EDUKACIJA U SAOBRAĆAJU – skripta

I poglavlje : SAOBRAĆAJNA ETIKA

1. ŠTA JE ETIKA ?

Etika je filozofska naučna disciplina koja se bavi proučavanjem morala. Naziv potiče od starogrčke
rječi ẻthos (običaj, uobičajena radnja, navika). Nastanak etike kao posebne filozofske discipline vezan je
za grčkog filozofa Aristotela. On je na osnovu teorijskog i praktičnog rada izgradio jedinstven naučni
sistem koji je obuhvatao sve grane znanja. Etika spada u „praktičke nauke“ koje ljudsko djelovanje i
ponašanje proučavaju I oblikuju, dajući mu oblik sistematskog značenja.

Etički problemi bili su predmet Aristotelove pažnje uglavnom kao problemi etike građanina države
između etike i politike postoji nerazdvojna povezanost.

Cilj etike je stvaranje čestitog građanina države, a Aristotelov naum jeste da etika bude praktično znanje, a
ne teorijsko, jer ono više priliči bogovima nego ljudima. Aristotel ima četiri ključne karakteristike važne
za razumjevanje etike kao nauke koja ima za cilj razvoj I usavršavanje čovjeka, društva i načina življenja
u skladu s vrednostima i vrlinom.
Te karakteristike su: realizam, racionalizam, imanentizam, energizam i moral.

2. PODJELA ETIKE ?

U okviru etike kao nauke o moralu, mnogi autori iznose više podjela od kojih smo ovde izdvojili dvije:

•

Prema jednoj grupi autora (Pavićević, 1967) osnovna podjela etike se dijeli na dvije grane:

•

Teorijska etika (meta-etika) - kada je svrha izučavanja morala njegova analiza, opisivanje,
objašnjavanje i razumjevanje, pri čemu se u obzir uzima moral kako na individualnom, tako i na
društvenom planu ljudskog življenja.

•

Praktična ili normativna etika - kada je svrha izučavanja morala praktična, odnosno kada postoji
potreba da se utvrde i formulišu principi i pravila kojima se treba rukovoditi u postupanju.
•

Prema drugoj grupi autora (Dej, 2004) etika se dijeli na tri osnovne grane:

•

Metaetika (ili teorijska etika) – bavi se proučavanjem karakteristika i prirode etike, istražuje značenje
apstraktnih pojmova kao što su dobro,zlo, pravda, ispravno, i identifikuje one vrednosti koje
predstavljaju najbolje moralne vrednosti.

•

Normativna etika – bavi se razvojem opštih teorija, pravila i principa moralnog postupanja.

•

Primjenjena etika – bavi se riješavanjem konkretnih etičkih pitanja i problema na osnovu znanja
izvedenih iz matematike i opštih principa i pravila normativne etike.

OSNOVNI ETIČKI POJMOVI, PRINCIPI, TEORIJE I ODLUKE. POSEBNO OBJASNITI OSNOVNI

ETIČKI POJMOVI ?

Osnovni etički pojmovi prisutni su uvjek kada se opaža i razmatra ispoljavanje morala i zastupljeni su u
svakoj etičkoj diskusiji.

Etičke teorije i principi

temelji su etičke analize, jer predstavljaju smjernice za donošenje etičkih odluka.

Etička teorija

da bi bila korisna, ona mora biti usmjerena ka zajedničkom, priznatom skupu ciljeva.

Etički principi

kao što su činjenje dobra, nanošenje najmanje moguće štete, poštovanje autonomije i

pravde, predstavljaju te zajedničke ciljeve koje svaka teorija pokušava da dostigne.
Kada je rječ o

osnovnim etičkim pojmovima

, neizostavnim u razmatranju pojavnih oblika morala,

potrebno je imati u vidu slijedeće: moralni sud, dobro i zlo, postupak, karakter, savjest, obavezu ili
dužnost, kriterijum, normu ili pravilo, vrednosti i hijerarhiju vrednosti, vrlinu itd.

Moralni sud ili ocjene

podrazumjeva postojanje mjerila, kriterijuma, standarda s kojima se postupak

upoređuje i na osnovu kojih se sud donosi.

Moralna savjest

ima funkciju samoopažanja i analize ličnih postupaka i procjena.

Norme i pravila

su direktno povezani s vrednostima i iz njih proizilaze pozitivne i negativne strane.

Vrednosti

imaju hijerarhijski odnos koji dolazi do izražaja kada je potrebno opredjeliti se samo za jednu

vrednost.

Osobine

koje posmatrane u odnosu na neku vrednost predstavljaju pravu mjeru između nedostatka I

pretjerivanja nazivamo vrlinama.

Vrline

se ne nasleđuju, one izvor imaju u saznanju i volji pojedinca, a utvrđuju se navikom i svjesnim

opredjeljenjem za ispravan način postupanja.

4. OSNOVNI ETIČKI POJMOVI, PRINCIPI, TEORIJE I ODLUKE. POSEBNO OBJASNITI
ETIČKI

PRINCIPI ?

Osnovni etički pojmovi prisutni su uvjek kada se opaža i razmatra ispoljavanje morala i zastupljeni su u
svakoj etičkoj diskusiji.

Etičke teorije i principi

temelji su etičke analize, jer predstavljaju smjernice za donošenje etičkih odluka.

Etička teorija

da bi bila korisna, ona mora biti usmjerena ka zajedničkom, priznatom skupu ciljeva.

Etički principi

kao što su činjenje dobra, nanošenje najmanje moguće štete, poštovanje autonomije i

pravde, predstavljaju te zajedničke ciljeve koje svaka teorija pokušava da dostigne.

Princip

činjenja dobra ili dobročinstva vodi etičku teoriju u pravcu činjenja dobra,što otvara mogućnost

za riješenje etičke dileme.

Etički princip

jeste produžetak etičkog principa dobročinstva jer osoba, samostalno odlučujući, ostvaruje

kontrolu nad svojim životnim iskustvima i načinom života.

Pravda

kao etički princip navodi da etičke teorije treba da propisuju radnje koje su fer prema onima

kojih se tiču.

Pravedna etička

odluka ima čvrstu logičku osnovu.

Logička odluka

podrazumijeva i prekoračenje nekih zakonskih propisa.

5. OSNOVNI ETIČKI POJMOVI, PRINCIPI, TEORIJE I ODLUKE. POSEBNO OBJASNITI
ETIČKE

TEORIJE ?

Osnovni etički pojmovi prisutni su uvjek kada se opaža i razmatra ispoljavanje morala i zastupljeni su u
svakoj etičkoj diskusiji.

Etičke teorije i principi

temelji su etičke analize, jer predstavljaju smjernice za donošenje etičkih

odluka.

Etička teorija

da bi bila korisna, ona mora biti usmjerena ka zajedničkom, priznatom skupu ciljeva.

Etički principi

kao što su činjenje dobra, nanošenje najmanje moguće štete, poštovanje autonomije i

pravde, predstavljaju te zajedničke ciljeve koje svaka teorija pokušava da dostigne.

Etičke teorije

se zasnivaju na etičkim principima, a svaki od njih naglašava različit aspekt etičke dileme.

Odluka o nekoj etičkoj dilemi donosi se na osnovu smjernica etičke teorije, kao i na osnovu životnog
iskustva.
Imamo četiri etičke teorije: deontologija, utilitaristička teorija, teorija prava i teorija vrline.

Deontologija:

Naziv potiče od grčke rječi deon – dužnost, te se, prema tome, u centru deontološke teorije

nalazi obaveza pridržavanja obaveza i dužnosti.

Utilitarizam:

jeste etička teorija koja se zasniva na mogućnosti predviđanja poslijedica neke aktivnosti.

Utilitarizam se može sagledati u dvje dimenzije, kao utilitarizam postupka i utilitarizam pravila.

Teorija prava:

U teoriji prava najviši prioritet dat je pravima koja je utvrdilo društvo. Prava se

smatraju etički ispravnim i validnim s obzirom na to da ih podržava vlada ili većina stanovništva, i u
skladu s njima se reguliše život jednog društva.

Teorija vrline:

U etičkoj teoriji vrline etički sud o osobi se donosi više na osnovu njenog karaktera,

nego na osnovu konkretnog čina ili oblika ponašanja koji odstupa od opštih karakteristika ličnosti te
osobe.

OSNOVNI ETIČKI POJMOVI, PRINCIPI, TEORIJE I ODLUKE. POSEBNO OBJASNITI ETIČKA

ODLUKA ?

Osnovni etički pojmovi prisutni su uvjek kada se opaža i razmatra ispoljavanje morala i zastupljeni su u
svakoj etičkoj diskusiji.

prema modelu, odnosno posmatranjem i usvajanjem oblika roditeljskog ponašanja.

ŠTA JE TO SAOBRAĆAJNA ETIKA ?

Saobraćajna etika je grana etike primenjena u oblasti nauke o saobraćaju, koja proučava moralne norme,
vrednosti, ciljeve, običaje i međusobni odnos učesnika u saobraćaju.
U predmet proučavanja saobraćajne etike, a u skladu s navedenom definicijom, spadaju:
•

norme ponašanja u saobraćaju definisane saobraćajnim pravilima i propisima

•

moralne vrednosti u saobraćaju

•

cilj etičnog ponašanja u saobraćaju

•

običaji nastali uporedo s razvojem drumskog saobraćaja

•

međusobni odnosi učesnika u saobraćaju

ZADACI SAOBRAĆAJNE ETIKE I ETIČKI KODEKS U SAOBRAĆAJU ?

Zadaci saobraćajne etike usmjereni su na proširenje znanja i razvoj svijesti kod svih učesnika u
saobraćaju o važnosti poštovanja i primjene načela saobraćajne etike za bezbjednost svih učesnika u
saobraćaju.
U kontekstu unapređenja bezbjednosti u saobraćaju mogu se izdvojiti

osnovni zadaci saobraćajne

etike:

•

definisanje opštih i posebnih normi ponašanja učesnika u saobraćaju;

•

edukacija i transfer znanja za sve učesnike u saobraćaju;

•

usvajanje i primjena najboljih iskustava i prakse iz zemlje i inostranstva;

•

proučavanje moralnog karaktera učesnika u saobraćaju;

•

identifikovanje nepropisnih ponašanja i njihova korekcija;

•

unapređenje međusobnih odnosa učesnika u saobraćaju i unapređenje saobraćajne kulture i drugo.

Etički kodeks u saobraćaju

Etički i moralni standard čini skup pravila kojima se utvrđuju osnovne tipizirane karakteristike postupka i
ponašanja učesnika u saobraćaju.
Radi unapređenja mobilnosti I bezbjednosti saobraćaja na putevima, Konferencija Svjetske automobilske
federacije (FIA) definisala je I promovisala deset zlatnih pravila za bezbjednu vožnju.
Ova pravila, koja predlaže FIA, nalažu da se svaki učesnik u saobraćaju, ukoliko želi da bude bezbjedan,
obaveže da će:

Koristiti sigurnosni pojas (odgovoran sam za sve putnike u vozilu);

Poštovati sve zakone i propise o bezbjednosti saobraćaja (propisi služe da nas sve zaštite);

Poštovati ograničenje brzine (moj automobil je pravljen od metala, ali pješaci i djeca nisu);

Redovno provjeravati stanje pneumatika(dubinu šare i propisani pritisak,kao i rezervni pneumati

Biti trijezan dok upravlja vozilom (kada koristim drogu ili alkohol predstavljam opasnost na putu)

Štititi svoju djecu (obezbijediću za njih sigurnosna dječija sjedišta);

Biti pažljiv (neću upotrebljavati mobilni telefon za pozive i poruke jer je to opasno);

Praviti pauzu kada god sam umoran (bolje da stignem kasnije, nego da uopšte ne stignem);

Nositi sigurnosnu kacigu (motocikl i bicikl ne mogu da zaštite moju glavu);

10.

Biti ljubazan i pažljiv u vožnji (poštovaću ostale vozače).

10.

OSNOVNA ETIČKA NAČELA ZA UČESNIKE U SAOBRAĆAJU. POSEBNO OBJASNITI NAČELO

ODGOVORNOSTI.

Osnovna etička načela u oblasti bezbjednosti saobraćaja značajna su za omogućavanje njegovog
bezbjednog
odvijanja na putevima. Ova načela usmjeravaju učesnike u saobraćaju u pravcu poštovanja saobraćajnih
pravila
i propisa radi unapređenja bezbjednosti saobraćaja.Krajnji cilj poštovanja etičkih načela u saobraćaju
jeste ostvarivanje vizije

„NULA“,

koja podrazumijeva da nema saobraćajnih nezgoda, stradanja ili

posljedica bilo koje vrste.
Neka od osnovnih etičkih načela u ovoj oblasti su:

1. načelo odgovornosti;
2. načelo humanosti;
3. načelo povjerenja;
4. načelo nepovjerenja;
5. načelo ograničenog povjerenja;
6. načelo defanzivne vožnje;
7. načelo zakonitosti;
8. načelo moralnosti;
9. načelo bezbjednosti i dr.

Načelo odgovornosti

Osnovna pretpostavka ovog načela jeste da su u saobraćaju svi odgovorni za svoje postupke, odnosno
da nema
učesnika koji nisu odgovorni prema sebi i drugima.
Načelo odgovornosti odnosi se na sve faktore bezbjednosti saobraćaja, a posebno na: odgovornost
učesnika u
saobraćaju da svojim ponašanjem ne izazivaju rizike u saobraćaju i da otklanjaju opasnosti koje su
izazvali
drugi, odgovornost pružanja pomoći nesposobnim ili ograničeno sposobnim licima odgovornost za
bezbjednost
vozila i odgovornost za bezbjednost puta.

11.

OSNOVNA ETIČKA NAČELA ZA UČESNIKE U SAOBRAĆAJU. POSEBNO OBJASNITI NAČELO

HUMANOSTI ?

Osnovna etička načela u oblasti bezbjednosti saobraćaja značajna su za omogućavanje njegovog
bezbjednog
odvijanja na putevima. Ova načela usmjeravaju učesnike u saobraćaju u pravcu poštovanja saobraćajnih
pravila
i propisa radi unapređenja bezbjednosti saobraćaja i značajna su u svakodnevnom upravljanju vozilom u
saobraćaju na putevima. Krajnji cilj poštovanja etičkih načela u saobraćaju jeste ostvarivanje vizije

„NULA“,

koja podrazumijeva da nema saobraćajnih nezgoda, stradanja ili posljedica bilo koje vrste.
Neka od osnovnih etičkih načela u ovoj oblasti su:

Načelo humanosti

Načelo humanosti sastoji se iz dva osnovna dijela: uslovni dio I bezuslovni dio.

Uslovni dio

definiše uslovnu obavezu da su svi učesnici u saobraćaju dužni da izbjegavaju i otklanjaju

uočene
opasnosti koje izazivaju drugi, te da pomažu onima kojima je potrebna pomoć, ali pod uslovom da time
ne
dovode u opasnost sebe ili druge.

3. načelo povjerenja;
4. načelo nepovjerenja;
5. načelo ograničenog povjerenja;
6. načelo defanzivne vožnje;
7. načelo zakonitosti;
8. načelo moralnosti;
9. načelo bezbjednosti i dr.

Načelo defanzivne vožnje

Defanzivna vožnja smatra se najefikasnijim i najbezbjednijim vidom ponašanja u saobraćaju. Osnovni
motiv
ovakvog načina vožnje je neulaženje u opasne situacije. Načelo defanzivne vožnje zahtijeva:
•

upravljanje vozilom i ponašanje koje neće izazvati saobraćajnu nezgodu;

•

upravljanje vozilom koje neće uzrokovati posljedice s nastradalim licima;

•

upravljanje vozilom u slučaju kada dođe do saobraćajne nezgode, pri kome će isključiti sopstvenu
krivicu;

•

upravljanje vozilom na način koji će omogućiti i drugima da isprave svoju grešku i spriječe
mogućn nastanka saob.nezgode.

Načelo defanzivne vožnje posebno je značajno u procesu osposobljavanja kandidata za vozača.
Stručnjaci iz oblasti bezbjednosti saobraćaja ističu tri ključna elementa načela defanzivne vožnje:

Zabranjeno – nikad!

Obavezno – uvijek!

Ponekad ni ono što je dozvoljeno!

Načelo zakonitosti

Načelo zakonitosti jedno je od osnovnih i ključnih načela za sve učesnike u saobraćaju. U krivičnopravnoj
teoriji, ovo načelo navodi na to da su pred zakonom svi jednaki i imaju jednaka prava. Saobraćaj se
reguliše zakonom i drugim podzakonskim aktima.
To znači da su sva ponašanja i radnje u saobraćaju isključivo definisana na osnovu zakona i drugih
propisa. U saobraćaju nisu svi učesnici u potpunosti ravnopravni, tj. postoje posebne kategorije učesnika
kojima je dat veći prioritet u odnosu na ostale učesnike.Za sve učesnike u saobraćaju, koji ne poštuju
saobraćajne propise, predviđene su krivične ili prekršajne sankcije, u zavisnosti od učinjenog
protivpravnog ponašanja.

14. OSNOVNA ETIČKA NAČELA ZA UČESNIKE U SAOBRAĆAJU. POTREBNO OBJASNITI
NAČELO

MORALNOSTI I NAČELO BEZBJEDNOSTI.

Osnovna etička načela u oblasti bezbjednosti saobraćaja značajna su za omogućavanje njegovog
bezbjednog
odvijanja na putevima. Ova načela usmjeravaju učesnike u saobraćaju u pravcu poštovanja saobraćajnih
pravila
i propisa radi unapređenja bezbjednosti saobraćaja i značajna su u svakodnevnom upravljanju vozilom u
saobraćaju na putevima. Krajnji cilj poštovanja etičkih načela u saobraćaju jeste ostvarivanje vizije

„NULA“,

koja podrazumijeva da nema saobraćajnih nezgoda, stradanja ili posljedica bilo koje vrste.
Neka od osnovnih etičkih načela u ovoj oblasti su:

1. načelo odgovornosti;
2. načelo humanosti;
3. načelo povjerenja;
4. načelo nepovjerenja;
5. načelo ograničenog povjerenja;