Pravo i regulativa Evropske unije
1. Međunarodne organizacije
Međunarodne organizacije su institucionalni oblici međunarodnih odnosa
koji se formiraju na dobrovoljnoj osnovi, odnosno na bazi saglasnosti volja
suverenih država.
Međunarodne organizacije su trajni oblici saradnje koje putem mehanizama i
stalnih organa ostvaruju zajedničke ciljeve više država. Imaju poseban status
i stalne organe, u okviru kojih se, na način predviđen statutima i drugim
osnovnim dokumentima organizacija, odvijaju procesi
multilateralnog
pregovaranja i zajedničkog odlučivanja država - članica u odgovarajućim
oblastima međunarodne saradnje.
Međunarodne organizacije imaju određene konstitutivne elemente – članice
(države, druge međunarodne organizacije ili nesamoupravne teritorije),
međunarodni ugovor (koji se najčešće naziva statutom, ali može nositi i
naziv povelja, ustav..), stalne organe, oblast delatnosti, poseban status
(pravno lice u međunarodnom i unutrašnjem pravu).
Raspoznajemo dve osnovne vrste ovih organizacija, a to su:
•
međunarodne međudržavne organizacije, čije članice su suverene
države, i
•
međunarodne nevladine organizacije, koje su formalno privatne
organizacije.
Pojam međunarodna organizacija pre svega se odnosi na međudržavne
organizacije.
Formalno-pravno govoreći, međunarodna organizacija mora biti osnovana
sporazumom koji joj daje pravosnažnost. Ovako osnovane međunarodne
organizacije predmet su međunarodnog prava i mogu da ulaze u sporazume i
sporove međusobno ili sa pojedinim državama. Na ovaj način, međunarodne
organizacije razlikujemo od drugih međudržavnih grupa, kao što su na
primer G8 i G77, a koje nisu osnovane međunarodnim sporazumom. S druge
strane, treba uočiti razliku između međunarodnih organizacija i sporazuma;
1
iako se međunarodne organizacije utemeljuju sporazumima, neki sporazumi,
npr. Severnoamerički sporazum o slobodnoj trgovini NAFTA nije
međunarodna organizacija pošto nema sopstvenu administraciju već se
oslanja isključivo na administracije zemalja članica sporazuma.
Kategorizacija međunarodnih organizacija
Imajući pravni i administrativni status u vidu, međunarodne organizacije
možemo svrstati u dve kategorije, i to:
•
po članstvu,
•
po funkciji
Međunarodne organizacije možemo da razlikujemo na osnovu država
članica i da li je članstvo slobodno ili ograničeno. Članstvo u nekim
međunarodnim organizacijama (globalne organizacije) otvoreno je za sve
države sveta. U ovu kategoriju svrstavamo UN (Ujedinjene nacije), njene
posebne agencije i STO (Svetsku trgovinsku organizaciju).
Najčešći primer međunarodnih organizacija sa ograničenim članstvom su
regionalne organizacije, na primer Evropska unija ili Afrička unija.
Ograničenje može biti i po drugim kriterijumima, kao na primer Komonvelt
ili Frankofonija, koje su utemeljene na istorijsko-kulturološkim vezama,
OPEK (organizacija zemalja izvoznika nafte), koja se temelji na specifičnoj
ekonomskoj aktivnosti i interesu, ili pak religiozne.
Globalne organizacije su:
Ujedinjene nacije, i njene specijalizovane agencije i pridružene
organizacije
•
Svetska trgovinska organizacija
•
Međunarodna hidrografska organizacija
•
Svetski poštanski savez
2
•
Arapska liga
•
Organizacija islamske konferencije
•
Međunarodna organizacija bratskih gradova
(Sister Cities
International)
Evropska unija ima sve elemente tipične međunarodne organizacije, ali je
razlika u odnosu na njih, nepostojanje jednog statuta koji bi definisao prava i
obaveze u međunarodnoj organizaciji. Nasuprot takvom jednom aktu postoji
više osnivačkih ugovora koji po svom karakteru jesu međunarodni. Kao i u
drugim međunarodnim organizacijama, pravo da tumači te ugovore ima sud
te organizacije odnosno Sud pravde evropskih zajednica.
1
1.1. Društvo naroda
Društvo naroda je osnovano 1919. godine i predstavljalo je prvu opšte-
političku organizaciju u svetu. Društvo naroda je bilo sastavni deo mirovnih
ugovora zaključenih posle I svetskog rata.
Društvo naroda nije uspelo da tokom svog postojanja dostigne status
univerzalne svetske organizacije. SAD nikada nisu pristupile Društvu
naroda, a SSSR je primljen u članstvo 1934. da bi istupio već 1939. godine.
Nemogućnost adekvatnog delovanja Društva u sprečavanju ratnih sukoba
tog perioda (napad Japana na Mandžuriju 1931, rat Bolivije i Paragvaja
1933) dovodi do pada autoriteta Društva koje faktički prestaje da deluje uoči
II svetskog rata, iako zvanično prestaje sa radom 1946. godine.
Ideja o prvom međunarodnom udruživanju država doživela je poraz u oblasti
kolektivne bezbednosti, u mirnom rešavanju sporova i razoružanju zemalja
agresora koje su se pripremale za rat.
1
Najkraće rečeno, komunitarno pravo je pravo evropskih zajednica, specifičan pravni poredak koji
jeste međunarodni, jer je stvoren između više država, ali nije univerzalnog karaktera, već je sa
ograničenim dejstvom. Izvori komunitarnog prava su: primarnog karaktera (osnivački ugovori)
sekundarnog karaktera i sudska praksa. Komunitarno pravo se sastoji od privrednog prava sa
elementima ekološkog i socijalnog prava. Opseg oblasti koje obuhvata komunitarno pravo je veoma
značajan, jer to ograničava
de jure
mogućnosti Suda da tumači pravo. Međutim,
de facto
, Sud
tumačenjem postojećih slučajeva i sam stvara pravo (bez obzira na činjenicu da su sudske presude
pomoćni izvor prava), jer su presude obično jedna sa drugom u vezi. Sem toga, presude Suda su
obavezujuće za nacionalne sudove (imaju karakter izvršnosti), a protiv njih nije moguće uložiti
prigovor višoj instanci. U nizu presuda Sud je izveo zaključak da je komunitarno pravo iznad
nacionalnog.
4
Društvo naroda je uspešno delovalo samo prvih 10 godina i to uglavnom u
oblasti rešavanja humanitarnih pitanja.
1.2.Ujedinjene nacije
Na konferenciji održanoj februara 1945. godine na Jalti u čijem radu su
učestvovali Ruzvelt, Čerčil i Staljin, postavljeni su osnovni okviri Povelje
UN.
Na konferenciji u San Francisku koja je trajala od 25. aprila do 26. juna
1945. godine 50 država učesnica konferencije potpisuje Povelju Ujedinjenih
nacija, koja stupa na snagu 24. oktobra iste godine.
Okupljanje država zagovornika različitih ideologija u jednu međunarodnu
organizaciju predstavlja najveći zaokret u novijoj istoriji.
Član 1
Povelje UN povezuje održivost svetskog mira i bezbednosti sa
razvijanjem prijateljskih odnosa zasnovanih na načelima ravnopravnosti i
zajedničkom rešavanju problema ekonomske, socijalne, kulturne ili
humanitarne prirode.
Organizacija ujedinjenih nacija je od početka bila suočena sa ozbiljnim
iskušenjima univerzalnosti, kao sasvim novom kategorijom u međunarodnim
odnosima.
1.3. Međunarodna organizacija rada
Ideja o potrebi međunarodne zaštite radnika javlja se krajem 18. veka. Prva
internacionala na kongresu u Ženevi 1867. godine postavlja pitanje
donošenja jedinstvenog zakona o zaštiti radnika koji bi važio za sve države.
Pokušaji da se pristupi rešavanju na nacionalnom nivou, pitanja nelojalne
konkurencije i nekontrolisane migracije radne snage do čega je došlo zbog
nagle industrijalizacije, koji su posebno činjeni u Nemačkoj i Švajcarskoj,
nisu mogli da reše narastajuću problematiku. Nemogućnost saniranja
problema na nacionalnom nivou, nametnula je potrebu da se problem rešava
širim međunarodnim povezivanjem.
5
država je dužna da dostavi nacionalnoj organizaciji radnika i poslodavaca,
čime se uspostavlja kontrola po dvostrukom koloseku“.
2
Zamisao osnivača UN o univerzalnom poretku nije dostignuta, jer vrlo brzo
dolazi do stvaranja regionalnih organizacija, naročito na tlu Evrope.
1.4. Univerzalna deklaracija UN o ljudskim pravima
Ovaj dokument koji je usvojila generalna skupština UN 1948. godine, koji
se sreće i pod nazivom „Opšta deklaracija o pravima čoveka“, smatra se
osnovnim dokumentom za utemeljivanje ljudskih prava i najvažnijim
međunarodnim dokumentom 20. veka. Dan kada je doneta Deklaracija - 10.
decembar je proglašen Međunarodnim danom ljudskih prava. Deklaracija
počiva na prirodnim pravima, koja su nastala pre građanskih i političkih
prava.
Član 1
Deklaracije glasi: “Svi ljudi se rađaju slobodni i jednaki u
dostojanstvu i pravima. Obdareni su razumom i svešću i trebaju postupati
jedni prema drugima u duhu bratstva“. Prema odredbama Deklaracije, svako
ima pravo na život, slobodu i ličnu sigurnost, bez obzira na rasu, boju kože,
pol, jezik, veru, političko ili neko drugo uverenje.
1.5. Međunarodni pakti o građanskim i političkim pravima
Ova dokumenta su doneta tek posle 20 godina intenzivnog rada u UN.
Generalna skupština je na 20. zasedanju 1966. godine usvojila Međunarodni
pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima, zatim Međunarodni
pakt o građanskim i političkim pravima i fakultativni protokol koji se odnosi
na Pakt o građanskim i političkim pravima. Ovi dokumenti podležu
ratifikaciji i obavezujući su za države koje ih usvoje.
Jugoslavija je ratifikovala oba Pakta, ali ne i Fakultativni protokol. Značaj
ovih međunarodnih dokumenata je u tome što su stvorili zajednički svetski
standard za unapređenje i zaštitu ljudske ličnosti, jer se rukovode time da
sloboda, pravda i mir u svetu ne mogu da se ostvare bez priznavanja
urođenog dostojanstva ljudskoj ličnosti, zbog čega se u tekstu ovih
2
Dušan Babić, Zoran Udovičić, Zija Dizdarević
: Ljudska prava-Priručnik za novinare
, Sarajevo, 2000.
7
