SOCIJALNA DEMOGRAFIJA

I. PREDMET I METOD SOCIJALNE DEMOGRAFIJE

1. Definisanje i razvoj demografije kao nauke

Uzevši u obzir značenje samog termina

demografija

ova se nauka ili naučna

disciplina može definisati kao opisivanje stanovništva (Breznik)

. Ipak, kako se

demografija ne bi mogla svesti na puke opise, statistike i neobjašnjene podatke, trebalo bi
naglasiti da je ona

društvena nauka koja proučava stanovništvo sa kvantitativnog i

kvalitativnog aspekta (Verthajmer-Baletić)

Demografija je relativno mlada naučna disciplina

, nastala u novom veku.

Prvi put je

njen današnji naziv upotrebio francuski statističar i prirodnjak Ahil Žijar, 1855.
godine

, svega deceniju pošto je Ogist Kont uveo pojam „sociologije“, namesto Hobzove

„socijalne fizike“ (

Kurs pozitivne filozofije

, 1839. godine). Žijar je, naime, smatrao da su

se tada, polovinom XIX. veka, stekli brojni uslovi koji su pogodovali istovremenom i
paralelnom nastanku i razvitku demografije i sociologije, te dve, po njegovom mišljenju,
vrlo povezane i međuzavisne naučne discipline. Prvo, to je bio veliki napredak
matematike, a zatim i institucionalizacija stalnog prikupljanja podataka o stanovništvu
(uključujući i njihovu analizu, obradu i predviđanja), a drugo, razvoj svesti o tome da
društveni i politički život ljudi nije plod niti prirodne niti božanske volje, već delovanja
ljudi (još u XVIII. veku).
Iako interes za demografske probleme postoji od davnina, smatra se da koreni
demografije, kao moderne naučne discipline, leže u tri relativno nezavisna izvora:
• političkoj filozofiji Graunta i Maltusa
• statistici stanovništva (iako se elementi demogrfske statistike mogu naći još u starom
veku, prve sistematske, mada parcijalne, statistike stanovništva
vezuju se za XVII. vek)
• pokretu za društvenu reformu (nastanak UN,

popisi stanovništva

u svetu, i revnosno

davanje

vitalnih statistika

od 1950. godine

)

Osnovni predmet demografskih proučavanja jeste

stanovništvo

(

populacija

)

, odnosno

skup lica koja žive na određenom prostoru, u određenom vremenu i imaju određene
karakteristike. To je određenje

konkretne

(

empirijske

)

populacije

, koje stoji nasuprot

hipotetskoj

(

teorijskoj

)

populaciji

, određenoj samo brojnošću, a ne i drugim

osobinama.

Prema tome,

predmet demografije svodi se na proučavanje tri osnovna

demografska procesa:

•

rađanja

prirodno kretanje

•

umiranja

stanovništva

•

migracija

(mehaničko kretanje stanovništva)

i demografskih struktura:

•

starosno-polne

•

bračne

•

ekonomske

•

kulturno-antropološke

__________

demografija

, od grčkih reči

demos

(narod) i

graphein

(opisivati).

Pored procesa i struktura, demografija proučava i osobine populacije, koje se
izvode iz osobina pojedinaca. One se dele na:

•

biološke

(starost, pol/rod, rasa...)

•

društveno-ekonomske

(bračno stanje, uposlenost, ekonomska aktivnost,

kvalifikovanost...)
•

kulturno-antropološke

(pismenost, obrazovanje, etnička i religijska pripadnost...)

Pojedinačne osobine prenose se na stanovništvo, formirajući odgovarajuće osobine
ili strukture stanovništva

(pa kao što pojedinac ima starost i pol, tako i društvo ima

starosnu i polnu strukturu).

U opisivanju neke populacije uvek se polazi od njene brojnosti

, odnosno obima ili

veličine

na datoj teritoriji u određenom vremenu, pa se dolazi do sledeće podele:

• male i velike populacije
• globalne

(stanovništvo jedne države, ređe kontinenta ili čitavog sveta)

i parcijalne

populacije

(stanovništvo naselja, opština, nacija...)

Struktura ili sastav stanovništva, po nekom obeležju, odnosi se na raspored
učestalosti pojedinih atributa ili vrednosti obeležja u stanovništvu, koje se, pak,
izvode iz pojedinačnih osobina stanovnika. Ali, ove se demografske osobine
populacija istovremeno međusobno povezuju na specifičan način, zavisno od tipa
društva. Kao i u slučaju brojnosti, i podela demografskih struktura vrši se na:
• globalne strukture

(opšta struktura kao sistem odnosa pojedinačnih i društvenih

osobina u stanovništvu; posmatranje svih osobina društva i
njihovih međusobnih veza, što je teško izvodljivo)

• parcijalne strukture

(zbog teškoća njihovog sagledavanja, globalne se strukture

razdvajaju na parcijalne, koje se tokom vremena menjaju pod
uticajem dve grupe činilaca:
1. komponenti porasta [

natalitet

mortalitet

migarcije

] koje

deluju na sve strukture
2. procesa koji je imanentan svakoj strukturi [starenje kod
starosne, mortalitet kod polne, sklapanje i razvod braka kod
bračne...])
Najzad, treba skrenuti pažnju i na

događaj

, kao

pojam i jedinicu posmatranja socijalne

demografije

. Događaji rođenja, sklapanja i razvoda braka, uposlenja, preseljenja i drugi,

u životu pojedinaca oblikuju i menjaju ne samo njegov životni tok, već (kada su u zbiru)
utiču i na šire demografske procese, ma koliko njihovi akteri bili svesni toga.

2. Predmet demografije

Kada je reč o samom predmetu socijalne demografije,

još je Ahil Žijar imao veoma

razvijenu predstavu o tome da demografija treba da obuhvati ne samo kvantitaivne
odnose, već i kvalitativne aspekte razvitka stanovništva

Ostale definicije predmeta

demografije veoma su brojne, a mogu se klasifikovati na:
• uže definicije, koje se fokusiraju na demografske procese, odnosno komponente
porasta stanovništva i njegovih struktura
• šire definicije, koje se tiču proučavanja procesa, struktura, prostornog
razmeštaja, prikupljanja podataka, kao i studije o stanovništvu

3. Podela demografije na grane ili uže oblasti

Tematika demografije najčešće se deli na dve oblasi:
• materijalna demografija

(proučavanje stanovništva)

opšta/teorijska demografija

, koja se odnosi na zakonitosti razvitka stanovništva u

širem socioekonomskom i kulturnoistorijskom kontekstu
2.

posebna demografija

, ili demografija neke određene populacije

primenjena demografija

, koja se bavi proučavanjem i objašnjavanjem

demografskih pojava sa stanovišta posebnih naučnih disciplina (takva je i socijalna
demografija)

• formalna demografija

(statistika)

statistika

stanovništva

, koja registruje masovne pojave u stanovništvu (broj,

razmeštaj i strukturna obeležja)
2.

vitalna

statistika

, usmerenu na prirodno kretanje, vitalne procese (

natalitet

mortalitet

), uključujuči i socijalne, kao sklapanje i razvod braka, odnosno

nupcijalitet

divorcijalitet

)

statistika domaćinstva, porodice, naselja

migraciona

statistika

, odnosno unutarnje i spoljne

migarcije

stanovnika određene

teritorije

4. Odnos demografije prema sociologiji, odnosno drugim humanističkim naukama

Kada je reč o odnosu demografije i drugih nauka o čoveku, navode se dve vrste
mogućnih odnosa:

•

demografija je samostalna društvena nauka

•

demografija je sastavni deo drugih nauka

o čoveku, društvu i prostoru, kao njihova

uža oblast ili disciplina
U svom klasičnom udžbeniku

Proučavanje stanovništva

, Hauzer i Dankan smatraju

demografiju jednom od oblasti sociologije, navodeći razlike i sličnosti:
•

demografija se pretežno oslanja na kvantitativne podatke, dok sociologija teži

uopštavanju
• demografske događaje (rođenje, smrt, sklapanje i razvod braka...) mnogo je lakše
registrovati nego sociološke (vrednosti, uloge, kulturni obrasci...)
• demografiju interesuju, pre svega, distribucije stanovništva (strukture po polu, starosti,
obrazovanju, zaposlenosti, nacionalnosti itd.), dok sociologija konstruiše
objedinjavajuće koncepte kao što su kultura ili društvena stratifikacija
Ukrštanje demografije i sociologije, kao i demografije i drugih humanističkih nauka,
ogleda se u sledećim oblastima:
• povezivanjem makro, mezo i mikrosocioloških, ekonomskih i drugih teorija sa
demografijom, odnosno u proučavanju i tumačenju užih problema, procesa, struktura i
odnosa
• u okviru pojedinih tema iz domena demografije i drugih humanističkih nauka
• u formulisanju problemskog pristupa stanovništvu, kao i politika namenjenih
popravljanju kvaliteta života i smanjenju socijalne isključenosti različitih delova
populacije, odnosno društvenih grupa

Kada je reč o konkretnom odnosu demografije i sociologije, postavlja se odnovno

pitanje: „Koje su osnovne funkcije stanovništva neophodne za opstanak i razvoj
društva, ali i

vice versa

?“. Tu spadaju sledeće univerzalne funkcije:

• biološka reprodukcija
• kontrola smrtnosti
Potom, opstanak društva, odnosno populacija, zavisi od:
• procesa

socijalizacije

akulturacije

•

dijalektike bioloških i socioloških, ekonomskih i kulturnih faktora

(dakle, ljudska

plodnost i smrtnost ne zavise isključivo od bioloških faktora, već i od ovih, gore

navedenih – „sociološki sterilitet“)

Ova činjenica društvene diferencijacije biološke reprodukcije jedna je od osnovnih
spoznaja nastalih iz spoja demografije i sociologije. Demografija i sociologija spajaju se i
na polju izučavanja tri osnovna demografska procesa, pa su tako izgrađene brojne teorije
sociološkog fertiliteta, koje su, recimo, otkrile da su proširene porodice i visok nivo
rađanja inkopatibilni sa procesima intenzivne modernizacije. Migracione teorije takođe.

5. Određenje predmeta socijalne demografije

Predmet socijalne demografije mogao bi se odrediti kao proučavanje stanovništva i
tumačenje pojava, procesa, struktura, trendova i uočenih zakonitosti, sa stanovišta
sociologije i drugih društvenih nauka.

U metodološkom smislu, demografski podaci i

pokazatelji služe samo kao polazna tačka u opisu pojava, sa ciljem da se one dalje istraže,
protumače i objasne. Pored ostalog, demografska saznanja nam služe i da se na njima
primene, odnosno preispitaju sociološke i druge teorije, paradigme i zaključci. Najzad,
treba izdvojiti i

tri bitne sociodemografske teme, koje proizlaze iz posmatranja

demografskih trendova kao dela globalnih promena:

•

značaj pripadanja određenoj

generaciji

ili

kohorti

•

veličina populacije i njena stopa rasta

•

uticaj populacionih trendova ili razvitka stanovništva na društvene institucije

6. Metod socijalne demografije
U pogledu svoje metodologije, socijalna demografija se koristi:

•

opštom metodologijom nauka, koja obuhvata:

filozofiju/logiku i njene metode

(

apstrakciju

indukciju

dedukciju

analizu

sintezu

)

istorijski metod

uzročno-funkcionalni metod

uporedni metod

•

kvantitativnim metodama, koje podrazumevaju:

statistički metod

, sa

anketom

upitnikom

analizu na osnovu nepotpunih podataka

(rekonstrukcija stanovništva na osnovu

hipoteza zbog nedostatka podataka o posmatranoj populaciji; tako se, npr.proučavaju i
istorijske populacije)
3.

metode korelacionih veza

(npr. na osnovu starosne strukture mogu se oceniti

natalitet

mortalitet

, i obrnuto, itd.)

•

kvalitativnim metodama

(novi, interdisciplinarni pristup, čija je osnovna zamisao

kombinovanje kvantitativnog i kvalitativnog pristupa u istraživanju, prikupljanju i
tumačenju empirijskih podataka o stanovništvu)

8. Razvoj demografije u bivšoj Jugoslaviji

Institucionalizacija i profesionalizacija demografije u Jugoslaviji odvijala se
postepeno

, u skladu sa tendencijama u inostranim centrima, nakon završetka Drugog

svetskog rata, odnosno

tokom pedesetih i šezdesetih godina

Demografski fenomeni

najpre su izučavani u krilu statistike, da bi 1962. godine pri Institutu društvenih
nauka bio osnovan Centar za demografska istraživanja, sa Dušanom Breznikom na
čelu.

To je bila prva specijalizovana ustanova za proučavanje demografskih problema, ali

i za školovanje novih generacija mladih istraživača i doktora nauka.

Ubrzo zatim

pokrenut je i časopis

Stanovništvo

, a Breznik i Sentić sa saradnicima izdaju

srpskohrvatsku verziju

Višejezičnog demografskog rečnika

, koje su UN objavile

1958. godine. Nastava demografije najpre je organizovana u Beogradu, a zatim i na
drugim univerzitetima. Pri SANU, Odeljenju društvenih nauka, osnovan je 1981.
godine Odbor za proučavanje stanovništva, sa Milošem Macurom kao
predsednikom do 2005. godine.

Macura je dao veliki doprinos jugoslovenskoj i svetskoj

demografiji, a bio je i

prvi profesor demografije na Filozofskom fakultetu u

Beogradu, tačnije na Odeljenju za sociologiju, na kome se demografija izučava od
samog njegovog osnivanja 1959. godine. Njegov pristup demografskim temama je
bio multidisciplinaran i humanističko antropološki, zbog čega je u mnogome uticao
da univerzitetski kurs bude preimenovan u

Socijalna

demografija

, te se proučava iz

posve drugačijeg ugla.

II. PRIRODNO KRETANJE STANOVNIŠTVA

Pod

prirodnim

kretanjem

(

reprodukcijom

) podrazumeva se kako biološka, tako i

socioekonomska i kulturna reprodukcija društva, odnosno stanovništva.

Biološkom

reprodukcijom

obnavlja se neko stanovništvo

, tj. menja se kako njegova brojnost, tako i

osobine ili sturkturalna obeležja: starosno-polni sastav, bračnost... S druge strane,

društvenom reprodukcijom

obnavlja se i/ili menja referentna društvena struktura, tj.

društveni sistem

, klasno-slojna diferencijacija i sl.

Specifičnost demografske

reprodukcije ogleda se upravo u tom kompleksnom jedinstvu i interakciji biološkog
i socijalnog determinizma.
Prirodno kretanje dekomponuje se u dva osnovna procesa ili komponente -

natalitet

mortalitet

Dok je rađanje pojedinca, novog člana društvene zajednice, neponovljiv događaj,

natalitet

je stalni proces obnavljanja stanovništva, koji se posmatra na osvnovu

skupa svih pojedinačnih slučajeva živorođenja

. Natalitet se u demografiji opisuje

pomoću nekoliko pokazatelja: visine, kretanja i razvoja tokom vremena, osobina i
činilaca (faktora) nataliteta.

Opšta stopa nataliteta

grubi, sirovi

pokazatelj koji govori o broju živorođenih beba

sredinom godine posmatranja, a izražava se na 1.000 stanovnika

Nedostatak ovog

pokazatelja jeste nedovljna preciznost, jer se u obzir uzima cela populacija, tj. i onaj
deo koji nije u reproduktivnom periodu (deca, stariji).

Ova stopa nataliteta u svetu

kreće se od 10 do 40 ‰. U najrazvijenijim je niža, a u najnerazvijenijim se kreće i do
50‰, što je izrazito visok broj ako se u obzir uzme činjenica da stope iznad 30‰ ukazuju