Pregled sadržaja

1. UVOD U ERGONOMIJU

1.1.

Određenje ergonomije

......................................................................................1

1.2.

Povijesni razvoj ergonomije

.............................................................................3

2. SISTEM ČOVJEK-STROJ

2.1.

Pojam sistema

..................................................................................................5

2.2.

Sistem čovjek-stroj: definicija i osnovni tipovi

.............................................7

2.3.

Razvoj sistema čovjek-stroj

............................................................................8

3. TEORIJA INFORMACIJA U ERGONOMIJI

3.1.

Primjena teorije informacija u ergonomiji

...................................................12

3.2.

Osnovni pojmovi teorije informacija

............................................................13

           3.2.1. Pojam informacije i količine informacije.................................................14
           3.2.2. Pojam prosječne količine prenesene informacije...................................18
           3.2.3. Pojam redundancije................................................................................20
           3.2.4. Pojam brzine prijenosa informacija........................................................21
           3.2.5. Izračunavanje količine informacije pomoću dekadskih logaritama........22
    3.3.

Informacijska analiza čovjekovih osjetnih mogućnosti i ograničenja

.....23

           3.3.1. Informacijska analiza apsolutne diskriminativne osjetljivosti.................23
           3.3.2. Informacijska analiza vremena izborne reakcije....................................25
    3.4.

Kodiranje informacija

.....................................................................................27

           3.4.1. Općenito o kodiranju..............................................................................27
           3.4.2. Kodiranje informacija u vizualnom kanalu..............................................30
           3.4.3. Kodiranje informacija u auditivnom i u taktilnom kanalu........................33

4. OBLIKOVANJE VEZA IZMEĐU ČOVJEKA I STROJA

4.1.

Veze između čovjeka i stroja

........................................................................34

4.2.

Oblikovanje obaviještala

..............................................................................35

            4.2.1. Oblikovanje indikatora...........................................................................35
            4.2.2. Oblikovanje alarmnih uređaja................................................................41
            4.2.3. Oblikovanje znakova.............................................................................43
     4.3.

Oblikovanja upravljala

..................................................................................45

            4.3.1. Vrste i namjene upravljala i problemi njihovog oblikovanja..................45
            4.3.2. Problem kodiranja upravljala.................................................................47
            4.3.3. Problem podražajno-reakcijske kompatibilnosti upravljala...................50
            4.3.4. Problem otpora upravljala.....................................................................54
            4.3.5. Problem osjetljivosti upravljala..............................................................55
     4.4.

Grupiranje i raspoređivanje obaviještala i upravljala

................................57

5. ČOVJEK KAO SPONA IZMEĐU OBAVIJEŠTALA I UPRAVLJALA

STROJA

5.1.

Tipični zadaci suvremenih operatora

...........................................................59

5.2.

Motrenje

...........................................................................................................59

           5.2.1. Definicija i teorije pozornosti..................................................................59
           5.2.2. Faktori koji utječu na uspješnost motrenja.............................................60
    5.3.

Mentalno radno opterećenje

.........................................................................63

5.4.

Mentalni modeli i operativne slike

...............................................................66

5.5.

Simultano djelovanje

.....................................................................................68

6. OBLIKOVANJE RADNOG PROSTORA, METODA RADA I RADNOG
PRIBORA

6.1. Oblikovanje optimalnih dimenzija radnog prostora, strojeva, namještaja i
alata

........................................................................................................................69

6.2.

Oblikovanje metoda rada

...............................................................................70

           6.2.1. Racionalizacija stavova..........................................................................70
           6.2.2. Racionalizacija pokreta..........................................................................71
    6.3.

Oblikovanje radnog pribora i njegovo raspoređivanje

...............................73

7. OBLIKOVANJE FIZIKALNIH FAKTORA RADNE OKOLINE

7.1.

Rasvjeta

...........................................................................................................80

           7.1.1. Specifičnost rasvjete kao faktora radne okoline.....................................80
           7.1.2. Osnovni fotometrijski pojmovi................................................................80
           7.1.3. Problemi koji se javljaju pri projektiranju rasvjete..................................82
           7.1.4. Mjerenje osvijetljenosti i sjajnosti...........................................................91
    7.2.

Buka

.................................................................................................................92

           7.2.1. Buka kao faktor radne okoline................................................................92
           7.2.2. Određivanje opasnosti od buke..............................................................95
           7.2.3. Poremećaji organizma izazvani bukom.................................................96
           7.2.4. Suzbijanje buke......................................................................................97
   7.3.

Toplina

..............................................................................................................99

           7.3.1. Nepovoljni toplinski uvjeti radne okoline................................................99
           7.3.2. Mjerenje faktora toplinske okoline........................................................102
           7.3.3. Toplinski indeksi...................................................................................104
           7.3.4. Utjecaj nepovoljnih toplinskih uvjeta na radni učinak...........................107
           7.3.5. Poremećaji organizma izazvani nepovoljnim toplinskim uvjetima.......108
           7.3.6. Suzbijanje nepovoljnih toplinskih uvjeta...............................................109

8. UTJECAJ TEHNOLOŠKIH PROMJENA NA RAD

1. UVOD U ERGONOMIJU

1.1. ODREĐENJE ERGONOMIJE

Ergonomija (od grč.

érgon

= rad +

nomos

= zakon, pravilo) je

interdisciplinarni znanstveni pristup

problemima

prilagođavanja rada čovjeku

u cilju (a)

povećanja proizvodnosti

odn. radne

efikasnosti,

(b)

povećanja

sigurnosti na radu

i u cilju

(c) humanizacije

odn. olakšavanja ljudskog

rada

Prilagođavanje rada čovjeku ima

tri aspekta

odn. glavna zadatka:

(1)

prilagođavanje strojeva, alata i upotrebnih predmeta

, koji trebaju biti “adekvatni” odn.

projektirani, konstruirani i oblikovani

respektirajući

čovjekove

anatomske, fiziološke,

psihofiziološke i psihosocijalne karakteristike odn.

mogućnosti i ograničenja

(2)

prilagođavanje metoda rada

, s obzirom na tjelesne položaje (stavove) i pokrete, raspodjelu

rada odn. radne operacije i njihov slijed, organizaciju sredstava za rad: predmeta rada, alata te
radnih pomagala, organizaciju rada: raspored strojeva i sinhronizaciju transporta,

kako bi

izabrana metoda rada uz najmanje naprezanja i umaranja i dala maksimalni učinak

(3)

prilagođavanje uvjeta radne okoline u kojima se rad vrši

, s obzirom na objektivne fizikalne

prilike,

kako bi se

njihovim optimalnim uređenjem

osigurao osjećaj udobnosti

pri obavljanju

posla koji u znatnoj mjeri utječe na radni učinak.

Slijedeći su

osnovni problemi

određenja

ergonomije

kao znanstvene discipline:

(1)

PROBLEM IMENA

za navedeni interdisciplinarni pristup se koristi naziv

ergonomija

u većini

evropskih zemalja, naziv

human factors engineering

u SADu, a naziv

inžinjerska psihologija

u zemljama bivšega Sovjetskog Saveza.

Naziv ergonomija se prvi puta spomije 1949.

, kada

je   osnovano   Britansko   ergonomsko   društvo,   a   autorstvo   naziva   se   pripisuje   MURRELLu,
osnivaču   društva,   koji   je   uočivši   da   su   napori   različitih   stručnjaka   u   rješavanju   problema
prilagođavanja   rada   čovjeku   nekoordinirani   okupio   grupu   različitih   stručnjaka   (psihologe,
fiziologe,   inžinjere...)   sa   ciljem   međusobne   razmjene   informacija.   Ovaj   naziv   se   čini

najprikladniji jer (a)

jednostavna je kovanica

, iz koje se lako izvode drugi jezični oblici i fraze,

(b)

lako se izgovara

na svim jezicima i

(c)

ne favorizira

ni jednu znanstvenu disciplinu koju

obuhvaća. U našoj zemlji se za ergonomiju u početku koristio naziv

tehnopsihofiziologija

, koja

se disciplina definira kao “praktična disciplina koja se bavi psihofiziološkim aspektima
prilagođavanja rada čovjeku”, koji su se naziv i definicija napustili jer se smatraju preuskim
(naime, taj definicija ne uključuje sadržaje iz

higijene rada

, koja se bavi ispitivanjem utjecaja

nepovoljnih fizikalno-kemijsko-bioloških radnih uvjeta na sigurnost i zdravlje zaposlenika, niti
sadržaje iz

organizacije rada

; može se grubo reći da su se tehnopsihofiziologija, higijena rada i

organizacija rada integrirali i fuzionirali u ergonomiju).

(2)

PROBLEM OBUHVATNOSTI PRISTUPA

budući da je ergonomija interdisciplinarni pristup,

postavlja se pitanje

koje sve znanosti i grane psihologije ulaze u sastav ergonomije?

Odgovor na ovo pitanje daje slika 1. Proširi li se ergonomija ekološkom i industrijskom
socijalnom psihologijom, industrijskom sociologijom, dizajnom i svim ostalim disciplinama koje
se bave ljudskim radom, dobiva se širi znanstveni interdisciplinatni pristup proučavanju
čovjekove radne aktivnosti radi rješavanja problema ljudskog rada koji se naziva

ergologija

(od

grč.

érgon

= rad +

lógos

= riječ, govor).

Slika 1.: Znanstvena područja povezana sa ergonomijom.

(3)

PROBLEM PREDMETA (PODRUČJA) ISTRAŽIVANJA

određuju znanstvene discipline u koje

spadaju problemi kojima se ergonomija bavi, pa se može reći da je

problem ergonomije

utvrđivanje   povezanosti   između   čovjekove   anatomije,   fiziologije   i   psihologije   s   jedne
strane   te   fizikalnih   zahtjeva   konkretnog   stroja   i   fizikalno-kemijsko-bioloških   zahtjeva
tehnologije   proizvodnje   s   druge   strane.

Fizikalne zahtjeve konkretnog stroja i fizikalno-

kemijsko-biološke zahtjeve tehnologije proizvodnje koji se zahtjevi postavljaju čovjeku

u pravilu

određuju inžinjeri koji konstruiraju strojeve i tehnološke procese na osnovu svojih znanja o
fizikalnim i kemijskim svojstvima materije.

(4)

PROBLEM PRIRODE PRISTUPA

je li ergonomija primjenjena ili teorijska znanstvena

disciplina i je li produktivna ili reproduktivna-interpretativna? Ergonomija je

i primjenjena i

teorijska znanstvena disciplina

jer se mogu razlučiti proizvođači ergonomskih spoznaja:

psiholozi, fiziolozi i anatomi, liječnici, sociolozi, kulturalni antropolozi... i potencijalni korisnici tih
spoznaja: strojarski, brodograđevni i elektrotehnički inžinjeri - konstruktori, arhitekti, urbanisti,
industrijski, tekstilni i grafički dizajneri... koji konstruiraju i oblikuju strojeve i predmete koje
čovjek koristi, kreiraju načine njihovog korištenja i okolinu u kojoj čovjek radi i živi. Nadalje,
ergonomija nastoji biti i produktivna i reproduktivna, ali je

prvenstveno reproduktivna

, jer je

proizvodnja ergonomskih spoznaja zbog nužnosti interdisciplinarnog pristupa relativno skupa.

(5)

PROBLEM TERMINOLOGIJE

psiholozi i inžinjeri su u početnim diskusijama zaključili da će biti

manje poteškoća ako psiholozi preuzmu tehničku terminologiju

, nego da inžinjeri preuzmu

psihološku terminologiju.

PROIZVOĐAČI ERGONOMSKIH SPOZNAJA IMAJU SLIJEDEĆE ZADATKE:

(1)

provođenje interdisciplinarnih istraživanja koja će pružati ergonomski relevantne informacije,

(2)

integriranje, interpretiranje i prezentiranje ergonomskih informacija na odgovarajući način da ih
njihovi korisnici mogu koristiti,

(3)

pružanje konsultantskih usluga pri rješavanju problema koji spadaju u njihovu specijalnost,

(4)

ravnopravno sudjelovanje u timu koji oblikuje neki sistem čovjek-stroj.

1.2. POVIJESNI RAZVOJ ERGONOMIJE

prirodne

znanosti:

- fizika

- kemija

biomedicinske

znanosti:

- anatomija

- fiziologija

- biologija

psihologija

zaposlenika

organizacijska

psihologija

= ERGOLOGIJA

znanosti

grane

psihologije

= ERGONOMIJA

ekološka psihologija

industrijska socijalna psihologija

industrijska sociologija

industrijska arheologija

dizajn





Slika 2.: Razvoj sistemske ergonomije.

TAYLOR

(1856-1915) je

detaljno izložio koncepciju znanstvenog upravljanja radom

u knjizi

Načela znanstvenog upravljanja

(1911), koja koncepcija upravljanja proizvodnjom

ima za cilj

racionalizaciju rada

radi postizanja maksimalnog radnog učinka u što kraćem vremenu.

Autor je 80-ih godina 19. stoljeća organizirano pristupio istraživanju načina rada u jednoj tvornici tako
da je prošao pojedine faze poslova te mjerio pokrete i tempo (ritam) rada. Putem sistematskog
opažanja ustanovio je da je

proizvodni kapacitet radnika reduciran

iz tri razloga: (1) radnici su

nedovoljno sposobni za posao koji rade, (2) radnici su nepovoljno razmješteni, koriste mnogo
suvišnih pokreta i koriste improvizirane alate i (3) radnici su nedovoljno motivirani za posao koji rade.

Zalažući se za racionalizaciju rada razvio je

tri

osnovna načela upravljanja radom

, koji su dobili

naziv “osnovna načela taylorizma” (i danas su aktuelna):

(1)

za svaki posao

odabrati najprikladnije, što znači najsposobnije radnike,

(2)

podučiti odabrane radnike da rade “jedinim i najboljim mogućim” (engl.:

one best way

)

najracionalnijim metodama rada

kod kojih su:

(a) radnici pravilno razmješteni, (b)

eliminirani nepotrebni-suvišni pokreti tako da se koriste pokreti koji su najekonomičniji i
(c) radnicima dodijeljeni posebno oblikovani alati,

(3)

najmarljivije radnike značajno bolje stimulirati

pri čemu prvo i treće načelo imaju za cilj prilagođavanje čovjeka radu, a

drugo načelo

prilagođavanje rada čovjeku

: ono je u cijelosti ergonomsko. Taylor je time postao začetnik

sistematskog istraživanja pokreta pri radu.

GILBRETH Frank (1868-1924), Taylorov suvremenik i suradnik je, zajedno sa svojom suprugom Lillian

uveo precizno mjerenje vremena i filmsko snimanje

(10-ih godina ovog stoljeća, objavljeno 1919. u

knjizi “Primjenjeni studij pokreta”) za analizu radnih stavova, radnih pokreta kako bi utvrdio takve
stavove i porete pri radu koji zahtijevaju najmanje psihomotorno naprezanje (najmanje umaraju) i
omogućuju najuspješnije izvođenje radnih zadataka.

Sačinio je

tablicu od 18 osnovnih-elementarnih pokreta ili motornih jedinica koje je

prema

anagramu svoga prezimena

nazvao therbligi

, i pridao im grafičke znakove, koji se javljaju pri svakom

radu i koji su pokreti dovoljni za prikazivanje različitih poslova na različitim radnim mjestima. To je
omogućilo analizu vremena i uvođenje vremenskih standarda za obavljanje pojedinih radnih zadataka.

1900

1940

DIFERENCIJALNA PSIHOLOGIJA

SOCIJALNA PSIHOLOGIJA

EKSPERIMENTALNA PSIHOLOGIJA

psihometrija

inžinjerska
psihologija

organizacijska

psihologija

psihologija
motivacije,

ličnosti i

međuljudskih