UNIVERZITET ZA POSLOVNI INŽENJERING I MENADŽMENT BANJA
LUKA
EKONOMSKI FAKULTET
Diplomski rad
SAVREMENI TRENDOVI U OBLASTI INTEGRALNOG TRANSPORTA
Mentor: prof. dr Branislav Mitić
BANJA LUKA, JULI 2016.
OLJA LABUS
“Pod moralnom i krivičnom odgovornošću izjavljujem da sam ja autor ovog rada
te sam upoznata da sam, ukoliko se utvrdi da je rad plagijat, odgovorna za štetu
pričinjenu Univerzitetu za poslovni inženjering i menadžment, kao i autoru
originalnog rada.”
2
inženjeri transporta vrše nadzor nad svim transportnim uslugama u nekoj organizaciji,
uključujućitransport robe kamionom, avionom, željeznicom od skladišta do krajnjeg
korisnika, koordinaciju svih vidova transporta, planiranje ruta, otpremu
vozača,
upravljanje sredstvima
u sektoru transporta, obučavaju svoje izvršne radnike i drugo.
Pojam
s
aobraćaj
predstavlja ukupno definisan način organizovanog,
bezbjednog i racionalnog fizičkog savladavanja prostora kod transporta ljudi,
materijalnih dobara i prenosa nematerijalnih vrijednosti na jednoj ili neko
liko klasičnih
ili kombinovanih
pravaca u određenom periodu, kretanje vozila i pješaka u tranzitu. To
je poslovna aktivnost kretanja vozila i ljudi u gradskom i va
ngradskom području
ograničeno saobraćajnomsignalizacijom, skupom dolazećih i odlazećih resursa (putnika
ili vozila) na posebnoj lokaciji u
određenom vremenu. Takođe, saobraćaj predstavlja
zbir aktiv
nosti u komunikaciji različitih sistema u posmatranom vremenu radi
pokretanja informacija i drugih resursa.
2
Postoje razni aspekti posmatranja saobraćaja i transporta iz kojih proizilaze različite
podjele. U nastavku rada biće riječi o klasičnom transportu, integralnom transportu,
savremenim tendencijama u oblasti integralnog transporta, špediciji, osiguranju robe i
vozila u prevozu, kao i o sistemu kvaliteta u transportu i efektima implementacije
modernih integralnih tehnologija transporta.
1.1
OSNOVE TRANSPORTA
1.1.1
Pojam i razvoj transporta
Transport kao dio privrede
predstavlja skup saobraćajnih sredstava i puteva, kao i
pratećih sistema, opreme i uređaja neophodnih za nesmetano odvijanje procesa
transporta. Saobraćajna sredstva čine automobili, prikolice, poluprikolice (drumski
saobraćaj), lokomotive i vagoni (željeznički saobraćaj), brodovi, barže (vodeni
saobraćaj) i avioni (vazdušni saobraćaj).
3
Saobraćajni putevi su putevi specijalne namjene za odgovarajuća vozila, kao što su
putevi, pruge, rijeke. Prateću saobraćajnu infrastrukturu čine teretne i putničke stanice,
terminali, utovarno-
istovarne stanice, remontna mjesta i slično.
Prema statističkim podacima, na 1 km2 zemljine površine nalazi se 8,8 m pruge,
105 m puteva i 0,4 m riječnih linija. Takođe je prisutna neravnomjerna raspoređenost po
regionima, tako da su
suvozemni putevi u Aziji 10 puta kraći nego u Evropi, a pruge u
Africi su 15 puta kraće nego u Sjevernoj Americi.
2
Davidović, Branko. 2013. Međunarodni transport i špedicija. Kragujevac. str. 7.
3
www.motorna-vozila.com/download/Skripta%20Integralni%20Transport.pdf;
(11.03.2016. 22:10h)
2
Istorijski razvoj pojedinih oblika transporta seže u davna vremena i usko je povezan
sa ključnim dostignućima, kao što je pronalazak točka za razvoj drumskog saobraćaja.U
vodenom saobraćaju dugo se koristilo kretanje na paru, dok su se na suvom za vuču
koristile životinje.
Karakterna crta transporta je usko povezana sa trgovinom i kulturom. Pronalazak
kompasa, a onda i velika geografska otkrića, uticali su na povećanje mogućnosti
komunikacije različitih vidova i destinacija. Pojava parne mašine je izazvala buran
privredni rast i omogućila je osvajanje novih teritorija za proširivanje naselja.
S druge strane, na povećanje teritorije gradova, uticala je pojava elektrovuče
(tramvaj, trolejbus...), jer je značajno skraćeno vrijeme prevoza.
Na povećanje intenziteta saobraćaja između država i kontinenata, uticali su
reaktivni motori, koji su skratili vrijeme transporta do minimuma. Sva ova otkrića su
im
ala veliku i značajnu ulogu za poboljšanje kvaliteta života.
1.1.2
Vrste transporta i komparacija različitih vidova transporta
Transportni sistem jedne zemlje obuhvata sve oblike transporta povezanih
ekonomskim, tehnološkim, tehničkim i normativnim vezama. Svaki oblik transporta
ima svoju
sferu efektivnog iskorišćenja. Isto tako, svaki od modaliteta saobraćaja se
trudi da nametne sopstvene prednosti sa aspekta pružene transportne usluge, troškova,
pouzdanosti i sigurnosti.
U praksi se javlja nedovoljna sara
dnja različitih vidova prevoza u toku jednog
transportnog lanca. Nedostatak integracije između različitih vidova je često posljedica
državnih mjera, kojima se određeni vid saobraćaja stavlja pod direktnu državnu
monopolističku kontrolu. Javlja se potreba integracije saobraćaja u jedinstven,
maksimalno funkcionalan sistem. Novi pristup se svodi na omogućavanje što
jednostavnije promjene prevoznog sredstva, odnosno simplifikaciju prelaska sa jedne na
drugu vrstu prevoza.
4
Danas je transportno tržište izuzetn
o razvijeno, zahvaljujući širokoj transportnoj
ponudi. Prisutna je i snažna konkurencija. Da bi se mogla napraviti komparacija sa
aspekta konkurentnosti, u nastavku rada će biti opisane karakteristike pojedinih vrsta
transporta.
Za potrebe transporta koris
ti se više vidova prevoza: drumski, željeznički, vazdušni,
vodeni, transport cjevovodima i kombinovani transport.
Drumski transport
je konkurentan u slučajevima prevoza na manjim distancama,
do 200 km. Njegove prednosti su visoka fleksibilnost i usklađivanje sa potrebama i
4
Mitić , Branislav. 2012. Principi marketing logistike. Banja Luka: Univerzitet za poslovni
inženjering i menadžment. str.109.
3
Slika 1.2: Željeznički transport robe
Izvor: sr.wikipedia.org(14.03.2016, 20:24)
Vazdušni transport
je svakako dominantan na dužim relacijama, a dobre strane su
elastičnost i frekventnost, velika maksimalna brzina, velika relativna bezbjednost. Loše
strane su obimne investicije u infrastrukturu, velika potrošnja energije, veliki eksterni
troškovi po osnovu zagađenja i buke, jako veliki operativni troškovi poslovanja, čime je
limitirana vrsta robe koja se može transportovati.
Slika 1.3: Vazdušni transport
Izvor:www.blic.rs(14.03.2016, 20:30)
5
Vodeni transport
na najbolji način iskazuje svoje prednosti pri prevozu masovnih i
jeftinih roba koje ne zahtijevaju brz prevoz. Osim toga prednosti su u transportnim
kapacitetima posmatrano po pojedinačnim kapacitetima, rijetka oštećenja i gubici
tran
sportovane robe, male investicije u infrastrukturu. Nedostaci su niska elastičnost,
skupa prevozna sredstva, loše brzine, kao i urednost transporta.
Slika 1.4: Riječni transport- prevoz rasutog tereta
Izvor:www.karinmd.com (16.03.2016, 21:20)
Transport cjevovodima
ima prednosti u velikim transportnim kapacitetima, u
bezbjednosti transporta, tačnosti i pouzdanosti, minimalnom utrošku energije, malim
troškovima radne snage i rijetkim oštećenjima transportovane robe. Nedostaci su velike
investicije u izgradnju cjevovoda i postrojenja, limitirane vrste robe za transport i
neelastičnost (zavisnost od infrastrukturnih uslova).
5
5
Mitić , Branislav. 2012. Principi marketing logistike. Banja Luka: Univerzitet za poslovni
inženjering i menadžment. str.122-124.
6
Integralni transport
odlikuje svojstvo da nema pretovara tokom transporta, a
umjesto toga kompletne transportne jedinice se zajedno sa tovarom, prevoze drugim
vidom transporta. Tada se kalkuliše koji je modalitet transporta najisplativiji. Pri tome,
integralni transport treba da obezbjedi da se roba ne tovari direktno na određeno
transportno sredstvo
, već da se slaže na palete ili pakuje u kontejnere. Na taj način
organizovani, palete i kontejneri zajedno sa natovarenom robom postaju teret koji se
može efikasno prevoziti svim oblicima transporta.
6
Osnovni cilj integralnog transporta nije samo ušteda u vremenu i troškovima
prevoza, već racionalizacija cjelokupnog sistema distribucije robe. Posebni cilj
integralnog transporta je realizacija transportnog lanca od proizvođača do potrošača.
2.1.1
Tovarna jedinica i transportni lanac
Tovarne jedinice integralnog transporta su:
Palete;
Mali kontejneri;
Srednji kontejneri;
Veliki kontejneri (tzv. transkontejneri);
Kompletna vozila (drumska i željeznička) ili barže riječnog teretnog
saobraćaja ili samo pojedini dijelovi vozila (sedlaste prikolice) i
izmjenjivi transportni sudovi.
Pod pojmom
transportni lanac
podrazumjeva se niz uzastopnih tehničkih,
tehnoloških, organizacionih i drugih međusobno povezanih i sinhronizovanih
postupaka, u okviru kojih se vrši premještanje materijalnih dobara od izvora do cilja,
primjenom odgovarajućih tovarnih jedinica.
7
Transportni lanac se ostvaruje formiranjem tovarnih jedinica, pretovarom tovarnih
jedinica sa jednog na drugo transportno sredstvo mehanizacijom, implementacijom
sistema informisanja i upravljanja i relevantnih organizacionih mjera u cilju povezivanja
i organizacije aktivnosti na putu kretanja robe.
Pod pojmom
tovarna jedinica
podrazumjeva se objedinjavanje robe koja se
transportuje zajedno sa pomoćnim transportnim sredstvom, od veće količine manje
komadne robe se formira jedinstvena tovarna jedinica.
6
Mitić , Branislav. 2012. Principi marketing logistike. Banja Luka: Univerzitet za poslovni
inženjering i menadžment. str.125.
7
www.motorna-vozila.com/download/Skripta%20Integralni%20Transport.pdf;
(11.03.2016. 22:10 h)
8
Tehnologije koje su na raspolaganju u oblasti integralnog transporta su:
Kopnene tehnologije
–tu spadaju:
•
Paletni sistem;
•
Kontejnerski sistem;
•
Transport drumskog teretnog saobraćaja, prikolica ili poluprikolica, na
željezničkim vagonima (sistem Huck-pack);
•
Transport željezničkih teretnih vagona na prikolicama drumskog teretnog
saobraćaja.
U domenu tehnologija
kopnenih mostova
:Transport ISO kontejnera
U oblasti
kopneno-vazdušnih
sistema:
•
Paletni sistem;
•
Kontejnerski sistem (ISO);
•
Sistemi za transport specijalnih kontejnera.
Kod
kopneno-pomorskih
sistema:
•
Kontejnerski sistem (ISO);
•
Transport barži –
kombinovani riječno-pomorski transport;
•
Vozila drumskog teretnog saobraćaja –
Roll-on / Roll-off.
8
Pomoću integralnog transporta, realizuju se mnoge tehnološke funkcije, kao što su
sakupljanje robe, formiranje tovarnih jedinica, automatizovan pretovar robe u
skladištima, kao i automatizacija između skladišta i transportnih sredstava. Za svaku
dionicu prevoza, obezbjeđuje se odgovarajuće transportno sredstvo.
Posljednjih decenija razvijaju se novi transportni sistemi, koje karakteriše
tehnologija neprekidnog transporta, koja se ostvaruje u vidu kombinovanog integralnog
transporta, kojim se upravlja pomoću elektronskih računara za obradu podataka (EOP).
S
ve veće tehnološko povezivanje tokova robe različitih transportnih sistema
spoljnog i industrijskog transporta, kao i tokova pomorskog, vazdušnog, željezničkog,
8
Mitić , Branislav. 2012. Principi marketing logistike. Banja Luka: Univerzitet za poslovni
inženjering i menadžment. str.125.
9
Ravna paleta je
ravna podloga (najčešće drvena) sa ili bez nožica na koju se slažu
pojedini komadi robe u cilju realizacije jedinstvene tovarne jedinice kojom se može lako
i brzo manipulisati pomoću viljuškara. Većina evropskih zemalja su usvojili kao
standard paletu 800 x 1200 mm.
Slika 2.1: Europaleta dimenzija 800 x 1200 mm
Izvor:www.beckenz-paletten.de(18.03.2016, 19:48)
Osim ovih, koriste se drvene palete dimenzija 800 x 1000 mm, 1000 x 1000 mm,
1200 x 1600 mm, 1200 x 1800 mm (usvojene od strane Međunarodne organizacije
ISO). Ipak, u svijetu se najviše koriste drvene palete dimenzija 800 x 1200 mm (80 %).
Boks palete se p
rimjenjuju za transport različite vrste robe kao što je
neambalažirana komadna roba, rasuta roba, neambalažirana roba nepravilnog oblika,
koja se teško slaže i slično.Dimenzije boks paleta su 800 x 1200 mm, 1000 x 1200 mm,
800 x 1000 mm, a najviše se koristi standardna boks paleta dimenzija 800 x 1200 mm.
Palete moraju biti napravljene od čvrstog materijala, tako da, kad su natovarene, mogu
da se pod
ižu i premještaju pomoću viljuškara ili drugih uređaja za pretovar.
11
Slika 2.2: Sklopiva boks paleta
Izvor: www.packakingcenter.rs(18.03.2016, 20:08)
Prednosti paletizacije prilikom distribucije proizvoda su ekonomičnije poslovanje
prevoza, pretovara i skladištenja proizvoda, bolja organizacija u sistemu distribucije,
kvalitetnije rukovanje i čuvanje proizvoda, niži troškovi poslovanja, veća konkurentnost
na tržištu, itd.
Za efikasno manipulisanje u okviru paletnog sistema, od opreme i tehničkih
sredstava najzastupljenije su različite vrste
viljuškara,
koji u osnovi
mogu biti na ručni
ili motorni pogon.
Kontejneri
-
Međunarodna organizacija za standardizaciju ISO objašnjava da je
„kontejner sud pravougaonog presj
eka, nepromočiv, koji se primjenjuje za transport i
skladištenje izvjesnog broja teretnih jedinica, pošiljki ili robe u rasutom stanju, štiti
njegovu sadržinu od kvarenja i gubitaka, može se odvojiti od transportnog sredstva i
može se pretovariti bez istovremenog istovara robe“.
Po definiciji datoj
u Pravilniku o međunarodnom željezničkom prevozu kontejnera
(RICO), kontejner predstavlja
transportni sud, izrađen od čvrstog materijala, i to tako da
se trajno može upotrij
ebiti više puta, naročito podešen da se olakša prevoz stvari
sredstvima raznih vidova saobraćaja bez pretovara samih stvari, snabdjeven uređajima
koji olakšavaju manipulaciju i ima zapreminu najmanje 3m3, čije dimenzije ne prelaze
one utvrđene željezničkim propisima.
Kontejner je veoma značajan nosač jedinica tereta koji doprinosi racionalizaciji
transporta, u sebi objedinjuje transportnu, skladišnu, zaštitnu i informativnu ulogu.
Osnovni cilj kontejnerizacije kao procesa upotrebe kontejnera jeste poboljšanje i
ubrzanje transportnog procesa, naročito pretovara (na mjestima sučeljavanja vidova
prevoza), koji se uglavnom organizuje savremenim tehnologijama i pružanjem
12
kategoriju 30,
čija je dužina trideset engleskih stopa (9125mm) i kategoriju 40, čija je
dužina četrdeset engleskih stopa (12192mm).
Međunarodna organizacija za standardizaciju-ISO utvrdila je tehničke uslove za
izgradnju kontejnera.Te uslove prihvatila je i Međunarodna železnička unija-UIC.
Prema tim uslovima kontejneri su svrstani u četiri kategorije:
Tabela 2.1: Kategorizacija kontejnera
Kategorija
Dužina
Širina
Visina
Nosivost (tona)
10 stopa
3,06
2,44
2,44
10
20 stopa
6,09
2,44
2,44
20
30 stopa
9,12
2,44
2,44
25
40 stopa
12,19
2,44
2,44
30
Izvor:
Marković, Ivo. 1990. Integralni transportni sustavi i robni tokovi. Zagreb: Fakultet
prometnih znanosti.
Kontejneri se još mogu podijeliti i prema:
Vrsti materijala
-
drveni, metalni, gumeni, plastični, od legura i dr.
Konstrukciji
-
klasični, sklapajući, rasklapajući, s drvenim i metalnim
oblogama, samoistovarajući, sa otvorenim krovom ili stranicama, s nogarima i sl.
Mjestu korišćenja
– kontejneri koji se upotrebljavaju samo za prevoze unutar
zemlje (naci
onalni prevozi) i u međunarodnim i međukontinentalnim prevozima (tzv.
pomorski kontejneri).
Vrsti termičkih uređaja
-
izotermički (frigo), s agregatima na sopstveni
pogon za rashlađivanje, s mogućnošću snižavanja temperature pomoću azota i termički
za zagrijavanje.
Najveći svjetski proizvođač kontejnera je KINA (85% svjetske proizvodnje), što je
i razumljivo iz razloga što je Kina jedan od najvećih svjetskih izvoznika.
11
11
https://saobracajci.files.wordpress.com/2014/06/integraln_nove_tendencijei.pdf;
(15.03.2016. 22:25 h)
14
Slika 2.3: Brodski kontejneri
Izvor: www.citysped.ba(18.03.2016, 20:52)
U domenu pretovara u okviru kontejnerskog transporta, primjenjuju se sredstva za
pretovar kontejnera, koja se svrstavaju u dvije grupe:
pokretna pretovarna sredstva i
portalni kranovi i prenosnici.
U svakoj grupi ima
više tipova pretovarnih uređaja.Pokretna pretovarna sredstva,
imaj
u teoretski neograničeno područje kretanja. Zavisno od profila mogu vršiti ukrcaj,
prekrcaj, prenos i iskrcaj kontejnera. Praktično to su viljuškari i dizalice, odnosno
hvatači ili prenosnici kontejnera različitih dimenzija i sposobnosti dizanja (kapaciteti
dizanja su: 5, 10, 20, 30, 35 i 40 tona). Ta sredstva imaju slij
edeće konstrukcije prilaza
kontejneru:
-
sa strane (bočno);
-
čeoni navoz (dolazak ispred kontejnera) i
-
opkoračivač vozila za vertikalno spuštanje i podizanje kontejnera.
15
Osnovne
prednosti
kontejnera koje se ostvaruju iz aspekta prevoznika jesu
uprošćavanje i ubrzavanje tehnoloških operacija u transportnom lancu, smanjenje
potreba za manuelnim radom, smanjenje troškova manipulacije po jedinici transportnog
rada,
višestruko skraćenje vremena utovara, pretovara i istovara, povećanje broja obrta
vozila i kontejnera. Kada govorimo o prednostima sa aspekta korisnika prevoza, tu
spadaju ušteda u troškovima pakovanja i osiguranja robe,
mogućnost horizontalnog i
vertikalnog manipulisanja, zaštita robe od negativnih spoljnih uticaja, smanjenje rastura
robe, uštede u troškovima skladištenja i dr.
Osnovni
nedostaci
kontejnerizacije su relativno visoki transportni troškovi (brodski
troškovi 23%; održavanje kontejnera 18%;
lučki i terminalni troškovi 21%; troškovi
kopnenog transporta 25% i ostali troškovi 13%), visoke investicije za sredstva i
infrastrukturne objekte, zatim, potreban je jedinstven nivo tehnologije i znatna
finansijska sredstva i druge mjere radi razvoja ove tehnologije, postoji problem
distribucije praznih kontejnera i obezbj
eđenje povratnih tovarnih vožnji (u svakom
momentu 2,5 miliona TEU kontejnera stoji prazno i čeka na utovar), prilagođavanje
ispunjenju carinskih i drugih državnih propisa itd.
12
2.1.3
Drumsko –
željeznička tehnologija u oblasti integralnog transporta
Pored sistema transporta paleta i transporta kontejnera, prevoz vozila jednog vida
transporta
vozilima drugog vida transporta predstavlja značajan oblik integralnog
transporta. Osnovni cilj ovih
sistema je ostvarenje jedinstvenog procesa transporta, čime
se postižu uštede u troškovima transporta i veći kvalitet transportnih usluga.
Transport prikolica i poluprikolica drumskog teretnog saobraćaja na željezničkim
teretnim
kolima, nosačima poznat je kao
hucke – pack
sistem transporta.
Pod ovim sistemom se podrazumjeva kombinovan drumsko –
željeznički prevoz,
gdje se drumska vozila (kamioni, auto – vozovi, sedlasti auto – vozovi) ili dijelovi
vozila (prikolice, sedlaste prikolice, izmjenjivi transportni sudovi) na jednom dijelu puta
prevoze transportnim sredstvima
željezničkog saobraćaja.
Ovaj vid saobraćaja obezbjeđuje realizaciju transporta od vrata do vrata. Takođe,
najveći dio prevoza hucke – pack sistemom na dugim relacijama obezbjeđuje
željeznički transport koji omogućava masovan prevoz robe, snižavanje troškova i cijene
transporta, povećanje stepena bezbjednosti u drumskom saobraćaju (jer se isti bitno
rasterećuje), poboljšanje uslova zaštite životne sredine.
12
Davidović, Branko. 2000. Savremene tehnologije kombinovanog transporta. Beograd.
17
Kod HP (hucke – pack)
saobraćaja, drumski transport obavlja funkciju nakupljanja
i distribucije robe koja se prevozi, dok željeznički ima funkciju prevoza te iste robe na
dugim relacijama.
Slika 2.6: Hucke – pack tehnologija integralnog transporta
Izvor: www.freefoto.com(20.03.2016, 19:34)
Prevoz HP tovarnih jedinica željezničkim transportom isplati tek na relacijama
prevoza dužim od 300 km, pri čemu moraju biti ispunjeni slijedeći uslovi:
•
U pogledu količine robe, neophodno je da bude osigurana dovoljna količina da
bi se mogao realizovati približno ravnomjeran prevoz u oba pravca HP transporta i
•
Neophodno je omogućiti pretovar transportovanih sredstava i ostale
manipulativne aktivnosti na oba kraja transportne destinacije.
13
13
Mitić , Branislav. 2012. Principi marketing logistike. Banja Luka: Univerzitet za poslovni
inženjering i menadžment. str.134.
18
Tehnologija prevoza barži riječnog transporta.
Slika 2.8: Prevoz kontejnera pomorskim
saobraćajem
Izvor: www.lukarijeka.hr(20.03.2016, 20:12)
Jednu od najznačajnijih karika u transportnom lancu, koji se realizuje ovim
tehnologijama, predstavljaju
luke,
odnosno
terminal integralnog transporta,
gdje se
prikupljaju, pretovaruju i pripremaju različite tovarne jedinice. Luka je kompleksna
karika transportnog lanca, sastavljena odmnoštva dijelova koji moraju efikasno
funkcionisati, da bi luka mogla obavljati svoju funkciju prelaska sa kopnenog na
pomorski prevoz i obratno.
15
15
www.motorna-vozila.com/download/Skripta%20Integralni%20Transport.pdf
;
(11.03.2016. 22:10h)
20
Slika 2.9: Pretovar transportnih sredstava u lukama
Izvor: www.ifm.com(20.03.2016, 20:24)
Kada govorimo o RO – RO brodovima, oni spadaju u kategoriju trajektnih brodova,
a uglavnom prevoze standardizovane jedinice tereta, koje se redovno utovaruju
horizontalno. Ovi brodovi imaju mogućnost utovara kontejnerskih i drugih linijskih
tereta i vrlo kratak obrt.
Prvi roll-on / roll off (RO – RO) brodovi raspolagali su sa oko 100 m korisne
dužine, a moderni raspolažu i sa 1200 m. P
ri tome se mijenja i način utovara i istovara.
Dok se kod prvih brodova utovar-istovar vršio preko krmene rampe, u današnje vrijeme
brodovi imaju veći broj širih vrata, što ubrzava utovarno – istovarne operacije i
omogućava istovremeni utovar i istovar.Dimenzije i kapacitet ove vrste brodova se
takođe povećavaju.
Razlikuju se dvije vrste RO-RO brodova – jedna je specijalizovana za prevoz kola,
odnosno željezničkih kompozicija, a druga, mnogobrojnija,za prevoz motornih
vozilaodnosno kompletnih vozila ili prikolica. Osnovna karakteristika ovih brodova je
oprema koja povezuje palubu broda na krmi ili na pramcu sa obalom i omogućava
različitim vozilima, sa ili bez tereta, prelazak nab rod. Ova oprema su najčešće brodske
rampe.
Pored rampi, postoje i velika skladišta (ploveće garaže), koja čine jednu cjelinu i
omogućavaju bolje slaganje i uzdužnu prohodnost vozila. Ovakvi brodovi su obično
opremljeni sa tri palube, od kojih glavna ima direktan pristup preko rampe na obalu, a
utovar gornje i donje palube se vrši pomoću liftova ili unutrašnjih rampi.
21
Pored ovih navedenih tehnologija, u kopneno – pomorske sisteme spada i prevoz
barži riječnog transporta.
Slika 2.12: Prevoz barži u riječnom saobraćaju
Izvor: www.wikiwand.com(20.03.2016, 21:17)
2.1.5
Vazdušna tehnologija integralnog transporta
Vazdušni saobraćaj glavnu prednost ima u velikim brzinama prevoza. Velike brzine
njegovu konkurentnost vezuju za prevoze na velike udaljenosti, prije svega, u
međunarodnom saobraćaju.Standardne brzine avio prevoza se kreću u rasponu 800-
1.200km/h. Aspekt brzine prevoza je posebno bitan kada se ima u vidu vrijeme isporuke
robe.Po tom pitanju je avio prevoz u posljednje vrijeme malo ugrožen brzinama koje se
postižu prije svega u želj
ezničkom saobraćaju (brzi vozovi) i drumskom saobraćaju.
Osim toga, ovaj vid saobraćaja se odlikuje i dobrom pouzdanošću i frekventnošću,
posebno na relacijama koje povezuju velike centre, na kojima funkcionišu redovne
vazduhoplovne linije. Takođe, vazdušni saobraćaj karakteriše najbolja relativna
bezbjednost iako je ona u posljednje vrijeme pomalo narušena. Sve bolje karakteristike
avio prevoz ima na polju elastičnosti prevoza, što je itekako povezano sa brzinom
dostave robe (sve se više širi infrastrukturna mreža ovog vida prevoza). Visoki troškovi
čine ga nekonkurentnim kod prevoza najvećeg broja proizvoda.Svoju konkurentnost
vazdušni saobraćaj može da ispolji kod prevoza robe male količine i težine a velike
23
vrij
ednosti.Eksterni efekti (buka i zagađenje okoline) su negativne karakteristike avio
prevoza.
Takođe, kapaciteti avio prevoza nisu pretjerano veliki ali su ipak dovoljni za
prevoz skuplje robe koja prij
e svega gravitira ka ovom vidu transporta. Očigledno se
vazdušni saobraćaj koristi prije svega za isporuke manjih količina robe, koje mogu da
podnesu visoke transportne troškove, odnosno za hitne isporuke koje treba da
preduprede veće gubitke u proizvodnji ili obimu prodaje.
Slika 2.13: Tehnike utovara / istovara kontejnera
Izvori: www.aquaairenterprises , www.hr.wikipedia.org(21.03.2016, 19:12)
Kada govorimo o karakteristikama integralnih transportnih sistema u vazdušnom
saobraćaju, prije svega treba uočiti slijedeće specifičnosti:
1.
Paletizacija i kontejnerizacija
tereta koji se transportuje avionom prilagođena je
tehničko- tehnološkim karakteristikama sredstava u vazdušnom prometu, te se
cirkulacija paleta i kontejnera koji se koriste u avio transportu uglavnom obavlja unutar
sistema vazdušnog prometa;
2.
Druga je spe
cifičnost integralnog transporta u vazdušnom prometu to što se
gotovo sav teret u sredstvima vazdušnog prometa transportuje na paletama ili u
kontejnerima tako da je nivo paletizacije i kontejnerizacije tereta u vazdušnom prometu
gotovo potpun, za razliku od drugih prometnih grana. Razloge treba tražiti u vrsti tereta
koji se transportuje avionima.
Ukrcajnim jedinicama koje se koriste u vazdušnom transportu i predstavljaju
sredstva na koja se tovari teret tj. ULD-
Međunarodno udruženje vazdušnog prometa
(IA
TA) smatra bilo koji tip kontejnera, palete ili iglooa, pri čemu je nebitno je li
24
1. teretni avioni (Antonov An-225 nosivosti 250t, An-124 (150t), Boeing 747F (102
t) ) i
2. kombinovani avioni (Airbus A 310,Boeing 727, Boeing 737, Boeing 747,
Douglas DC 10-30).
Gotovo se svaki teretni avion može jednostavnim ubacivanjem sjedišta u kabinu
pretvoriti u putnički avion i obrnuto (convertible, quick change).Teretni avioni imaju,
međutim, neke tehničke modifikacije koje ne srećemo kod putničkih i combi-
aviona.Radi lakše manipulacije teretom, teretni avioni imaju povećana vrata, a često i
posebna dodatna vrata za ukrcaj i iskrcaj tereta.Radi veće nosivosti krila su
modifikovana i
izabrani su odgovarajući aerodinamički profili. Time se gubi na brzini
što u teretnom prometu predstavlja zanemarljiv gubitak zbog povećane korisne
nosivosti.
U poslednjih nekoliko godina u Nj
emačkoj je konstruisana letjelica „Cargolifter CL
160“ (koja u
potpunosti liči na cepelin) i koja služi za transport kontejnera ali i
drumskih vozila, poluprikolica ili prikolica. Lebdilica Cargolifter, dugačka je 242m,
nosivosti je 450 t i ima brzinu od 140 km/h. Sigurno je da ova tehnologija ima
perspektivu, ali u kojoj mjeri, vidj
eće se vjerovatno nakon izbacivanja tečnih goriva iz
upotrebe.
16
Slika 2.15: Antonov An-225 i Cargolifter CL 160
Izvori: www.fr.wikipedia.org , www.cargolifter.com(21.03.2016, 20:42)
16
https://saobracajci.files.wordpress.com/2014/06/integraln_nove_tendencijei.pdf;
(15.03.2016. 22:25h)
26
3
ZNAČAJ ROBNO – TRANSPORTNIH CENTARA (MJESTO I
ZNAČAJ U INTEGRALNOM TRANSPORTU)
Osnovni cilj formiranja RTC je optimizacija transporta i distribucije materijalnih
dobara, sa
svim njihovim pratećim djelatnostima i podsistemeima, primjenom
savremenih tehnologija transporta na logističkim principima.
RTC predstavlja kariku između makro i mikro distribucije. Djelatnost RTC su:
1. Obavljanje djelatnosti dolaznog i odlaznog daljinskog i lokalnog transporta robe i
tovarnih jedinica integralnog transporta
2. Vršenje pretovara robe u unutrašnjem i međunarodnom saobraćaju (lokalni i
daljinski),
3. Sabirni i distributivni transport robe,
4.
Prateće i uslužne djelatnosti (informaciono-upravljački sistemi, špedicije, berze
tereta itd).
Funkcionisanjem RTC-
a se obezbjeđuje ušteda u troškovima distribucije, ušteda u
troškovima investicionog održavanja postojećih kapaciteta, obezbjeđuje se kooperacija
rada između pojedinih karika transportnog lanca, zatim smanjuje se oštećenje i rastur
robe i smanjuje se masa vezanih obrtnih sredstava robe koja se stalno nalazi na putu.
Struktura RTC-
a se sastoji iz tehnoloških podsistema i njihove tehničke baze.
Glavni nosioci funkcije RTC-a su:
1. Pred
uzeća drumskog saobraćaja (lokalnog i daljinskog) sa osnovnim i pratećim
servisnim službama
2. Špediterske organizacije
3. Željeznica (sa robnim stanicama, industrijskim kolosijecima i pratećim
djelatnostima)
4. Terminali integralnog transporta (kontejnerski, hucke-pack i dr, prostorno
tehnološki povez podsistema RTC)
5. Preduzeća za skladištenje robe sa različitom strukturom i namjenom skladišta
6. Carinske zone
7. Uvozna i izvozna preduzeća sa pomoćnim službama
8. Ostale prateće djelatnosti.
Mjere koje su potrebne za brži razvoj RTC su koncentracija robnog rada-
prvenstveno na željeznicu, racionalna podjela rada na transportnom tržištu, kooperacija
u realizaciji transportnog lanca, odgovarajući i ujednačeni stepen mehanizacije,
tehnologije i informa
tike u svim karikama transportnog lanca i veći interes društveno-
27
Poboljšanje saobraćajne infrastructure ostvaruje se rasterećenjem drumskih
saobraćajnica, integracijom nosilaca transporta.
b)
U sektoru ostale privrede, poboljšanje privredne strukture se ostvaruje
povećanjem produktivnosti, stvaranjem uslova za unapređenje regionalnih razvoja,
poboljšanjem privredne strukture (strukture industrije i zanatstva-razvoj i opsluživanje
carinske zone).Poboljšanje prostorne strukture ostvaruje se smanjenjem centra
anglomeracije i u
napređivanjem decentralizovanog prostornog razvoja, dok štednja
energije i zaštita životne sredine se postiže štednjom pogonskog goriva racionalnom
podjelom tokova, smanjenjem štetnih emisija gasova na
području saobraćaja i
smanjenjem
veličine korišćenih građevinskih i drugih površina.
17
4
ULOGA ŠPEDICIJE U INTEGRALNOM TRANSPORTU
Spoljno–
trgovinska djelatnost, a pogotovo izvoz je vrlo važan činilac za svako
privredno društvo koje proizvodi odnosno izvozi sopstvene proizvode ili usluge
odnosno izvozi
proizvode drugih proizvođača. U svakom izvozno-uvoznom poslu
ključnu ulogu ima lice (pravno ili fizičko) koja se naziva špediter i koje koordinira
promet i prevoz robe od
proizvođača do krajnjeg korisnika.
Špediter omogućava da se bezbjedno i sigurno obavi odgovarajući transport,
pravilnim izborom vida transporta odnosno prevoznog sredstva, prema uslovima koje je
odredio nalogodavac. Zadaci koji se stavljaju pred špeditere nisu ni jednostavni niti bez
rizika. Zato je potrebno da špediter savršeno poznaje zakonske propise svoje zemlje i
zemlje u koju se roba otprema, da poznaje klauzule, te da posjeduje dobre veze sa
prevozničkim preduzećima, osiguravajućim kućama, pomorskim agencijama,
brodarskim agentima, bankama, carinskim
ispostavama i ostalim učesnicima u
međunarodnom poslovanju.
Pod
poslovima međunarodne špedicije podrazumjevaju se privredne usluge
spoljnotrgovinskog prometa, odnosno poslovi: otpreme robe iz svoje u strane zemlje
(izvozna špedicija), dopreme robe iz stranih u svoju zemlju (uvozna špedicija), i
provoza robe između stranih preko vlastite zemlje (provozna ili tranzitna špedicija) koje
obavljaju međunarodni špediteri, i obavljanje drugih propisanih ili uobičajenih
specijalnih (sporednih) poslova i radnji u vezi s otpremom, dopremom ili provozom
(tranzitom) robe.
17
https://sh.wikipedia.org/wiki/Integralni_transport, ( 15.03.2016. 22:52 h)
29
Špediteri se, u spoljnotrgovinskom procesu, a time i u carinskom postupku
pojavljuju, kao:
•
komisionari koji obavljaju poslove po nalogu, ali u svoje ime i
•
agenti koji obavljaju poslove po nalogu nalogodavca i u njegovo ime.
Špedicija je uslužna privredna djelatnost, koja se bavi organizovanjem i
premještanjem (otpremom i dopremom) robe u prostoru i vremenu koordinacijom svih
učesnika u transportnom lancu. Premještanje robe podrazumjeva, skup operacija i
aktivnosti koje
omogućavaju nesmetano kretanje robe. Najbitnije je, poznavanje
tehnoloških zahtjeva robe i sva njena bitna svojstva, zatim pronalaženje najpovoljnijeg
prevoznog puta po vidovima transporta, zahtjeve za skladištenjem robe, osiguranje
carinskih formalnosti (ako se radi o kretanju robe preko granice), kvantitativna i
kvalitativna kontrola robe, pred-finansiranje carinskih usluga i robe kao i neki ostali
prateći zahtjevi i poslovi. U međunarodnom transportu, špediter bi morao dobro
poznavati Zakone zemalja kroz koje
roba prolazi kao i tehnike međunarodne trgovine,
m
eđunarodne transportne propise, trgovačke propise, bankarske, osiguravajuće i
carinske propise kao i sve nastale promjene i
izmjene na tom planu kako bi omogućio
svom komitentu š
to ekonomičniju otpremu odnosno dopremu robe od svog komitenta
do od
ređenog mjesta preuzimanja i obratno.
Takođe, bitna je i njegova vještina snalaženja u prostoru za vrijeme razmjene
robe.Po pravilu, špediter ne obavlja prevoz robe, već angažuje prevoznika i sva druga
neophodna uslužna privredna društva radi realizovanja transporta komitentove robe u
svoje
ime i za račun komitenta.Veći špediteri imaju svoje vozne parkove i daju usluge
trećim licima.
Postoji više podjela špediterskih poslovanja prema:
•
djelokrugu poslovanja (međunarodna i unutrašnja),
•
obilježju poslovanja
(lučka, kopnena, granična),
•
vidovima transporta (pomorska, željeznička, pomorsko-riječna, avio, drumska).
Navedene podjele su formalne prirode jer savremene špediterske organizacije bave
se organizacijom u svim vidovima transporta izuzev, što kod nekih može da preovlada
specijalizacija, za neki vid transporta, neku vrstu robe, neki pravac transporta i dr.
Prema teritorijalnom djelokrugu poslovanja, kao što je već navedeno, špedicija se
dijeli na dvije
glavne vrste, i to: nacionalnu špediciju i međunarodnu špediciju.
Nacionalna špedicija
je špedicija koja se bavi isključivo organizovanjem otpreme i
dopreme robe unutar granica jedne države i koja se pri tome služi isključivo domaćim
30
pretovarom robe sa kopna na brod i suprotno, brinu o potrebnim špediterskim radnjama
u otpremi robe kopnenim plovnim putevima.
Prema osnovnom obilježju, (djelokrugu rada), mogu se klasifikovati kao:
•
Zbirni špediteri -
bave se organizovanjem zbirnog transporta,
•
Sajamski špediteri -
specijalizovani za poslove or
ganizacije različitih
sajamskih priredbi, izložbi, demonstracija raznih proizvoda i sl.,
•
Špediteri za vazdušni promet -
specijalizovani za poslove obavljanja niza
dj
elatnosti pri otpremi i dopremi robe u vazdušnom saobraćaju.
Prema opštim uslovima poslovanja i uloge u transportnim i distributivnim odnosno
logističkim lancima špediterski poslovi obuhvataju slijedeće:
•
izvoz roba i usluga,
•
zajednička ulaganja-privremena ili definitivna u uvoz sirovina, repromaterijala
i opreme, organizacije transporta, carinske tretmane,
•
proizvodnu kooperaciju, carinsko-špediterski tretman posla,
•
transfer i unapređenje tehnologije-privremeni i definitivni uvoz prava
industrijske svojine i opreme,
•
pripremu robe za tržište-
ino usluge (pakovanje klasično i specijalno, signiranje
ili presigniranje, sklapanje ili rasklapanje, paletizacija i kontejneriza
cija, klasična i
specijalna),
•
spoljnotrgovinski promet (zastupanje inostranih firmi, snabdjevanje inostranih
brodova i posada: carinski i devizni tretman, bankarski poslovi i promet vrijednosnih
papira (uvoz, izvoz, reeksport, replasman, akreditivi, doznake, cesije…),
•
finansijsko-devizno poslovanje (efektivnom valutom, vrijednosnim papirima i
dr.),
•
međunarodno osiguranje (imovine, sredstva, robe, međunarodni casco i cargo,
postupak obeštećenja, regresni postupak, reosiguranje),
•
izdavanje certifikata: carinskih - Carnet TIR, ATA i dr.
•
"
know-how
" pravni, bankarski i carinski tretman industrijske svojine i
dokumentacije,
•
uvoz kompletnih objekata - transportni konsalting, inženjering ino jurisdikcija
po principu "
od vrata do vrata
",
•
utovar, istovar, pretovar neocarinjenih robe koji se uvoze,
•
manipulacija ocarinjenom i neocarinjenom domaćom robom carinski,
transportni i špediterski tretman,
32
•
prevoz tranzitnih roba-direktan-indirektan sa carinskim, transportnim i
špediterskim tretmanom, itd.
Svi naveden
i poslovi su veoma važni u nesmetanom funkcionisanju međunarodnog
špeditera. Smatra se da je „instradacija“ najsloženiji, najstručniji i najodgovorniji posao
špeditera jer određivanje transportnog puta, transportnog sredstva i vremena transporta
za
određenu pošiljku predstavlja osnov za propisivanje tehnologije transporta.
Kada dispozicija ne sadrži nalog o prevoznom putu, prevoznom sredstvu i postupku
za otpremu robe, špediter je ovlašćen odabrati odnosno kombinovati elemente koji će
biti najpovoljniji za nalogodavca.
Dobra instradacija je važan faktor u organizaciji međunarodnog transporta,
pogotovo u slučaju, kada postoji više vidova transporta kojim roba može doći do
o
dredišta, koja će imati uticaja na kalkulaciju troškova u izboru najboljeg, najbržeg i
najpovoljnijeg vida transporta.
Od ostalih radnji međunarodnog špeditera posebno mjesto zauzimaju
carinske
radnje.
Carinski
postupak je složen i dinamički proces, a za njegovo vođenje i uspješno
okončanje potrebno je poznavati čitav niz carinskih, deviznih, spoljnotrgovinskih i
drugih propisa koje treba znati i koristiti u praksi.Zato tu postoji špediter koji je
stručnjak upravo u ovom području obavljanja carinskih formalnosti.
4.1
Poslovi međunarodnog špeditera
4.1.1
Davanje dispozicije
Svaki špediterski
posao počinje sa dispozicijom komitenta koja predstavlja nalog
špediteru
za realizaciju određenog špediterskog uvozno-izvoznog posla. Postojanje
opštih uslova, kao i postojanje tarife špediterskih usluga, predstavlja opštu ponudu
špeditera za obavljanje o
dređenih usluga pod tačno određenim uslovima. Nalogodavcu
nije potrebno, osim u posebnim slučajevima, zahtjevati od špeditera posebnu ponudu,
već je dovoljno dati špediteru nalog za izvršenje dopreme ili otpreme i tokom vršiti
izmjene ugovora o prevozu.
Ako špediter odnosnu dispoziciju prihvati i ne vra
ti je u najkraćem roku (odmah),
ugovor o otpremi robe je sklopljen. Dispozicija zapravo predstavlja razradu opšteg
ugovora o otpremi I uputstva špediteru kako će i kada odnosni dio posla izvršiti.
Špediteri imaju štampane obrasce dispozicija za otpremu i dopremu robe koji
moraju
sadržavati sve potrebne podatke o robi, tačan nalog u pogledu njene otpreme i
33
bitno razlikuju od funkcija i
poslova pomorskoprometnih agenata, moguće je da jedno
te isto preduzeće istovremeno obavlja poslove cargo i ship's brokera.
19
U međunarodnom multimodalnom transportu jedan je odosnovnih problema, s
obzirom na
brojne učesnike u njemu, izbor preduzetnika transporta, tj. operatera,
koordinatora i izvršioca cjelokupnog “paketa usluga” u prevoznom procesu. Za tu
organizaciju najidealnije
karakteristike ima međunarodni špediter. On poznaje i prati
sve prednosti i nedostatke svih
savremenih tehnologija transporta, poznaje sve tehničke,
tehnološke, organizacione,
ekonomske i pravne zakonitosti u međunarodnom
prometno
m sistemu, često izdaju FIATA – teretnicu za multimodalni transport (FBL) i
time preuzimaju obave
zu da će izvršiti ili osigurati izvršenje međunarodnog
multimodalnog transporta robe.
Kada se špediter u međunarodnom multimodalnom transportu pojavljuje kao
preduzetnik, on zaključuje s pošiljaocem robe ugovor o multimodalnom prevozu i
organizuje cjelokupni prevozni proces “od vrata do vrata”.
Špediter kao preduzetnik međunarodnog multimodalnog transporta odgovara i za
izbor i za rad svih pravnih i fizičkih lica koje je angažovao u izvršenju multimodalnog
transporta, i to od trenutka kada je robu preuzeo do trenutka kada je robu predao, prema
uslovima konkretnog ugovora.
4.1.4
Preuzimanje robe radi otpreme
Roba koju špediter prihvata radi otpreme mora, po pravilu, biti spremna za
prevoz.Obaveza je nalogodavca da pripremi robu za transport.Međutim, on može dati
nalog špediteru da izvrši i one radnje koje uslovljavaju spremnost robe za prevoz.
Jedna od osnovnih obaveza špeditera je da izvrši prihvat (i predaju) robe i da
upozori nalogodavca na nedostatke pakovanja, oštećenja ambalaže, oštećenja ili manjka
sadržaja, a obavlja se najčešće prije početka prevoza.
4.1.5
Otprema, doprema i provoz robe
Nakon izvršenog prijema robe na prevoz, špediter organizuje otpremu robe
prethodno odabranim prevoznim sredstvom. S obzirom na to odabrano sredstvo, mogu
se razlikovati dvije osnovne vrste otpreme: otprema vodnim sredstvima i otprema
kontinentalnim vozilima. Nakon što špediter preuzme robu na otpremu on izdaje
19
Davidović, Branko. 2013. Međunarodni transport i špedicija. Kragujevac. str. 101.
35
otpremničku potvrdu. Potvrda se može predočiti banci kao dokaz o isporuci robe u
slučaju potrebe avansnog plaćanja prevoza.
Doprema robe, izvršava se analogno načinu koji važi za organizaciju otpreme robe
ka inostranstvu.Kada roba iz uvoza prispije u zemlju špediter priprema izvještaj o
prispj
eću i o pripremi za predaju robe, preuzima robu, utvrđuje stanje robe, kontroliše
istovar.
U organizaciji provoza robe špediter obavlja sve one zadatke
koje i inače obavlja u
organizaciji dopreme i otpreme robe.On organizuje dopremu provozne robe iz jedne
zemlje, koju nakon preuzimanja otprema u drugu zemlju.
Prilikom prijema robe špediter izdaje nalogodavcu špeditersku potvrdu koja služi
nalogodavcu umjesto prevoznog dokumenta pa, ako je tako ugovoreno, ona služi kao
osnova za naplatu potraživanja iz ugovora o kupoprodaji robe (FCR obrazac –
prihvaćen od članica FIATA-e
20
)
4.1.6
Zaključivanje ugovora o pretovaru
Utovarno – istovarno – pretovarne radnje zauzimaju relativno najviše vremena u
transportu. U savremenim uslovima međunarodne robne razmjene racionalizacija
manipulisanja i transporta robe dobija sve veći značaj u konkurentskoj borbi za
osvajanje novih tržišta i
uključenje u međunarodnu podjelu rada, pa su time i razumljivi
napori koji se preduzimaju da se manipulaciono – prevozni troškovi što više smanje. To
znači da se racionalizacijom manipulisanja i transporta robe ubrzava prevozni proces, a
time se snižavaju prevozni troškovi i krajnja cijena robe. Trajanje i racionalizacija
utovarno – istovarno –
pretovarnih radnji zavisi od brojnih faktora među kojima su
najvažniji: vrsta, konstrukcija i nosivost sredstva mehanizacije, vrsta i priroda robe,
utovarno –
istovarne tačke, način izvršenja, opremljenost terminala i skladišta.
4.1.7
Zaključivanje ugovora o uskladištenju robe
U zavisnosti od tipa skladišta (javna, carinska, konsignaciona, trgovački centri),
obaveze i prava skladištara, prava ostavodavca, odgovornost skladištara i ostavodavca
su zajednička. Špediter obavlja uskladištenje robe posebno u dva slučaja, i to: ako se
priliv robe u luku ne može sinhronizovati s dolaskom broda i ako je robu prije dalje
20
FIATA je Međunarodni savez špediterskih udruženja, koga su 31.05.1926.u Beču
osnovali međunarodni špediteri. To je nevladina organizacija koja danas obuhvata približno
40.000 špediterskih i logističkih preduzeća i zapošljava oko 10 miliona špeditersko-logističkih
stručnjaka u 150 država. Sjedište joj je u Zürich-u. Jedna od uloga organizacije je da unapređuje
špeditersku djelatnost u svijetu.
36
prethodno navedenih rokova carinarnica može robu dati ili prodati vlasniku po nalogu
špeditera.
4.1.9
Informisanje nalogodavca
Jedna od
značajnijih obaveza međunarodnog špeditera je da obavještava svog
nalogodavca o toku organizacije i izvršenja otpreme, dopreme i provoza robe. Dužnost
je špeditera da nalogodavca informiše o kretanju robe, vanrednim događajima prilikom
otpreme robe i kona
čnom izvršenju naloga.
Špediter je dužan da, nakon završenog posla, odnosno nakon izvršenja
nalogodav
čeve dispozicije, položi račune nalogodavcu o svim učinjenim izdacima
(tuđim troškovima i naknadom za svoje usluge).
4.1.10
Fakturisanje izvršene usluge
Za izvršene usluge špediter ima pravo na nagradu kao i na naknadu svih izdataka i
troškova koje je imao oko otpreme ili dopreme robe. Po izvršenoj realizaciji
špediterskog posla špediter ispostavlja fakturu u koju se unose svi troškovi koji su
nastali tokom
realizacije posla uz dodatak naknade špediteru za njegov trud, plaćanje
carine, ako je platio špediter.
4.1.11
Bilansiranje poslovanja
Nakon što je završen posao po jednoj dispoziciji, potrebno je analizirati postignut
komercijalni efekt izvršenog posla.Bilansiranje radi referent koji je taj posao realizovao,
a bilans ostaje u pozicijskoj mapi.
21
5
OSIGURANJE ROBE I VOZILA U PREVOZU
Osnovna funkcija osiguranja, jeste pružanje ekonomske zaštite od rizika koji
ugrožavaju imovinu i lica, a ogleda se kroz naknadu šteta i isplatu osiguranih iznosa pod
uslovom da je osigurani rizik nastao u toku transporta. U suštini, osiguranje u
transportu, predstavlja zaštitu imovinskih interesa na robama koje su predmet transporta
i često se u praksi naziva transportno ili “Kargo“ osiguranje.
21
Davidović, Branko. 2013. Međunarodni transport i špedicija. Kragujevac. str. 112.
38
U transportno osiguranje spadaju, osiguranje transportnih sredstava (obavezno od
automobilske odgovornosti, potpuno ili djelimično kasko), osiguranje odgovornosti iz
transportn
e djelatnosti vozača i drugih radnika angažovanih u transportu, osiguranje od
opasnosti izazvanih transportom opasnih materija i osiguranje drugih interesa u
transportu. U kargo osiguranju visina premije, zavisi od vrste i vrijednosti robe,
rastojanja transporta, vrste transportnog sredstva i dr. Po svom pravnom položaju
osiguranje u transportu je najbliže osiguranju imovine i lica. Osiguranje nastaje prije
nego je roba predata na transport.
Svi učesnici u transportu (pravna i fizička lica) izloženi su mogućnosti nastanka
određenih rizika koji za posljedicu mogu imati nastanak određene štete. Pod rizicima se
podrazumjevaju dejstva ili događaji usljed kojih roba-pošiljka može biti oštećena ili
uništena u toku transporta i obično se dijele na nekoliko grupa:
osnovni -
pokriveni polisom uz redovnu premiju kao, na primjer, saobraćajne
nezgode (sudar, udar, prevrnuće, iskliznuće, itd.) bez obzira na krivicu osiguranika, pad
ili udar nekog predmeta, požar, eksplozija, iznenadno termičko ili hemijsko djelovanje
spolja, udar groma, oluja, grad, snježna lavina, pad letjelice, manifestacije i
demonstracije, rizik u vodnom transportu, baraterija
22
i drugo;
dopunski -
pokriveni polisom samo u slučaju kada je to posebno ugovoreno i
uz dopunsku premiju kao, na primjer, manipulativni rizici (curenje, rasipanje, dodir sa
drugom robom, oštećenja lako lomljive robe, pokisnuća), manjak (neisporuke cijelih
koleta) i/ili kvar iz bilo kog razloga;
specijalni -
ratna dejstva, rizik štrajka, politički rizici, prirodna svojstva i mane
robe koja se transportuje;
dopunski rizici koji nisu obuhvaćeni pojmom “rizik”.
Iz osiguranja su isključene štete nastale krajnjom nepažnjom rukovanjem, oštećenja
po namjeri, transporti u neodgovarajućem transportnom sredstvu/sudu, netačno
deklarisanje i
iskazivanje netačne vrijednosti robe i slično.
Transportno osiguranje je posebna oblast osiguranja koj
u čine osiguranje
transportnih sredstava, osiguranje robe u transportu, osiguranje odgovornosti vozara i
osiguranje drugih interesa koji se pojavljuju u transportu.
Osiguranje robe u transportu (kargo), podrazumjeva osiguranje robe koja je za
vrijeme transporta izložena različitim rizicima. Po vidovima se vrši osiguranje:
• odgovornosti drumskog transportnika u međunarodnom transportu (po CMR-u)
22
Baraterija (Ital.Baratteria) - svaka nepoštena ili protivzakonita radnja kapetana ili
mornara koja ide na štetu vlasnika broda i ostalih zakonitih stackeholders-a; podvala, prevara,
potkradanje, krijumčarenje i drugo.
39
predmet osiguranja,
rizik koji osigura
vač preuzima na sebe,
premija osiguranja i
osigurnina.
Vrste ugovora o osiguranju, prema određenosti predmeta osiguranja (pojedinačni
kod koga
je predmet osiguranja tačno određen) i opšti (osiguran je veći broj predmeta
koji nisu posebno određeni). Ugovori se mogu posmatrati i po trajanju: ugovori s
utvrđenim rokom trajanja, ugovori bez određenog roka trajanja (na neodređeno
vrijeme), ugovori na određeno putovanje (npr. za drumsko vozilo na određenoj relaciji)
i slično.
Pojedinačni ugovori, kojima se osiguravaju pojedine, ugovorom tačno
određene robe koje se transporte na određenoj relaciji. U tu svrhu ugovor ili polisa
osiguranja sadrže podatke o
robi, osiguranu relaciju, transportno sredstvo, početak
putovanja i dr. U međunarodnom transportu jednom ugovorenom vrijednošću redovno
se osim vrijednosti robe osiguravaju i trošak vozarine, osiguranja i drugi troškovi.
Osiguravačna osnovu podataka dobijenih zahtjevom za osiguranjem procjenjuje
rizik i određuje premiju osiguranja. Ugovor se sklapa prije početka transporta.Za svako
sklopljeno osiguranje izdaje se posebna polisa osiguranja.
Opšti (generalni) ugovori, njima
se osigurava veći broj različitih roba koje se
uzastopno
otpremaju i koji su u ugovoru označeni samo u opštim crtama.
Na primjer, ugovorom se mogu osigurati sve robe osiguranika koje se transporte u
određenom vremenu, na određenoj relaciji, određenim transportnim sredstvom, jednim
transportnim dokumentom (tovarnim li
stom ili predajnim listom) i slično.
23
Osiguranje odgovornosti drumskih vozara za štetu na robi, daje se za štete koje su
transportnici učinili vlasniku robe tokom transporta ili njegovom osiguravaču (u slučaju
kada postoji i kargo osiguranje robe) na osnovu sklopljenog ugovora o osiguranju.
Visina premije za ovo osiguranje zavisi o limitu pokrića, broju vozila, nosivosti vozila i
da li je pokriće samo u domaćem ili i u međunarodnom transportu.
Polisom nije pokrivena odgovornost transportnika za štete na teretu koje su njegovo
vlasništvo. Radi dobre poslovne prakse, može se sačiniti Ugovor o osiguranju
odgovornosti prevoznika i/ili odgovornost špeditera odnosno provajdera.Prevoznik
može povećani rizik svoje profesionalne odgovornosti osigurati sklapanjem ugovora o
osiguranju odgovornosti prevoznika. Prevoznici koji se tim poslom bave profesionalno,
sklapanjem ovakvog ugovora, najčešće se odlučuju za sklapanje godišnjih ugovora o
23
Davidović, Branko. 2013. Međunarodni transport i špedicija. Kragujevac. str. 67.
41
osiguranju svoje odgovornosti proizašle upotrebom vozila iz voznog parka koji se
ugovorom definiše.
Osigura
vač može, na osnovu svih relevantnih podataka važnih za projekciju rizika
u navedenom periodu (npr. nosivosti kamiona, vrsti robe koja se prevozi, rutama na
kojima se prevoz vrši, poslovnoj reputaciji prevoznika) predložiti osiguraniku osiguranu
svotu do koje može
pružiti pokriće osiguranja i, nakon sporazuma o tom važnom
elementu ugovora, odrediti premiju.
5.2
Osiguranje robe u transportu
Osiguranje robe u transportu je imovinsko osiguranje robe koji se transportujeili
čuva u skladištu radi dalje otpreme. Najčešći korisnici osiguranja u transportu su sami
vlasnici, jer se pored osiguranja robe koja se transportuje osiguravaju i trajna i obrtna
sredstva.
Osiguranje pokriva sve štete nastale uslj
ed fizičkog gubitka i oštećenja u
međunarodnom ili domaćem transportu. Stepen pokrića osiguranja zavisi od rizika koji
su pokriveni polisom.
Osiguranje robe u domaćem transportu se odnosi na slučajeve kada se polazno i
odredišno mjesto nalaze u okviru granica jedne zemlje
. Predmet osiguranja u domaćem
transportu je svaka pošiljka koja se transportuje na teret osiguranika sa bilo kojim
transportnim sredstvom. Pošiljka se osigurava od svih transportnih rizika, plus
dopunska
premija za osiguranje od specifičnih rizika (lom, iscurenje, kvar…).
Osiguranje ro
be u međunarodnom transportu, predstavlja osiguranje kod kojeg se
polazno i /ili odredišno mjesto ne nalaze na teritoriji zemlje izvoza, bez obzira o kom se
transportnom sredstvu radi. Za osiguranje robe u međunarodnom transportu koristi se
Ugovor o međunarodnoj kupovini i /ili prodaji robe odnosno faktura. Osiguranik ima
obavezu da prijavi sve informacije od značaja za ocjenu rizika, kako bi osiguravajuće
lice moglo da ocijeni tip ugovora koji treba zaključiti.
Nakon definisanja ugovora, osiguranik plaća premiju kao cijenu osiguranja. Iznos
premije osiguranja zavisi od visine procijenjenog rizika, vjerovatnoće nastupanja i
vrijednosti osiguranja.
Osiguranje je moguće sklopiti za svaki pojedinačni transport posebno (osiguranje u
drumskom, željezničkom, riječnom ili vazdušnom transportu robe) ili, ukoliko
osiguranikovo poslovanje uključuje različite vidove transporta u toku godine, može se
sklopiti godišnji ugovor o osiguranju (generalna polisa).
42
instrumenata,
aparata i slično, zatim krađe, djelimične krađe i neisporuke,zlonamjerno i
protivpravno rukovanje robom.
Specijalni rizici:
Rizici usljed kojih mogu nastati štete usljed ratnih dejstava, mana
ili prirodnih svojstava
osiguranog predmeta i rizici vezani za određena svojstva robe
(štete prouzrokovane upotrebom u ratne svrhe, atomske ili nuklearne eksplozije, štete
nastale zbog rata, pobune, zarobljavanja, zapljene, zaostalih mina, samozapaljenje,
smrzavanje, razmrzavanje, zagrija
vanje i znojenje, uginuće, kvar, žižljivost kod žitarica
itd.
Masovna upotreba kontejnera u transportu nametnula je potrebu njihovog
osiguranja.Zbog specifičnosti fizičkog svojstva kontejnera i načina njihovog korišćenja,
za njihovo je osiguranje bilo neophodno formulisati posebne uslove osiguranja, pa su
donijete posebne institutske klauzule za osiguranje kontejnera. Iako se jednim
ugovorom ili polisom može osigurati jedan ili više kontejnera, u ugovoru ili polisi
osiguranja svaki se kontejner označava pojedinačno njegovom identifikacijskom
oznakom.
U okviru osiguranja kontejnera prema institutskim klauzulama treba razlikovati:
•
osiguranje područja plovidbe,
•
osiguranje transportnih rizika, koje obuhvata: osiguranje "svih rizika",
osiguranja potpunog gubitka, kasko klauzule u institutskim klauzulama za osiguranje
kontejnera, kargo klauzule u institutskim klauzulama za osiguranje kontejnera,
•
osiguranje ratnih rizika i rizika štrajka.
Obaveza osiguranika je da
u svim slučajevima, preduzme preventivne mjere radi
sprečavanja ili smanjenja štete, da ustupi osiguravaču svoja prava prema licu
odgovornom za štetu,
dostavi osiguravaču odštetni zahtjev sa dokaznom
dokumentacijom ukoliko do neželjenog
događaja dođe.
5.2.3
Štete i likvidacija
Pod pojmom šteta u KARGO osiguranju robe u drumskom transportu se
podrazumjeva materijalno oštećenje i gubici osigurane robe usljed ostvarenja osiguranih
rizika. Postoje sledeće vrste šteta:
•
potpuni gubitak osiguranog predmeta (stvarni i izvedeni) i
•
djelimični gubitak i oštećenje osiguranog predmeta.
44
Stvarni potpuni gubitak je potpuni materijalni gubitak cijele količine osigurane
robe. Potpuni gubitak samo jednog dijela osiguranog predmeta – robe (npr. potpuni
gubitak samo jednog koleta iz pošiljke koja se sastoji iz više koleta ) ne predstavlja
stvarni potpuni gubitak.
Kod šteta se mora imati u vidu kauzalni (uzročni) odnos između rizika i nastalih
šteta.Kod nas, u transportnim osiguranjima je u primjeni teorija neposrednog uzroka
(causa proxima).Teorija neposrednog uzroka –
gdje je osiguravač dužan da nadoknadi
samo onu štetu koja je neposredna posljedica osiguranog rizika, dok za posredne
posljedice osiguranog rizika ne odgovara.
Na osnovu dokumenata priloženih uz odštetni zahtjev osig
uravač vrši identifikaciju
osiguranog predmeta, utvrđuje datum nastanka štete i važenje osiguranja u momentu
nastanka štete, utvrđuje da li je nastala šteta pokrivena osiguranjem, a kad utvrdi osnov
za naknadu štete sačinjava obračun štete i vrši isplatu naknade.
Kod zaključivanja ugovora o osiguranju, spominju se još neki pojmovi, od kojih ću
nabrojati samo neke, a to su polisa osiguranja (ugovor o osiguranju), certifikat
osiguranja, list pokrića, potvrda o sklopljenom osiguranju i potvrda o osiguranju.
Ka
da govorimo o osiguranju robe, javljaju se još dva vrlo česta pojma, a to su
reosiguranje i saosiguranje.
Pod
reosiguranjem
se podrazum
jeva osiguranje osiguravača kojim ovaj
obezbj
eđuje sebe od posljedica zaključenih osiguranjem time što dio ili sve rizike
osigurava kod drugog
osiguravača. Osiguravač koji svoje rizike ustupi drugom
osiguravaču zove se cedent, a osiguravač koji preuzima rizike zove se reosiguravač.
Reosiguranje se zaključuje u slučajevima visokih vrijednosti robe koje su predmet
osiguranja ili specijalnih rizika kada su iznosi naknade štete toliko veliki da bi mogli da
ugroze fi
nansijsku situaciju osiguravača.
Svrha r
eosiguranja je u indirektnom učešću u pokriću rizika osiguravača. No, ta
funkcija obavlja se samo pod pretpostavkom da postoji valjani osiguravajući odnos
između osiguravača i osiguranika.
Reosiguranje
razlikujemo prema sadržaju, načinu pokrića, načinu nastanka obaveze
iz reosiguranja, sistemu i načelima pokrića iz ugovora o reosiguranju.Pri tom razlikuju
se aktivno i pasivno, obavezno i dobrovoljno, zatim potpuno i neproporcionalno
reosiguranje i reosiguranje svota i reosiguranje šteta.
Saosiguranje
je učešće dva ili više osiguravača u sklapanju jednog ugovora o
osiguranju tako
da svaki osiguravač preuzima pokriće određenog dijela rizika. To znači
da svaki osiguravačna sebe preuzima u direktno pokriće dio rizika i njegova se obaveza
odnosi samo na taj dio. U ugovoru saosiguranja stvara se direktna, lančano povezana
ob
aveza nekoliko saosiguravača prema istom osiguraniku koji horizontalnom diobom
jednog rizika individualno preuzimaju svoj dio obaveze, tj.pokrivaju svoj di
o učešća u
45
•
JUS ISO 9000:2001 – Sistemi menadžmen
ta kvalitetom, Osnove i rječnik
(zahtjev, procedura, usaglašenost);
•
JUS ISO 9001:2001 - Sistemi menadžmenta kvalitetom, Zahtjevi (sertifikat);
•
JUS ISO 9004:2001 - Sistemi menadžmenta kvalitetom, Uputstva za
poboljšanje performansi.
QMS mora biti održavan i efikasan, a za to je potrebno da bude dokumentovan
(procesi, resursi, aktivnosti rezultati da budu unaprijed definisani, praćeni ili zapisani).
Do
kumentacija je piramidalna i čine je:
•
Dokumentovane izjave o politici kvaliteta i ciljevima kvaliteta (prikaz vizije
rukovodstva kompanije, može biti sastavni dio Poslovnika o kvalitetu);
•
Poslovnik o kvalitetu (ključni dokument gdje je predstavljen QMS);
•
Procedure i uputstva (jednoobrazno izvođenje operacija, bez improvizacija);
•
Zapisi (dokaz o izvršenim aktivnostima).
Standard JUS ISO 9000:2001 predviđa koje su procedure i zapisi obavezni, a ostali
zavise od vrste i složenosti procesa, aktivnosti, ali i od osposobljenosti izvršilaca.
7
INFORMATIKA U TRANSPORTU (ORGANIZACIJA I PRAĆENJE
TRANSPORTNIH TOKOVA)
Za ispunjenje zahtjeva kupaca i korisnika usluga, potrebno je obezbjediti tačne
informacije i brzo, ekonomično i uspješno ih razmjenjivati. Ovo se postiže
uspostavljanjem efikasnog informacionog sistema, koji treba da uključi sve partnere u
lancu logističke distribucije i poslovanja uopšte.
Informatičke tehnologije postaju nezamjenjive u praćenju robnih tokova kroz lance
snabdjevanja (supply chain) i u prikupljanju potrebnih informacija.
Korišćenje informatičke tehnologije za praćenje tereta minimizira vrijeme koje
korisnici provedu na praćenju njihovih pošiljaka kroz transportnu mrežu. Bar kod
„registarska tablica“ pomaže u praćenju pojedinačnih pošiljaka i omogućava automatski
prijem podataka u pojedinim tačkama: u otpremnim tačkama, linijama pakovanja,
skladištima i dostavnim tačkama.
Sve ovo je povezano sa elektronskom razmjenom podataka (EDI – Electronic Data
Interchange), koja omogućava organizatorima transporta (provajderima) da u svakom
trenutku saznaju kada je roba otpremljena, gdje se tačno nalazi u transportnom lancu,
gdje je dostavljena, znači sve potrebne informacije vezane za isporuku i plaćanje.
47
Da bi sistem za praćenje kontejnera zaživio, mora imati tehničku bazu, koja će
obavljati funkcije praćenja kontejnera, prognoze razvoja integralnog transporta,
učvršćivanje veza između terminala i komitenata, obezbjeđivanje pravovremenih
informacija i boljih veza sa drugim terminalima.
Svaki terminal bi trebalo da prati tovarne jedinice integralnog transporta na svom
gravitacionom području.
7.1
Praćenje kontejnera na kontejnerskom terminalu
Da bi se obezbjedila racionalizacija funkcionisanja podsistema na
području
terminala, potrebno je riješiti upravljanje samim terminalom. S obzirom da su terminali
prostorno razuđeni, potrebno je obezbjediti uvid u stanje svih podsistema na mjestu
donošenja odluka; kad govorimo o tehnološkom procesu rada, to mjesto je di
spečerski
centar.
Što se tiče veza sa okruženjem, mjesto koncentracije informacija je komercijalna
služba terminala. Neophodno je objediniti rad ove dvije službe na jednom mjestu.
Kontejnerski terminal mora na adekvatan način ostvariti vezu, kako sa drugim službama
i višim nivoom upravljanja na željeznici, tako i sa okruženjem.
Ovakve veze se ostvaruju najprije putem računara, PTT vezama, teleks vezama i
telefaks vezom. Svi podsistemi kontejnerskog terminala ( dispečerska služba,
komercijala, fakturna služba...) mogu biti povezni u svoj interni sistem preko LAN
mreže (Local Area Network).
Razvojem savremenih sistema poslovanja, stvoriće se uslovi za željeznicu da
uvede tovarne listove za automatsku obradu podataka. U okviru svog domena, i
komercijalna služba terminala mora organizovati automatsku obradu i ostalih svojih
prevoznih i pomoćnih dokumenata.
Obradi i vođenju statističkih podataka je potrebno posvetiti posebnu pažnju, jer
analizom ovih informacija dobijaju se podaci o obimu prometa i funkcionalnosti rada
terminala. Takođe, ukazuju koje se sve racionalizacije mogu postići u organizaciji i
tehnologiji rada. Isto tako, te podatke je važno koristiti u istraživanju kontejnerskih
tokova.
Sadržaj informacija važnih za tehnologiju rada i za korisnike, a ko
je računar treba
da ima su p
odaci o kontejnerima (broj, veličina, vrsta, vlasništvo, roba, stanje, datum
dopreme / otpreme, ...), podaci o terminalu (lokacija, kapacitet, radno vrijeme, slobodna
mjesta, broj i tipovi pretovarnih sredstava...).
48
dinamičnoj proizvodnji i uspješnom transportu, s odrazom na veliki rast transportnih
troškova u cijeni robe odnosno u prodajnoj cijeni, koji se kreću oko 17% (Srbija), za
pojedine robe čak 40-60%, a u tehnički razvijenijim zemljama 6-9%.
Svaki pomak prema intenzivnijem i sveobuhvatnijem ulaganju u savremene
transportne tehnologije i njihovo integralno eksploatisanje sigurno i recipročno utiče na
smanjivanje transportnih troškova.
Za uspj
ešno uključivanje transportne privrede u međunarodne tokove potrebni su
sledeći uslovi:
-savremena (moderna) infrastruktura: želj
eznička, drumska, lučka, pretovarna..;
-
odgovarajući kvalitet, struktura i obim novih tehnologija prevoza i pretovara koje
moraju biti optimalno usklađene između svih subjekata u transportnom lancu po
jedinstvenom sistemu „
od vrata do vrata“, i to tehničko-tehnološki, tarifski i sl. ;
-
odgovarajuća specijalizirana kadrovska struktura i raspodjela rada u svim
karikama transportnog lanca, uz vrlo razvijenu informatiku na osnovi objedinjavanja
kompjuterske obrade podataka;
-adekvatne stimulativne mjere ekonomske politike i privrednog instrumentarija koji
inače a u početnim periodima posebno, trebaju selektivnom politikom omogućiti razvoj
savremenih tehnologija transporta jer one u svojoj početnoj fazi rada ne mogu biti
rentabilne.
Ostvariva
njem ovih uslova omogućava se privlačenje velikih koncentracija robe i u
tom sklopu povoljna sruktura za razne oblike savremenih transportnih sistema,
uvođenje
optimalnih brodskih, želj
ezničkih, drumskih i vazdušnih međusobno sinhronizovanih
linija,
znatno privlačenje tranzitne robe što utiče na smanjenje fiksnih troškova
transporta za izvoz i uvoz.
Racionalizacija kao dio sistemske analize i sinteze postaje neodvojivi interes kako
za korisnike tako i za organizatore prevoza ali i same realizatore (prevoznike) na
cij
elom putu transportovanja robe, uzimajući u obzir sve faze i operacije sa teretnom
jedinicom od mjesta otpravljanja do mjesta prispj
eća. U većini zemalja najznačajnije
mjere u pogledu racionalizacije preduzimaju želj
ezničke uprave tih zemalja kao osnovni
nosioci razvoja novih tehnologija.
Osnovne potrebe racionalizacije transportnih procesa ogledaju se u zahtjevima
savremene ekonomije, a to su sniženje ukupnih troškova poslovanja, sk
raćenje vremena
isporuke robe, smanjenje uticaja z
agađenja čovjekove okoline, poboljšanje kvaliteta
usluga u teretnom saobraćaju, tržišno ponašanje prevoznika i organizatora prevoza i
njihova veća efikasnost i povećanje konkurentnosti između vidova prevoza i dr.
50
Pronalaženjem najpovoljnijih odnosa u organizaciji i tehnologiji prevoza,
primjenom savremenih transportnih sredstava i mehanizacije stvaraju se preduslovi za
racionalizaciju transportnih procesa.
Kada govorimo o efektima primjene savremenih transportnih tehnologija, na
osnovu iskustva većine razvijenih zemalja, savremene tehnologije su jedna od mjera
racionalizacije u okviru kojih su posebno ostvareni osnovni zahtjevi ovih tehnologija:
•
homogenizacija i ukrupnjavanje transportnih jedinica,
•
unifikacija, tipizacija i standardizacija transportnih sredstava, mehanizacije i
opreme, nosača teretnih jedinica i ostalih pratećih kapaciteta,
•
integracija proizvodnih, industrijskih i transportnih procesa,
•
realizacija “neprekidnosti toka“ prevoza teretnih jedinica,
•
uprošćavanje tehnologije rukovanja teretnim jedinicama,
•
eliminisanje manipulacija jedinicama tereta malih masa “komad po komad“,
•
smanjenje
oštećenja robe u prevozu i smanjivanje potrebe za ambalažom i
•
kooperacija i koordinacija vidova prevoza i organizatora prevoza radi
realizacije jedinstvene i efikasne tehnologije.
27
8.1
Primjer djelatnosti kompanije za pružanje logističkih usluga – Meridian
a.d. za transport i logistiku Banja Luka
Usluge
Politika kvaliteta predstavlja osnovno
načelo poslovanja "MERIDIAN" a.d, za
transport i logistiku
28
sveukupne mreže njegovih organizacionih jedinca i svakog
zaposlenog pojedinca u ispunjavanju zahtjeva za obavljanje usluga:
Organizacija transporta
Zbirni transport
Carinsko posredovanje
Skladištenje roba
Konsalting
27
https://saobracajci.files.wordpress.com/2014/06/integraln_nove_tendencijei.pdf;
(15.03.2016. 22:25 h)
28
http://www.meridianbl.com /o_mis; ( 20.03.2016. 21:35 h )
51
Počevši od aprila 2015.godine Meridian a.d Banja Luka nudi uslugu zbirnog
transporta na relaciji Istanbul-Sarajevo-Istanbul. Poslovni partner u Turskoj je
„EVOLOG“, Istanbul (www.evolog.com.tr ).Polazak zbirne linije je svakog petka, CI
Halkali, Istanbul a dolazak svake srijede, CI Sarajevo.
Carinsko posredovanje
Meridian ima šezdesetogodišnje iskustvo u pružanju usluga carinskih procedura što
garantuje kvalitetno i efikasno provođenje carinskih procedura u Vaše ime. Velik broj
komitenata različitih djelatnosti i sa specifičnim potrebama uticao je na naše
usavršavanje u ovoj oblasti.
Danas sa 16 poslovnih jedinica, 85 certificiranih carinskih referenata i značajnim
garancijskim potencijalom Meridian je u mogućnosti da vrši carinsko posredovanje za
jednostavne i složene carinske procedure efikasno i kvalitetno, uz primjenu evropskih
standarda u međunarodnoj špediciji kroz slijedeće korake:
•
prijem i potvrda dispozicije
•
prihvat i obrada carinske dokumentacije
•
tarifiranje robe po carinskoj tarifi
•
izrada kalkulacija za robu
•
osiguranje robe po nalogu komitenta
•
prijavljivanje robe na granici, posredovanje za odobrenja graničnih inspekcijskih
službi
•
pribavljanje odobrenja, rješenja, uvjerenja i ostala potrebna dokumentacija od
strane nadležnih organa
•
ispostavljanje carinske dokumentacije za carinjenje robe kod redovnog
uvoza/izvoza, privremenog uvoza /izvoza, procedura sa ekonomskim učinkom,
pojednostavljenim procedurama...
•
prisustvovanje carinskom pregledu robe
•
stavljanje robe pod carinski nadzor - uskladištenje
•
zalaganje carinske garancije
•
angažovanje vlastitih sredstava za plaćanje carine i PDV-a
•
preuzimanje i kontrola carinske dokumentacije nakon carinjenja
•
dostavljanje dokumentacije nakon carinjenja
•
ostale radnje u interesu robe- komitenta, a u nadležnosti poslovanja
međunarodnog špeditera
53
Skladištenje roba
Skladištenje robe je jedna od najvažnijih aktivnosti kojima se bave logističari.
Upravljanje skladišnim procesom podrazumijeva njegovu optimizaciju sa aspekta
troškova, te provođenja manipulativnih radnji u cilju isporuke robe u dobrom stanju
kupcu.
Meridian nudi adekvatnu uslugu i uslove skladištenja u komercijalnim i carinskim
skladištima, sa ukupnom raspoloživom površinom od 10 000 m² i koji su pril
agođeni
savremenoj manipulaciji roba u sljedećim gradovima:
•
Banjaluci,
•
Bijeljini,
•
Gradišci,
•
Novom Gradu,
•
Sarajevu,
•
Tuzli.
U okviru skladišnih usluga obavljamo:
•
utovar-istovar, smještaj robe,
•
carinsko i javno skladište i osiguranje robe, čuvanje 24 sata, pakovanje,
•
etiketiranje, brojanje, sortiranje, vaganje i sve radnje u interesu robe.
Konsalting
Meridian putem svojih stručnih službi pruža konsalting usluge u cilju unaprjeđenja
poslovanja komitenata kroz:
•
pružanje stručne i operativne pomoći u svim spoljnotrgovinskim poslovima u
domenu međunarodne špedicije,
•
provođenje svih carinskih procedura uz primjenu Zakona o carinskoj politici
BiH, CEFTA sporazuma i SSP sa EU,..
•
primjena zakona o PDV-u u carinskom postupku,
•
posredovanje za treća lica u izvoznim i uvoznim carinskim procedurama,
•
devizna plaćanja za treća lica.
54
9
ZAKLJUČAK
Globalizacija i savremeni trendovi poslovanja, kao i razvoj modernih sredstava
komunikacije,uslovili su potrebu i za
adekvatnom logističkom podrškom u domenu
poslovnih odnosa. U savremenim poslovnim krugovima, pitanje kvalitet je od izuzetne
važnosti. Osim toga, profesionalnost više ne predstavlja jedini uslov za uspješnu
saradnju; sve veću ulogu igra i lični odnos i povjerenje između poslovnih partnera.
Tržišne promjene postavljaju nove zahtjeve. U domenu pružanja transportnih
usluga, fokus se stavlja na pojedinačne isporuke robe, odnosno manje zbirne pošiljke,
umjesto masovnih tereta.
Takođe, kao neizostavni, postavljaju se zahtjevi za
kompletnom logističkom uslugom.Toznači “sve na jednom mjestu”. U cilju
zadovoljenja potreba korisnika i postizanja njihove potpune satisfakcije, kontinuirano se
treba raditi narastu kvaliteta usluga i kvaliteta robe, uz smanjenje troškova, kako
logističkih, tako i ukupnih.Kada se posmatra sa logističkog aspekta, odnosno aspekta
smanjenja troškova, ono što je neophodno, je razvijanje kvalitetnog sistema transporta,
bilo klasičnog, bilo integralnog, jer transportni troškovi imaju veoma značajno učešće u
ukupnim troškovima logistike (oko 50%).
Transport može biti kombinovani i integralni.Oba vida transporta imaju široku
primjenu u svijetu. Ono što predstavlja ključne razlike između njih je što kod
kombinovanog transporta se koriste različiti vidovi transporta, prema isplativosti; kod
integralnog transporta je ključno to što nema pretovara robe, a time se u značajnoj mjeri
skraćuje vrijeme utovara, odnosno istovara robe.
Pored uštede vremena i troškova prevoza, cilj integralnog transporta je i
racionalizacija sveukupnog sistema distribucije i realizacija transportnog lanca od
proizvođača do potrošača. Posljednjih godina se sve više razvijaju novi transportni
sistemi, koje karakteriše tehnologija neprekidnog transporta, u vidu kombinovanog
integralnog transporta
. Njime se upravlja uz pomoć elektronskih računara za obradu
podataka.
Uslovi za primjenu savremenih integralnih transportnih tehnologija je razvijena
odgovarajuća infrastruktura.U integralnom transportu se najčešće koriste
standardizovane palete i kontejneri, kao i sistemi vozilo – vozilo.Problemi koji se
javljaju u primjeni tehnologija integralnog transporta su velika ulaganja u proizvodnju
specifičnih transportnih sredstava, kao što su kargo brodovi i avioni.Osim toga, velika
sredstva se moraju ulagati u
prateću opremu za utovar i istovar u lučkim terminalima i
na aerodromima. Uprkos tome, svaki korak ka intenziviranju ovih transportnih
tehnologija i njihovo korištenje na duži vremenski rok će doprinijeti smanjivanju
transportnih troškova.
Da bi se transportne privrede zemalja uključile u svjetske tokove, neophodno je
ulaganje u već pomenutu infrastrukturu, željezničku, drumsku, lučnu, zatim mora se
56
dostići odgovarajući kvalitet prevoza, pretovara, u cilju usklađivanja između svih
subjekata transportnog lanca.Sistem “od vrata do vrata” je neizostavan.Osim toga,
neophodna je odgovarajuća kadrovska struktura, razvijeni informacioni sistemi (IS), da
se mogu objediniti podaci.
Adekvatna ekonomska politika bi trebalo da omogući razvoj savremenih
tehnologija transporta.S druge strane, postoji potreba racionalizacije transportnih
procesa, kroz sniženje troškova poslovanja, skraćenje vremena isporuke robe, manjeg
uticaja zagađenja čovjekove sredine, boljim kvalitetom usluga kad je u pitanju teretni
s
aobraćaj, većom efikasnošću špeditera i povećanjem konkurentnosti između vidova
prevoza.Savremene tendencije u oblasti integralnog transporta se ogledaju kroz
homogenizaciju i ukrupnjavanje transportnih jedinica, standardizaciju transportnih
sredstava i opreme, realizaciju neprekidnog toka prevoza teretnih jedinica, smanjenje
oštećenja robe u transportu, kao i kroz koordinaciju različitih vidova prevoza u cilju
realizacije efikasne tehnologije.
Za svaku zemlju, pa tako i za zemlje regiona, od izuzetnog je z
načaja razvijanje
savremenih integralnih tehnologija transporta, koje će doprinijeti jačanju transportnih
privreda i njihovoj
uključenosti u svjetske tokove. Nesporno je da će se u budućem
periodu savremene transportne tehnologije sve više razvijati, što će doprinijeti većem
kvalitetu usluga. Upravo iz tog razloga, na našim prostorima treba razvijati i
osavremenjivati tehnologije transpor
ta i ukupnu logističku podršku. Time će se u nekom
budućem periodu stvoriti preduslovi da kompanije koje pružaju logističke usluge u
zemljama regiona bu
du značajniji faktor na globalnom logističkom planu i da budu
konkurentnije u odnosu na „velike igrače“ u ovoj oblasti.
57
