Istorija umetnosti

UMETNOST PRAISTORIJE I RANIH CIVILIZACIJA

e-SKRIPTA ZA STUDENTE 1. GODINE OSNOVNIH STUDIJA (prvi semestar)

Priredila dr A. Kučeković

Na samom početku razmatranja praistorijske umetnosti susrećemo se sa problemomnjene

objektivne ocene: da li se i u kolikoj meri težilo estetskom delovanju u uslovima ranih ljudskih
zajednica. U spletu okolnosti koje su određivali magijsko mišljenjei poimanje sveta, nepostojanje
jedinstvenog kulturnog modela tokom ogromnog raspona vremena pre početaka pisane istorije –
različite grupe razvijale su posebne kulturne modele zavisno od geografske lokacije, stepena
razvijenosti, dostupnih materijala...

Čini se danas da prvim ljudskim umetničkim iskazima možemo nazvati crteže crvenim

zemljanim okerom na stenama u Africi nastale oko 100 000 godina p.n.e. Ova granica svakako
predstavlja nesigurno određenje jer je uslovljena svim ograničenjima koja nameću dosadašnja
arheološka istraživanja (ko zna šta sve još nije otkriveno ili šta je možda pravljeno od nestalnih
materijala – drveta ili kože npr., a što se nije sačuvalo), tako da ni danas nemamo jasnu sliku o
tome kada i kako je

homo sapiens

prvi put počeo da stvara umetnost. Do otprilike 20 000 godina

p.n.e. ljudi su naselili sve kontinente osim Antarktika. Najranija ljudska zanimanja nastaju u
Africi i smatra se da tamo treba tražiti i poreklo umetnosti. U pećinama Apollo 11 i Vonderverk
nalaze se primeri geometrijskih i životinjskih oblika koji su ugrebani ili slikani na kamenu.
Istraživanja u Africi sugerišu da je još mnogo lokacija ostalo neotkriveno.Najraniji pronađeni
crteži na kamenu u Australiji stariji su od evropskih slikanih pećina za gotovo 10 000 godina –
smatra se da najstariji primeri praistorisjke umetnosti Aboridžina potiču čak iz perioda od 40 000
godina p.n.e.Najznačajniji nalazi na evro-azijskom prostoru pojavljuju se na širokom
geografskom u rasponu od Urala na istoku, do Španije i Francuske na zapad i na jug do Persije i
Palestine – pojava aktivnog, malobrojnog i rasutog stanovništva tokom paleolitske epohe.

Pećine Apolo 11 (oko 25, 500 do 23, 500 godina p.n.e.) i Vonderverk (oko 8000 godina p.n.e.).

Sedam kamenih ploča sa tragovima životinjskih figura koje su nađene u planinskoj pećini u
jugozapadnoj Namibiji neverovatno precizno su datovane. Kamene ploče su u pećinu donesene
sa nekog drugog mesta i oslikane ugljenom, okerom i belom. Donedavno se smatralo da su to
najstariji sačuvani primeri „umetnosti“ na afričkom kontinentu, dok nisu otkriveni još stariji koji
potiču čak iz vremena oko 100 000 godina p.n.e. U pećini Vonderverk u provinciji Severni Kejp
u Južnoj Africi pronađeni su geometrijski urezani oblici i predstave životinja i smatra se da
potiču iz vremena oko 8200 godina p.n.e.

Umetnost paleolita

Istorija manuelnih tehnika koje su omogućile ljudskoj rasi da dominira nad okruženjem

počinje u istočnoj centralnoj Africi pre više od dva miliona godina, kada su prvi put obrađeni
kameni obluci kako bi se stvorila rudimentarna oruđa, nastala prostim otesavanjem delova
površine kako bi se stvorile oštrije ivice. Ove prve alatke stvarala su čovekolika stvorenja,
koja se ponekad nazivaju

homo habilis

(sposoban odnosno umešan čovek), vrsta iz

zoološkog genusa hominida. Značajno finija oruđa od kamena pravio je

homo erectus

(lat.

erektus – uspravan) pre oko milion godina u Africi i pre oko pola miliona godina u Evropi i
Aziji. Pripadnici ove vrste u Kini takođe su naučili da koriste vatru, što ukazuje na dalji
napredak u kognitivnim sposobnostima. Nakon još četvrt miliona godina oruđa postaju još
sofisticiranija – javljaju se prvi pravilni oblici sečiva i takozvanih ručnih sekira. Svest o
formi i funkciji i vezi između njih o kojima je ovisila efikasna izrada upotrebljivih alatki i
oružja postaje sve izraženija. Upravo u ovom procesu napravljeni su i prvi koraci ka
stvaranju umetnosti.

Neandertalski čovek –

Homo sapiens neanderthalensis

, koji je živeo u Evropi i Aziji pre

oko 125 000 godina, pravio je oruđa i implemente velike raznolikosti. Pripadnici ove pod-
vrste bojili su svoja tela crvenim okerom. Čini se da su i njihove misli sezale izvan pojavnog
fizičkog sveta, jer su svoje mrtve sahranjivali u grobove sa raznim pogrebnim poklonima u
hrani, oružju i, bar u jednom slučaju (Ferasi u Francuskoj) sa nekom vrstom spomenika –
velikim kamenom iz koga je izdubljen par konkavnih komada. Nije moguće danas tačno
utvrditi namenu ovog kamena, ali ukoliko je on imao komemorativnu, magijsku ili bilo koju
drugu svrhu sem neposredne upotrebne, to bi značilo da je i drugi korak ka stvaranju
umetnosti bio načinjen.

Kupule

– sferična udubljenja u kamenu nastala delovanjem ljudske ruke, smatraju se

najstarijim vidom petroglifa i mogu se naći na svim kontinentima (osim Antarktika) tokom
čitavog kamenog doba (paleolit, mezolit i neolit).

Ovo se događalo u milenijumima poslednjeg ledenog doba koje je bilo isprekidano

kraćim interglacijalnim toplijim periodima. Tokom poslednjeg takvog “otopljenja”, pre
otprilike oko 40 000 godina, nestaju Neandertalci, a u Africi, Aziji i Evropi uzdiže se nova
podvrsta, jedina koja će preživeti i kojoj i sami pripadamo –

homo sapiens sapiensis

, kako

glasi zoološki (latinski) naziv za našu vrstu. Ovi ljudi su u svim suštinskim aspektima,
uključujući i kapacitet mozga, bili isti kao mi. Pre poslednje faze ledenog doba oni su
izrezbarili prve poznate predmete za koje možemo reći da predstavljaju umetnička dela.

Oko 35 – 30 000 godina p.n.e. – Orinjak

Oko 25 000 godina p.n.e – Gravetijen

Oko 20 000 godina p.n.e – Solutren

Oko 18 000 godina p.n.e – Stariji Magdalen

Oko 15 000 godina p.n.e – Srednji Magdalen

Oko 10 000 godina p.n.e – Mlađi Magdalen

Umetnost lovaca-sakupljača

Među najupečatljivija rana umetnička dela svakako spada mala ženska figurina od

krečnjaka (11,5 cm) pronađena u

Vilendorfu

u Austriji. Stara je oko 30 -25 000 godina p.n.e i

čini se da je prvobitno bila pokrivena pigmentima jer su sačuvani njihovi ostaci na samoj
figurini. Preterano naglašene mesnate obline tela pre se osećaju nego što se gledaju. Šake su
postavljene na grudi, dok su ruke i noge tek nagoveštene, a žena nema lice. Celu glavu
pokrivaju male kovrdže kose. Ova je figura gotovo sigurno predstavljala mataforu plodnosti,
verovatno je bila neka vrsta magijskog objekta koji se držao u ruci. I druge, nešto kasnije,
ženske figure koje su pronađene takođe imaju snažno naglašene grudi, stomak i butine, a tek
su u jednom slučaju tzv. ž

ene iz Lespiga u Francuskoj

, ove telesne značajke apstrahovane u

organsku geometriju kupa, ovoida i sfera. Ponekad je predstavljan samo deo tela – grudi od
slonovače pronađene u Češkoj, izvanredno definisan stomak i butine urezane u kamenu u
francuskoj Dordonji i mnogobrojne vulve (vagine) urezane u kamenu takođe u Dordonji u
Francuskoj iz oko 25 000 godina p.n.e. (mada se neki istraživači ne slažu sa ovom
konstatacijom i smatraju da bi se pre radilo o imitaciji otisaka papaka ili kopita nekih
životinja koje su lovljene). Na jednoj ženskoj figurini pronaženoj u Italiji čini se da je ženska
forma bez lica i bez nogu kombinovana sa glavom u obliku falusa kao pokušaj ujedinjavanja
dva roda u jednom liku. Čini se da su sex i umetnost bili povezani od samog početka.

Vilendorfska Venera

Venera iz Tursaka u Dordonji

(Francuska)

Dordonja, Francuska (vulva, kopito?)

Venera iz Kioce, Italija.

Istom vremenu iz kog potiče Vilendorfska Venera pripada i čudna statueta čoveka od

slonovače (visoka prvobitno oko 43 cm) pronađena u

Brnu u Češkoj

u grobu čoveka koji je

svakako bio značajan jer je bio sahranjen sa specifičnim ukrasima za glavu u vidu ogrlice
od perli napravljeni od sečenih i poliranih mamutovih zuba, kružnih komada kosti i oko 600
komada školjki. Telo statuete je veoma shematično tretirano, a „vajar“ je bio koncentrisan na
naturalističko predstavljanje glave sa dubokim očima i gustom kosom. Da li je ova statua
predstavljala portret ili simbol natprirodnogne može se, naravno, sa preciznošću tvrditi.
Međutim, mesto njegovog otkrića sugeriše da je bio korišćen u pogrebnom ritualu, što
pouzdano ukazuje na razvoj neke forme religioznog verovanja.

Čovek iz Brna, Češka i rekonstrukcija mogućeg izvornog izgleda (dole)