili promjenu pojave.
−
Prihvata se jedinstvo kvaliteta i kvantiteta, što znači da kvantitativna promjena
istovremeno znači novi kvalitet, odnosno prelazak iz jednog u drugi sistem višeg ili
nižeg reda.
−
Kretanje i razvoj, održavanje dinamičke ravnoteže i prilagođavanje promjenama
omogućavaju funkcionisanje i razvoj sistema.
−
Spajanjem dejstva pozitivne i negativne povratne sprege objašnjavaju se svi složeni
mehanizmi regulacije funkcionisanja sistema bez obzira na njihovu prirodu (tehnički,
biološki, ekonomski, politički itd.). (Brdarević, 1996).
Osim do sada analiziranh principa posotji i dodatni principi sistemskog pristupa: princip
složene stvarnosti, princip povezanosti i međusobnog, princip neprekidnih promjena, princip
poimanja funkcionalnog sklada, princip uticaja okoline na promjene oblika postojanja, princip
strukturne analize složenosti, te princip internog uticaja u prostoru i vremenu. (Želanović,
2012).
