RADNO PRAVO

SKRIPTA

PRVI DEO

MESTO I ZNAČAJ RADNOG PRAVA U SISTEMU PRAVA

- ODNOS RADNOG PRAVA I DRUGIH GRANA PRAVA -

Radno pravo, kao /samostalna/ grana pravnog sistema, je integralni deo pravnog

sistema /određene zemlje/, i u sebi nosi pečat /načela i bitna obeležja/ tog sistema, koji i sam
predstavlja deo sireg sistema – porodice sistema prava evropsko-kontinentalne tradicije.

Svojstvo "samostalnosti" radnog prava kao grane prava treba razumeti na jedan relativan način,
budući da je radno pravo deo (grana) sistema prava, a ovaj je product odredjene pravne kulture
ili pravne civilizacije, sa zajedničkim i opštim idejama (filozofije prava - vladavina /socijalnog/
prava; proklamovanje i jednaka zaštita fundamentalnih ljudskih /socijalnih/ prava; nezavisno
/radno/   sudstvo;   sistem   političke   /industrijske/   demokratije;   itd),   temeljnim   vrednostima   i
ciljevima   prava   (/socijalna/   pravda;   /radni/   mir;   sloboda   /rada   i   preduzetništva/;   ljudsko
dostojanstvo   /zaposlenog/;   itd.   Pored   toga   što   je   radno   pravo   "apsorbovalo"   opšte   pravne
principe i civilizacijske vrednosti prava, radno pravo je zadržalo i/li uspostavilo naročito tesne
veze sa pojedinim granama prava. Otuda, radno pravo, svojevrsna legura privatnog i javnog
prava, predstavlja “vidikovac” pravnog sistema, sa koga se vide i svojina /poslodavac/ i rad
/zaposleni/; ugovor /individualni, kolektivni/ i zakon; unutrasnje i medjunarodno /UN, MOR, SE,
EU/   pravo;   materijalno   i   formalno   pravo   /parnicni   postupak;   upravni   postupak;   arbitrazni
postupak/; politicka i industrijska demokratija – tripartizam i socijalni dijalog; filozofija prava i
filozofija socijalnog prava - “luca mikrokozma” /zaposleni-poslodavac/ i filozofija /prirodnih
socijalnih/ prava; univerzalne vrednosti – pravda, solidarnost; mir i nemir /strajk, lokaut/.

Kako ustavno pravo uređuje i osnove pravnog sistema, već to je dovoljno za postojanje

tesne povezanosti ustavnog prava i radnog prava - kao odnosa celine i dela /pravnog sistema/.
Kad se tome doda da savremeni ustavi proklamuju i garantuju i fundamentalna socijalna prava,
pored ličnih, političkih i ekonomskih; da uređuje osnove državne organizacije /koja može da
ukljući radne sudove/; osnove ekonomsko-socijalnog sistema (što može da uključi i koncept

R. David, Les grands systems du droits contamporains, Paris, 1977; B. Kosutic, Veliki pravni sistemi, Beograd,

2005.

socijalne države, odnosno koncept socijalne tržišne privrede), nesumnjiva je tesna povezanost
Radno i Ustavnog prava.

Radno pravo kao grana prava prožeto je privatnopravnim i javnopravnim obeležjima,

tako da predstavlja jedan "srećan spoj" -

modus in rebus

privatnog i javnog prava

, odnosno

predstavlja svojevrsnu sintezu klasičnih principa privatnog i javnog prava, ali ne ostajući na
"pozajmljivanju" njihovih principa i institucija, gradeći i sopstvene principe i stvarajući
sopstvene pravne ustanove. Otuda i teškoće u odgovoru na pitanje da li radno pravo pripada
oblasti privatnog ili javnog prava.

Postoji tesna povezanost radnog prava ne samo sa građanskim

i trgovinskim ili privrednim /pravom privrednih društava/, kao granama privatnog prava, ali i
tesna povezanost radnog sa upravnom i finansijskim pravom /kao i određena povezanost radnog i
krivičnog prava/ kao granama prava koje ulaze u oblast javnog prava. Zbog svega toga, u teoriji
se iznosi stav da je nejasan status novonastalih grana prava, posebno onih koje se izdvajaju iz
konteksta gradjanskog prava, poput radnog prava.

Pored tesne povezanosti sa navedenim granama privatnog i javnog prava, Radno pravo se

može dovesti u određenu vezu i sa drugim granama pravnog sistema: sa Porodičnim pravom
/posebna zaštita žena na radu; prava zaposlenih u vezi sa staranjem o deci; zabrana dečijeg rada,
itd.); sa Naslednim pravom (pravo na plaćeno odustvo u slučaju smatri člana porodice; uticaj
smrti   preduzetanika   poslodavca   na   radne   odnose;   itd.);   sa   Pravom   industrijske   svojine
(razgraničenje   prava   na   zaradu   zaposlenog   od   prava   zaposlenog   po   osnovu   tehničkog
unapređenja, inovacije, racionalizatorstva; i sl.); Krivicnim pravom (krivicna dela na radu ili u
vezi   sa   radom;   rad   u   javnom   interesu   /drustveno   koristan   rad/   kao   alternativa   odredjenim
krivicnim sankcijama

), itd.

Mada je pravo socijalnog osiguranja, odnosno socijalne sigurnosti nastalo izdvajanjem iz

radnog prava, sa kojim i danas ima najtešnje veze, ono se smatra samostalnom granom prava - sa
svojim subjektima, predmetom, načelima, sadržinom (pravima i obavezama), različitom u
odnosu na Radno pravo. Solidarnost, kao univerzalna vrednost, element je evropskog identiteta,
sto je doslo do izrazaja kako u modelu tzv. Bizmarkovog sistema socijalnog osiguranja, tako i u
modelu tzv. Beveridzevog sistema socijalne sigurnosti.

Premda je radno pravo deo celine nacionalnog /ustavno-/ pravnog sistema, ono se

razvijalo gotovo devet decenija pod uticajem univerzalnog radnopravnog sistema, odnosno pod
uticajem međunarodnog radnog prava - u Jugoslaviji /kao članici MOR-a od osnivanja/ takođe.
Univerzalni sistem međunarodnog radnog prava je svojim međunarodnim radnim standardima
vodio harmonizaciji nacionalnog radnog prava (mnogo pre nego što je došlo do harmonizacije na
regionalnom međunardonom planu - npr. u okviru /danas/ Evropske unije), tako da postoji tesna
povezanost radnog prava i međunarodnog radnog prava. Ipak, sem u pogledu fundametalnih

Pitanje

principium divisionis

između privatnog i javnog prava, kao pravnih oblasti, jeste jedno od najviše

raspravljanih pitanja u teoriji prava. Iznose se brojni kriterijumi: subjekti pravnog odnosa - fizičko ili pravno lice
kao subjekt privatnog prava, a /samo/ pravno lice kao subjekt javnog prava; interesi - privatni ili javni interes;
karakter normi - heteronomne ili autonomne /dispozitivne/ norme, itd.

J. Rivero, J. Savatier, Droit du travail, Paris, 1987, str. 34 - 35.

D. Nikolić, Građanskopravna sankcija, Novi Sad, 1995, str. 126.

Blize: Z. Stojanović, “Strategije ostvarivanja svrhe krivičnog prava”,

Arhiv za pravne i društvene nauke,

br. 3-

4/2008, str. 163-190.

monizam, što je imalo za posledicu i sindikalni (i poslodavački) organizacioni monizam, kao i
gubitak autonomije sindikata u odnosu na državu /i vladajuću partiju/, bez koje nema socijalnog
pratnerstva,   niti   ostvarenja   filozofije   kolektivnog   pregovaranja..   Nasuprot   tome,   ustavi   koji
proklamuju   politički   pluralizam   (ideji   političke   konkurencije   odgovara   ideja   ekononomske
konkurencije   na   tržištu),   nužno   su   proklamovali   i   sindikalni   pluralizam   (odnosno   slobodu
profesionalnog udruživanja), kao i pluralizam organizovanja poslodavaca u svoja autonomna
udruženja   u   odnosu   na   državu,   što   je   omogućilo   razvoj   socijalnog   partnerstva   i   filozofije
kolektivnog   pregovaranja.   Pitanje   osnova   političkog   sistema   je   u   najtežnjoj   vezi   sa
proklamovanjem   i   garantovanjem   ljudskih   prava,   kao   integralnog   dela   modernog   ustava   /u
meterijalnom smislu/.

Moderno ustavno pravo proklamuje i garantuje fundamentalna ljudska prava - lična,

politička, ekonomska, socijalna, kulturna. Između ovih prava nema hijerarhije prava, iako je
proklamovanje   socijalnih   prava   usledilo   istorijski   posle   proklamovanja   ličnih,   građanskih   i
političkih prava. Proklamovanje osnovnih socijalnih prava - individualnih (sloboda rada i pravo
na rad; prava na pristojnu zaradu; prava na ograničeno radno vreme; prava na godišnji odmor,
itd.),   kao   i   kolektivnih   prava   (prava   na   sindikalno   organizovanje,   prava   na   kolektivno
pregovaranje, prava na štrajk, još uvek retko i prava na participaciju), imalo je za posledicu
podizanje radnopravnog statusa zaposlenih, odnosno "uspravan ljudski hod" - osvajanje ljudskog
dostojanstva   /E,   Bloh/   zaposlenog   lica.   Posebno   je   značajno   pitanje   koncepta   ostvarivanja
ustavom proklamovanih i garantovanih /socijalnih/ prava. Moderni ustavi proklamuju princip da
se ustavom priznata prava čoveka ostvaruju neposredno na osnovu ustava, a da samo kad to
ustav   predvidi,   zakonom   /ne   i   podzakonskim   opštim   aktom/   se   mogu   propisati   uslovi   za
ostvarivanje /socijalnih/ prava.

Najzad, ustavom se propisuju uslovi dopustenosti ogranicavanja ustavom proklamovanih

prava, ukljucujuci mogucnost privremenog ogranicavanja /suspenzije/ socijalnih prava za vreme
ratnog ili vanrednog stanja.

Odnos Radnog prava i Gradjanskog / Obligacionog/ prava

Radno pravo ima svoje korene u građanskom pravu. Prvi instrument uređivanja odnosa

između poslodavca i radnika bio je ugovor o najmu rada, putem recepcije rimskog

locatio

conductio operarum

. Od ugovora o najmu rada, u svom daljem razvoju ovaj ugovor građanskog

prava postaje ugovor o radu radnog prava, što je uslovilo da se u modernim kodifikacijama
građanskog prava (uključujući i jugoslovenski Zakon o obligacionim odnosima) ne nalaze više
odredbe o ugovoru o radu, jer se ugovor o radu detaljno reguliše zakonikom o radu, odnosno
zakonom o radnim odnosima. U svom izdvajanju iz građanskog - obligacionog prava, radno
pravo je, ma koliko da se samostalno razvijalo, zadržalo posebno tesnu vezu sa obligacionim
pravom, prvenstveno usled značaja ugovornih elemanata u radnom pravu - ugovor o radu i

Odluka Ustavnog suda Srbije u polgedu ustavnosti odredbe Zakona o strajku o nacinu utvrdjivanja minimuma

procesa rada u vitalnim sluzbama, primer je ustavne ocene granica zakonodavne politike u pogledu propisivanja
uslova za ostvarivanje prava na strajk /Odluka se odnosila na ovlascenje poslodavca, odnosno osnivaca da
podzakonskim aktom utvrdi minimum procesa rada, mada ustavni koncept ostvarivanja garantovanih prava
predvidja da se samo zakonom /ne i nizim aktom/ mogu propisivati uslovi za ostvarivanje ustavom proklamovanog i
garantovanog prava; Odluka Ustavnog suda RS objavljena je u “Sluzbenog glasniku RS”, br. 51/92, str. 1793-1794.

kolektivni ugovor o radu predstavljaju klasične institute radnog prava, na čije zaključivanje,
važenje, raskid, ugovornu odgovornost i sl. se primenjuju opšta pravila obligacionog prava, ma
koliko modifikovana usled posebnih ciljeva i principa radnog prava.

Načela obligacionog prava: sloboda ugovaranja - u radnom pravu sloboda rada se

realizuje zaključivanjem ugovora o radu; ograničavanje slobode ugovaranja ustanovom javnog
poretka - u radnom pravu ustanovom socijalnog javnog poretka; načelo savesnosti i poštenja /i o

culpa in contrahendo

/ - u radnom pravu obaveza pregovaranja u dobroj veri i sankcije za

povredu ove obaveze; načelo ugovorne i deliktne odgovornosti - u radnom pravu disciplinska
odgovornost; principi odgovornosti za štetu - princip integralne naknade imovinske štete, kao i
slučajevi odstupanja od načela integralne naknade u radnom pravu; princip satisfakcije kod
naknakde neimovinske štete u radnom pravu usled diskriminacije ili povrede profesionalne casti;
princip kaznene naknade kao privatne kazne u radnom pravu pravila o raskidu ugovora -
specifična pravila jednostranog raskida, tj. otkaza ugovora o radu; kolektivno otpustanje viska
zaposlenih kao svojevrsni oblik raskida ugovora o radu usled promenjenih okolnosti -

rebus sic

stantibus

, itd.

Niz instituta radnog prava nastao je prožimanjem radnog, građanskog i privrednog prava.

Tako, ustanova zabrane konkurencije /antikonkurentska klauzula/ ne ograničava samo slobodu
rada - zaključivanja ugovora o radu; već i slobodu preduzetništva - osnivanje preduzeća ili
započinjanje preduzetničke aktivnosti; ali i slobodu ugovaranja u oblasti obligacionog prava -
/tačnije/   slobodu   zaključivanja   odgovarajućeg   ugovora   o   delu.   Ili,   opšta   pravila   arbitražnog
rešavanja   sporova   u   građanskom   /procesnom/pravu,   primenjuju   se   i   u     trgovačkom
/Spoljnotrgovinska   arbitraža   pri   Privrednoj   komori/,   ali   i   radnom   pravu   /stalne   ili

ad hoc

arbitraže za rešavanje individualnih i kolektivnih radnih sporova/, uz izvesne specifičnosti u
radnom pravu posebno u pogledu rešavanja interesnih kolektivnih radnih sporova –

ex equo et

bono

Za Radno pravo je posebno značajan odnos sa Građanskim procesnim pravom kad se radi

o radnim sporovima, koji se rešavaju primenom /posebnih/ pravila parničnog postupka.

Mutatis

mutandis

u pogledu odnosa Radnog i Građanskog procesnog prava važi za arbitražno rešavanje

individualnih i kolektivnih radnih sporova, jer odluka arbitraže ima snagu izvršnog naslova, a
može se poništiti samo iz ograničenog broja razloga vezanih za sastav arbitraže, odnosno
povredu zakonskih propisa odlukom arbitraže - ne i iz razloga celishodnosti. Kodeksi
profesionalne i etičke odgovornosti jednako vezuju arbitre za radne sporove, kao i za privredne
sporove i druge sporove iz oblasti građanskog prava.

Visestruka je povezanost Radnog i Porodicnog prava: zabrana diskriminacije radnika sa

porodicnim obavezama: posebna zastiti materinstva, pravo na porodiljsko odsustvo, kao i
odsustvo radi nege i posebne nege detetea; pravu zaposlenog usvojioca ili staratelja na placeno
odsustvo sa rada; placeno odsustvo za zakljucenje braka, u slucaju rodjenja deteta; zabrana
decjeg rada i posebna zastita maloletnih zaposlenih; zabrana diskriminacije lica s obzirom na pol,
polnu orijentaciju, starost; fleksibilni oblaici zaposlajavanja su u funkciji i pomirenja porodicnih
i profesionalnih obaveza – npr. ugovor o radu sa nepunim radnim vremenom, ugovor o radu sa
kucnom poslugom, rad kod kuce /pomocu ekrana/; u oblasti prava socijalne sigurnosti - pravo na
porodicnu penziju, itd.

proizilaze   iz   radnog   zakonodavstva   i   autonomnih   izvora   radnog   prava   igraju   bitnu   ulogu   u
međunarodnoj   konkurenciji,   a   posebno   u   aktuealnoj   fazi   tzv.   globalizacije   ekonomije.
Podsećanja radi, u početnim fazama razvoja radnog prava, čak se zabranjivanje sindikalnog
organizovanja   obrazlagalo   povredom   načela   slobodne   konkurencije,   odnosno   sindikati
zaposlenih  /i udruženja poslodavaca/ su  zabranjivani  antimonopolskim  zakonodavstvo  -  npr.
Šermanovim zakonom u SAD iz 1890, sve do donošenja Klejtonovog zakona iz 1914. godine.

Odnos Radnog prava i Upravnog prava

Radno pravo i Upravno pravo imaju niz zajedničkih ili dodirnih /grančnih/ institucija.

Premda   je   predmet   Radnog   prava   /radni   odnos/   bitno   različit   od   predmeta   Upravnog   prava
/upravnopravni odnos/, i u tom pogledu se ove dve grane prava približavaju, kad je reč o radnom
odnosu profesionalnih javnih - državnih službenika /činovnika/, naročito u  onim zemljama koje
još   uvek   smatraju   službenički   /činovnički/   odnos   kao   predmet   upravnog   prava   -   tzv.
službeničkog prava (npr. u SR Nemačkoj -

Beamtenrecht

), a ne radnog prava. Nezavisno od toga

da li se "službenički odnos" smatra predmetom Radnog ili Upravnog prava- iako u teoriji
preovlađuje stav da je u pitanju radni odnos

, čije je zasnivanje pretpostavka za uspostavljanje

upravnopravnog odnosa /državni službenici kao stalni kadrovi javne uprave čine njen peronalni
element/, po pravilu se nadležnost za rešavanje radnih /službeničkih/ sporova između javnih
/državnih/ službenika i države poverava upravnim /a ne radnim ili sudovima opšte nadležnosti -
što je slučaj sa radnim sporovima u opštem pravnom režimu radnih odnosa/. I u radnom pravu
Evropske unije, radni sporovi izmedju komunitarnih sluzbenika i /institucija/ EU resavaju se
pred posebnim, Tribunalom prve instance evropskih zajednica.

Radno pravo i Upravno pravo se dodiruju i kad se radi o pravnom položaju javnih

službenika koji se ne smatraju licima u radnom /službeničkom/ odnosu, jer pravni položaj
državnih funkcionera - izabranih lica (šefa države ili ministara) karakteriše priznavanje
određenih upravljačkih prava - javnih ovlašćenja (što je predmet Ustavnog i sadržina Upravnog
prava), ali i određenih socijalnih prava (prava na platu, godišnji odmor, socijalno osiguranje - što
je sadržina Radnog prava).

Ako se pođe od analize subordinacije kao bitnog obeležja radnog odnosa u opštem pravnom režimu radnih odnosa

(privatni sektor, javna  preduzeća, javne službe) i subordinacije  javnih činovnika u posebnom pravnom režimu
/upravne  javne/ službe, dolazi se  do zaključka da  nema  suštinske razlike sa  stanovišta  subordinacije. Mada je
subordinacija državnih službenika u odnosu na državu kao poslodavca /a ne vlast - bilo da se javna uprava shvata
kao vlast ili služba -"servis građana"/ više izražena od subordinacije zaposlenih u odnosu na /privatnog/ poslodavca,
što ima za posledicu naglašeniju obavezu lojalnosti državnog službenika od obaveze lojalnosti zaposlenog, suštinek
razlike   u   "prirodi   odnosa"   nema,   jer   kao   svojevrsna   kompenzacija   državnom   službeniku   za   veći   intenzitet
subordinacije, odnosno lojalnosti, javlja se redovno veća stabilnost službe /radnog odnosa/ državnog službenika u
odnosu na zaposlenog kod /privatnog/ poslodavca. "Priroda odnosa" je bitno slična i kad se radi o plaćenosti rada,
odnosno službe - razlike se javljaju u metodima utvrđivanja plata - platni razredi državnih službenika, odnosno
tarifni suverenitet u pogledu zarada zaposlenih, dok je pravna priroda plate i zarade istovetna. Isto tako, obeležje
dobrovoljnosti, koje izvire iz slobode rada - slobode ugovaranja (zaključivanja ugovora o radu) ili voljnog prijema
službe /slobodnog učešća na oglasu za prijem u službu), kao i obeležje ličnog izvršavanja rada, odnosno lično
vršenje profesionalne službe stalnih kadrova javne /državne/ uprave, jesu argumenti koji se mogu izneti u prilog
gledišta o tome da su državni službenici u radnom odnosu, kao i druge kategorije zaposlenih, a da se razlike javljaju
u pogledu određenih prava i obaveza (odgovornosti).