1. POJAM MEĐUNARODNOG JAVNOG PRAVA

* Termin

Termin „Međunarodno javno pravo" koji je u novijoj nauci stekao gotovo univerzalno pravo
građanstva, potekao je od Bentama i zamenio stariji termin „Pravo naroda".
Jako uporište termin „Međunarodno javno pravo" našao je u ideji da je narod nosilac suvereniteta u
eWyQfC25FkTdWE4Nprava govore materijalne definicije.
Shvaćeno u tom smislu, međunarodno javno pravo predstavlja objektivnu i autonomnu normu ili
imperativ međunarodne zajednice. Kao elementi materijalnog pojma međunarodnog javnog prava
mogu se navesti:
a) Međunarodno pravo je pravo međunarodne zajednice. Osnovni cilj ili funkcija međunarodnog
prava je stvaranje uređenih pravnih odnosa u međunarodnoj zajednici.
Bez obzira na različita shvatanja međunarodne zajednice, nesporno je da ona predstavlja specifičnu
zajednicu različitu od države kao postojbine unutrašnjeg ili nacionalnog prava.
b) Međunarodno pravo je autonomna norma ili imperativ. Kvalifikacija međunarodnog prava kao
autonomne norme ili imperativa ide za tim da ukaže na posebnu tehniku stvaranja pravnih pravila
međunarodnog prava, s jedne strane, i da odredi odnos subjekata međunarodnog prava prema tom
pravu, s druge strane. Ovakvom kvalifikacijom povlači se suštinska razlika između unutrašnjeg i
međunarodnog prava.
Za razliku od unutrašnjeg prava koje je heteronomne prirode, s obzirom na to da ga stvaraju
ovlašćeni organi države u formi jednostranih pravnih akata (ustava, zakona i podzakonskih akata) i
nameću ga subjektima prava, autonomna priroda međunarodnog prava rezultira iz činjenice da ga
stvaraju sami subjekti međunarodnog prava, daje, u principu, sporazumne, konsenzualne prirode.
Takva priroda međunarodnog prava se ponajviše izražava kroz sistem formalnih izvora. Glavni
formalni izvori međunarodnog javnog prava su ugovor i običaj, pravni akti koji se zasnivaju na
saglasnosti volja, izričitoj ili prećutnoj.
c) Kao konsenzualno pravo, međunarodno pravo nije lišeno elemenata nametanja, budući da
elementi nametanja proizlaze iz same kvalifikacije volje međunarodne zajednice kao osnova
obaveznosti međunarodnog prava. Saglasnost volja je kvalitativno obeležje pretežnog dela
međunarodnog javnog prava, pojavljuje se kao opšte pravilo, dok u izuzetnim slučajevima kada to
nalaže opšti ili univerzalni interes, pravno pravilo međunarodnog prava može biti nametnuto
izvesnoj državi ili državama.
Nametanje ili subordinacija ima dva osnovna oblika ispoljavanja:
1. nametanje u procesu stvaranja i važenja pravnih pravila (primer su norme ius cogens-a) i
2. nametanje u postupku primene pravnih pravila (slučaj kada Savet bezbednosti deluje kao organ
Organizacije Ujedinjenih nacija u cilju očuvanja mira i bezbednosti na osnovu glave VII Povelje
Ujedinjenih nacija).
d) Međunarodno pravo je objektivna norma ili imperativ. Kada kažemo da je
jedan od elemenata formalno - pravnog pojma međunarodnog prava i to da je međunarodno pravo
objektivna norma ili imperativ, to znači da je međunarodno pravo

objektivni poredak, poredak koji je iznad volje pojedinačnih država.
Osnov obaveznosti opšteg ili univerzalnog međunarodnog prava je volja celokupne međunarodne
zajednice, a pristanak države uzete pojedinačno, samo je instrumentalni oblik konstituisanja volje
međunarodne zajednice.
Volja međunarodne zajednice je odgovarajući izraz opšteg ili univerzalnog interesa koji se izražava
kroz pristanak pretežne ili preovlađujuće većine država - članica međunarodne zajednice. Dva su
osnovna obeležja pojma „pretežna ili preovlađujuća većina":
- kvantitativni, aritmetički - svodi se na veliku većinu tj. na standard koji se ne izražava u preciznoj
aritmetičkoj formuli već se konstituiše od slučaja do slučaja; i,
- kvalitativni, vrednosni - nije dovoljno da se radi samo o aritmetičkoj većini, već ta većina mora
biti reprezentativna tj. u njoj moraju biti zastupljeni svi glavni politički i pravni sistemi i civilizacije
sveta.
Objektivni karakter međunarodnog prava je potvrđen i u jurisprudenciji međunarodnih sudova.
Potvrdu objektivnog karaktera međunarodnog prava nalayimo i u odnosu unutrašnjeg zakonodavca
prema međunarodnom pravu.
Najpotpunije određenje međunarodnog prava daje mešovita, formalno-materijalna definicija. U
skladu sa ovakvom definicijom, međunarodno javno pravo bi se moglo odrediti kao sistem pravnih
pravila u smislu objektivnih, autonomnih imperativa koji imaju za cilj da regulišu pravni položaj i
odnose subjekata međunarodnog prava kao i pravni položaj i odnose drugih jedinki od
međunarodnog interesa.

2. PRAVNA PRIRODA KLASIČNOG MEĐUNARODNOG PRAVA

Klasično međunarodno pravo je tvorevina evropske civilizacije. Ta činjenica je proizvela dve
značajne posledice: prvo, međunarodno pravo su stvarale evropske države i, drugo, primena
međunarodnog prava dugo je bila ograničena na evropski kontinent, na odnose između evropskih
država.
Međunarodna zajednica se u tu svrhu restriktivno određivala kao zajednica „država i naroda koji
stoje na visokom stupnju razvijenosti" između kojih vlada zajednica i uzajamnost prava. Članovima
međunarodne zajednice na koje se primenjivalo međunarodno pravo smatrani su „narodi i države
koji su još od prvih vremena primili hrišćanstvo, a to su na prvom "rnestu stare evropske države sa
germanskim i latinskim jezicima kao i države novih svetova koje su se razvile iz kolonija ovih
naroda."
Lorimer recimo, razlikuje odgovarajuće koncentrične sfere: civilizovano čovečanstvo, tj. evropsku
međunarodnu zajednicu; varvarsko čovečanstvo (Kina, Indija, Bliski Istok), na kojoj se međunarodno
pravo primenjuje samo u izvesnoj meri i ostalo neevropsko čovečanstvo. Države van kruga tzv.
civilizovanih ili prosvećenih bile su objekt međunarodnog prava. U odnosima evropskih sila sa
vanevropskim nisu primenjivana pravila međunarodnog prava, već tzv. prirodni zakoni i hrišćanski
moral. Iza ove formule krije se pravilo odrešenih ruku tj. nepostojanje bilo kakvih pravnih obaveza
prema tzv. necivilizovanim državama i narodima. Na taj način olakšana je kolonizacija širokih pro-
stora Azije, Afrike i Amerike od strane evropskih kolonijalnih sila.

Unutrašnje i međunarodno pravo ne mogu, po pravilu, doći u stanje konkurencije i sukoba.
Mogućnost sukoba ili konkurencije isključuju dva momenta:
1. različiti društveni odnosi koje ova dva prava regulišu i
2. različiti subjekti, jer se međunarodno pravo obraća državama, a unutrašnje pojedincima.
Ako u incidentnim slučajevima i dođe do sukoba ili konkurencije, nacionalni sud ili drugi državni
organ dužan je da primeni svoje tj. unutrašnje pravo.
Za dualističku teoriju karakteristična je postavka da međunarodno pravo ne obavezuje državu sve
dok se država ne izjasni da prihvata konkretno pravilo međunarodnog prava.
Glavni oslonac dualističke teorije je dogma o suverenitetu države. Kako prime-ćuje profesor Bartoš
„organi vlasti i sudovi u okviru jedne države ne priznaju nikakvu suverenu vlast iznad svog
samostalnog, nacionalnog suvereniteta" pa, otuda, „oni primenjuju samo ona pravila međunarodnog
prava za koja im to bude naređeno putem domaće pravne norme, koja je za njih obaveza".
U svom izvornom značenju dualistička koncepcija izvedena do krajnjih konsekvenci stvara nerešive
probleme, jedan začaran krug protivrečnosti. Dualistička teorija se zasniva na koordinaciji odnosa
unutrašnjeg i međunarodnog prava, jer je hijerarhija, budući da se ova dva prava vide kao nezavisni
sistemi, isključena.
Dualistička teorija nosi skriveno antihumanističko usmerenje, jer u svojoj konstrukciji fetišizira
državu i zapostavlja pojedinca kao adresata pravnih pravila.
*Monistička teorija. - Polazna premisa monističke teorije je da su unutrašnje i međunarodno pravo
sačinjeni od jedinstvene supstance, da su delovi jednog jedinstvenog pravnog sistema.
Monistička teorija o primatu međunarodnog prava građena je na više ili manje izraženoj opoziciji
dogmi suvereniteta u korist ideje međunarodne zajednice.
Shvatanje o primatu unutrašnjeg prava razrađeno naročito u učenju o međunarodnom pravu kao
spoljašnjem državnom pravu, je kako smo istakli, neka vrsta lažnog, izvitoperenog monizma, jer
monizam pretpostavlja postojanje unutrašnjeg i međunarodnog prava kao nezavisnih, pozitivnih
sistema. Pravo značenje učenja o „spoljašnjem državnom pravu" je negacija međunarodnog prava.
Primat međunarodnog prava valja shvatiti kao funkcionalni izraz sociološke i egzistencijalne
nužnosti da se omogući postojanje država kao nezavisnih i ravnopravnih jedinki, s jedne strane, i
uređenih međunarodnih odnosa, s druge strane. Ako se stvari logički postave, teško je i pretpostaviti
da će međunarodno pravo steći potpuni primat a da se ne ukine princip suvereniteta države. Upravo
ta činjenica nerešivog sukoba između suvereniteta i apsolutnog primata međunarodnog prava i
navodi pristalice ovog shvatanja da za adresata pravila međunarodnog prava uzmu pojedinca.
*Kompromisne teorije (teorije o koordinaciji). - Pitanje odnosa unutrašnjeg i međunarodnog prava
na teorijskom nivou ne iscrpljuje se monističko-dualističkom kontroverzom. Javila se i treća teorija
koja čitavu monističko-dualističku kontroverzu proglašava za nerealnu i veštačku. Ficmoris ovakvu
kvalifikaciju čitave kontroverze izvodi iz toga što navodno obe koncepcije polaze od nečega što u
stvarnosti ne postoji - zajedničkog polja, skupa odnosa i transakcija u kome oba poretka simultano
važe.
Smatra da međunarodno i unutrašnje pravo kao sistemi ne mogu nikad doći u konflikt. Jedini mogući
konflikt između ova dva sistema je onaj koji se tiče obaveza ili nesposobnosti države da se na
unutrašnjem planu ponaša u skladu sa načinom koji predviđa međunarodno pravo. Funkcija među-

narodnog prava se svodi na utvrđivanje izvesnih stvari koje nisu valjane po međunarodnom pravu i,
ukoliko se država primenjujući svoje unutrašnje pravo ponaša suprotno međunarodnom pravu,
prekršiće svoje međunarodne obaveze.
Kompromisne teorije su izraz uvažavanja nekih praktičnih iskustava u primeni međunarodnopravnih
pravila u nacionalnim pravnim porecima. Imaju za svrhu da ublaže rigidnosti teorijskih konstrukcija i
ublaže logiku vrednosnog suprotstavljanja ove dve grane prava.
U krajnjoj analizi kompromisna teorija se u osnovnim tačkama poklapa sa dualističkom.

4. ODNOS UNUTRAŠNJEG I MEĐUNARODNOG PRAVA U SVETLOSTI PRAKSE (UNUTRAŠNJE I
MEĐUNARODNE)

*Odnos unutrašnjeg i međunarodnog prava sa stanovišta prakse međunarodnih sudova. Međunarodno
pravo ne uređuje primenu svojih pravila na državnoj teritoriji. Poznaje jedino princip po kome se
država ne može pozivati na svoje unutrašnje pravo da bi opravdala neizvršenje svojih međunarodnih
obaveza. Princip je posebno afirmisan u praksi međunarodnih sudova.
* Primena međunarodnog prava u unutrašnjem pravu. - Primena pravila međunarodnog prava
regulisana je unutrašnjim pravima država. Pravila unutrašnjeg prava regulišu dva pitanja:
1. opšti odnos unutrašnjeg i međunarodnog prava i
2. načine ili tehnike povezivanja unutrašnjeg i međunarodnog prava.
U pogledu opšteg odnosa unutrašnjeg i međunarodnog prava rešenja usvojena u unutrašnjim
pravima se značajno razlikuju.
a) Jedna grupa ustava, inspirisana rešenjem iz anglosaksonskog prava, međunarodno pravo smatra
sastavnim delom unutrašnjeg prava (Velika Britanija, ustavi SAD (1787), Meksika (1917), Austrije
(1929), Nemačke (1949), Paragvaja, Južne Koreje (1962), Kipra (I960), Južne Afrike (1996), Filipina
(1940)). Rešenje je monističko, ali na specifičan način. Izvorno monističko shvatanje, naslonjeno na
ideju univerzalnog prava čovečanstva, podrazumeva da su unutrašnje i međunarodno pravo delovi
jednog jedinstvenog prava, dok konkretno rešenje kvalifikuje međunarodno pravo kao deo
unutrašnjeg. Razlika stvara osnov da se važenje norme međunarodnog prava ceni u duhu
unutrašnjeg prava odnosno u skladu sa njegovim pravilima koja regulišu sukob normi.
Kao opšta karakteristika jedne podgrupe ustava može se navesti odsustvo izričitog pravila o
prioritetu u slučaju sukoba normi unutrašnjeg i međunarodnog prava. Međutim, prioritet se može
posredno izvesti iz drugih odredaba ili iz prakse primene relevantnih ustavnih odredaba.
b) Druga grupa ustava daje prioritet međunarodnom pravu, (Ustav Nemačke (1949), ustavi
Holandije, odnosno Francuske). Od novijih ustava prioritet međunarodnom pravu priznaju i ustavi
novostvorenih država u istočnoj Evropi i na prostoru bivše SFRJ.
Ustavi ne određuju prioritet međunarodnog prava u celini.
Većina ustava prioritet daje međunarodnim ugovorima, ne pominjući običajnopravna pravila. Manji
broj ustava prioritet daje međunarodnim ugovorima i običajima navodeći ih poimenično ili u opštoj
formulaciji „opšta pravila međunarodnog javnog prava".
Prioritet međunarodnog prava se nadalje odnosi na zakone, a ne i na ustav kao najviši pravni akt
države (Francuska, Meksiko, Nemačka, Kipar, Špani-ja i Južna Afrika).

ili međunarodnih organizacija bilo da je taj sporazum sadržan u jednom instrumentu ili u dva ili više
instrumenata međusobno povezanih i bez obzira na njegov poseban naziv.
Termin „ugovor" je genusni termin koji obuhvata čitav niz posebnih naziva ko~-ji, mada sa
značajnijim varijacijama, upućuju na sadržinu ugovora. Najčešći nazivi su konvencija, ustav, pakt,
kompromis, kartel, deklaracija, sporazum i sl.
U teoriji se navode brojne podele međunarodnih ugovora. Kao najvažnije mogu se navesti:
- podele izvedene na formalnom kriterijumu (broj ugovornih strana i mogućnost naknadnog
obavezivanja) i
- podela zasnovana na materijalnom kriterijumu (pravna funkcija ili suština ugovora).
Prema broju ugovornih strana ugovori se dele na dve osnovne grupe:
- dvostrani (bilateralni) i
- višestrani (multilateralni ugovori).
Potonji se, pak, mogu podeliti na obične višestrane (sa manjim, ograničenim brojem ugovornica) i
sveopšte višestrane koji obuhvataju većinu država članica međunarodne zajednice.
Podela na otvorene i zatvorene ugovore izvedena je prema kriterijumu mogućnosti pristupanja
ugovoru država koje nisu učestvovale u njegovom zaključenju. U pozitivnom međunarodnom pravu
utemeljenom na principu suverene jednakosti država, podela na otvorene i zatvorene ugovore je
pravnotehničke prirode. Sveopšti višestrani ugovori su, po pravilu, otvoreni ugovori.
Posebno je relevantna podela ugovora prema pravnoj funkciji na:
- ugovore - pogodbe (kontraktuelne) i
- ugovore - zakone (legislativne).
Pod ugovorima-pogodbama podrazumevaju se ugovori koji sadrže pravila dizajnirana za konkretan
slučaj, dok su pravila legislativnih ugovora opšte ili apstraktne prirode primenjiva na veći broj
slučajeva iste vrste. Svaki ugovor je kombinacija legislativnih i kontraktuelnih odredaba, a
odgovarajuća priroda ugovora određuje se na osnovu legislativne ili kontraktuelne prirode pretežnog
dela odredaba koje izražavaju predmet i cilj ugovora.
Ugovori-pogodbe su pravni poslovi, oblici pravne komunikacije subjekata međunarodnog prava, dok
su legislativni ugovori - legislativni akti u međunarodnom pravu. Motivi i ciljevi ugovornica kod
ugovora-pogodbi su različiti, pa i suprotstavljeni, dok ugovore zakone odlikuju, po pravilu, identični
motivi i zajednički cilj.
Stoga, može se reći da su ugovori pogodbe izvori prava i obaveza za ugovorne strane, a ugovori-
zakoni izvori međunarodnog prava.