Predmet:
Seminarski rad
Tema: Kohlbergova teorija moralnog razvoja
Student: Profesor: prof. dr.
ASPEKTI MORALNOG PONAŠANJA
Psihologija moralnog ponašanja
Psiholog Rajt je smatrao da se moralno ponašanje odnosi na sve što ljudi čine u vezi ili s
obzirom na moralne principe. Očito je da je to preširoko tumačenje moralnog ponašanja.
Hofman je mnogo precizniji u određivanju granica moralnog, kad tvrdi da se „moralni razvoj
događa u četiri pravca, a konačni ishod tog razvoja su prilagođenost ponašanja, percepcija
autoriteta kao razumnog, kontrola impulsa i obzir prema drugima“. Ova četiri aspekta
moralnog ponašanja svakako mogu biti znakovi moralne zrelosti, ali ne sami po sebi, već po
tome što oni ukazuju na postojanje norme u čovekovom životu.
Konformnost ponašanja
Nije lako odrediti koji se oblik ponašanja može nazvati konformnim, društveno prilagođenim,
a koji ne, jer se društvene norme mijenjaju od kulture do kulture. Zanimljiv primer su svakako
hipici i slične nekonformne grupe, koje niječu svaku društvenu konvenciju. Psihologija se
često bavila proučavanjem delinkvenata, pa su i psiholozi morala radije ispitivali karakter,
inteligenciju i ličnost delinkvenata. Rajt izričito govori o delinkventnom ponašanju kao
nekonformnom. Iako se ne može utvrditi da svako nekonformno ponašanje postaje
delinkventno, niti da je svako prilagođeno ponašanje pozitivno samo po sebi, teza o
delikventnom ponašanju služila je kao temelj koji su nadograđene nove ideje. Tako je
primećeno da kod delinkvenata nedostaje jedna ljudska crta koju obično nazivamo
idealizmom, stručnije, da je „perspektiva budućnosti“. Njihov je život funkcija sadašnjeg
trenutka i neravna se po dugoročnim perspektivama. Druga karakteristika koja je obično
prisutna u ličnosti delinkvenata je njihova preferencija za neposredno zadovoljenje, odnosno
nesposobnost da se isto odloži. Za osobu bez norme, poželjeti je isto što i uzeti, odnosno takva
osoba nije sposobna odreći se bilo čega čak ni u svrhu postizanja većeg zadovoljstva kasnije.
Ispitivanja su izvršena cigareta: većina delinkvenata više je volela jednu cigaretu odmah, nego
celu kutiju za pola sata. Treća karakteristika koja je opažena u karakteru delinkvenata je
indiferentnost prema dobrobiti drugih.
Prema tome, može se zaključiti da tri osnovne karakteristike, ideali, odricanje i altruizam,
predstavljaju temelj postojanja morala u životu pojedinca. Samo njihovo postojanje upućuje
na priznavanje normi, što je temelj svakog morala, dok krajnje i dramatično odstupanje od
društvenih normi i konvencija može biti znak da osoba ima problema s normom kao takvom.
Konformnost ponašanja, dakle , ukazuje na postojanje normi u životu pojedinca, ali ne govori
ništa o naravi i o karakteru tih normi.
Prihvatanje autoriteta kao razumnog
Za moralnu zrelost, potrebno je da norme koje pojedinac sledi budu prihvaćene i percipirane
kao razumne, a ne da se vodi iracionalnim impulsima. Da li neko prihvata norme kao
razumne, može se zaključiti indirektno iz toga je li sposoban prihvatiti autoritet kao
4
razumanTemelj te logike slede: psihoanalitičari zastupaju mišljenje da je ulazak norme u
čovekov život iracionalan, te eventualno tek kasnije postaje racionalan. Radi se o poznatoj
edipalnoj fazi između treće i šeste godine, kada dijete postaje svesno da se u njegovom
odnosu prema majci miješa očev lični odnos prema majci. Ukoliko u djetetovoj svijesti taj
konflikt ostaje samo negativan faktor, tj. sila koja ga odvaja od majke, a otac samo kao rival
za majčinu ljubav, očev će se pojaviti autoritet i ući u njegov život kao neprijateljska stvarnost
i izvor revolta protiv autoriteta i norme kao takve, budući da je očeva slika prvo utjelovljenje
norme. Kao reakcija, u detetu se razvija superego i čitava kasnija moralnost počiva na
iracionalnim temeljima.
Ipak, ja bih edipalni konflikt interpretirao mnogo pozitivnije, a time i ulazak norme u čovekov
život. Frojdovo rešenje i interpretacija samo je jedna od mogućih, i to ona negativna. Edipalni
konflikt se takođe može pozitivno rešiti. Dijete treba da živi ulogu oca kao ulogu osloboditelja
i utemeljitelja lične slobode. To što otac kida dijete iz afektivne simbioze s majkom, ujedno
ga prisiljava da uđe u individualnu egzistenciju, što ulazi u svijest djeteta kao spoznaja da ga
otac priznaje kao osobu. Autoritet i, samim tim, norma ulaze u život deteta kao oslobodilačke
stvarnosti. Kasnija moralnost nije iracionalna, već se shvata kao oslobođenje. Otac postaje
prvi ideal, a identifikacija s njime obećanje osobne slobode i autonomije.
Međutim, u svakodnevnom životu češće čujemo izjave poput onih da bi svijet bio ljepše
mjesto bez norme ili da se niko nema pravo miješati u tuđi život. Na dnu tih izjava leži
psihološka situacija u kojoj je norma ostala iracionalna stvarnost, a autoritet nužda u smislu
negativno riješenog edipalnog konflikta. Prihvatanje autoriteta kao razumnog i racionalnog
vodi korak dalje u odnosu na puko prihvatanje normi i kaže da pojedinačni percipira i norme
kao racionalne. Sve to, međutim, još nije dosta da bi se neko mogao smatrati moralno zrelim,
ukoliko se priznate norme ne slede.
Kontrola impulsa
Autori nazivaju ovaj aspekt moralne zrelosti svladavanjem napasti, samokontrolom itd. Svi ti
izrazi izražavaju istu psihološku situaciju: pojedinac priznaje norme i ravna se po njima.
Možemo razlikovati dvije vrste kontrole: kontrola antisocijalnih impulsa, kao što su krađa,
ubistvo, paljenje tuđe kuće i svih drugih činova koji su usmjereni protiv drugog čovjeka.
Drugu kategoriju čini kontrola protuasketskih impulsa, tj. onih koji razgrađuju sliku o sebi,
kao što su zavist i pohlepa.
Ovakva kontrola može biti indikacija moralne zrelosti, jer pokazuje da pojedinac sledi, ili bar
nastoji slediti, svoje norme. Ipak, to nije nužno istinito, jer se poštivanje normi nekada može
desiti i nesvesno. Tako neko neće zapaliti tuđu kuću jer se boji društvenih posledica, ali bi to
rado uradio kada bi se vodio samo svojim osećanjima prema vlasniku kuće. Moguće je i
obratno: pojedine radnje u sebi još ne moraju biti znakovi pokvarenosti i moralne trulosti, jer
možda u čoveku manjku kontrolu u patološkim mjerama, što posebno važi na području seksa i
skrupuloznosti.
5
