PORTAL ZA PRAVNIKE I STUDENTE PRAVA U BIH

RIMSKO PRAVO

SKRIPTA

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM

PODJELE PRAVA U RIMSKOM PRAVU

Pod rimskim pravom podrazumijevamo pravo koje je vaţilo kao pravni poredak u rimskoj drţavi
od njenih početaka (prema predaji g.754.p.n.e.) do cara Justinijana (527.-565.godine n.e.), gotovo
13 vijekova.

Rimski pravnici nisu postavili definicije prava. Za pravo upotrebljavaju izraz

ius,

koji označava

pravne norme koje čine pravni poredak (tzv.pravo u objektivnom smislu), a takoĎe označava i
pravna ovlaštenja koja pojedincima pripadaju iz pravnih normi s obzirom na odreĎene stvari i
druge osobe (tzv.pravo u subjektivnom smislu). U početku je kod Rimljana pravo

(ius)

bilo usko

vezano sa vjerskim pravilima

(fas).

Rimljani su dosta rano odvojili pravo od religije. Rimski

pravnici su ostavili nekoliko podjela prava, a to su:

ius civile, ius gentium, ius naturale

– kod

klasičnih pravnika nalazimo podjelu na dvoje tj. na

ius civile i ius gentium

, koje se često označuje

kao

ius naturale.

Gaius u svojim

Institucijama

kaţe da su

ius civile

one norme koje je pojedini

narod samo za sebe stvorio, dok su

ius gentium

one norme koje se podjednako mogu naći kod svih

naroda, a oslanjaju se na prirodni razum

(naturalis ratio).

Razlikovanje

ius civile i ius gentium

, po vladajućem mišljenju, je u tome što je razvojem

iuris

gentium

u rimskoj drţavi omogućen pravni saobraćaj sa strancima (peregrinima). Staro

ius civile

nije bilo pristupačno peregrinima po principu personaliteta, a po svom strogom formalizmu bilo je
za njih nerazumljivo i neupotrebljivo. Zato su Rimljani, stupivši u svjetski saobraćaj naročito
poslije drugog punskog rata, kada Rim postaje politički i privredni centar zemalja Sredozemnog
mora, morali naći mogućnost pravnog saobraćaja i pravne zaštite za strance.

Ius gentium

je u stvari

dio rimskog privatnog prava koji ne vrijedi samo meĎu rimskim graĎanima, nego se primjenjuje i
u saobraćaju graĎana sa strancima. Svojim sadrţajem

ius gentium

se odnosio uglavnom na

vlasništvo i na ugovore.

Već u klasičnom pravu javlja se

naturalis ratio,

odnosno

ius naturale

, tj.prirodno pravo. Već

potkraj klasičnog doba

ius naturale

se smatra za posebnu, višu kategoriju prava u odnosu na

ius

civile,

te se za njega kaţe da je to pravo koje je

semper aequm et bonum

(uvijek pravedno i

dobro).  Definiše  se  kao  pravo  zajedničko  svim  ţivim  bićima,  dakle  ljudima  i  ţivotinjama,  kao
npr.brak, raĎanje i odgoj djece.

Po  načinu  postanka,  rimski  pravnici  razlikuju

ius scriptum

(pisano pravo) i

ius non scriptum

(nepisano pravo).

Ius scriptum

je pravo koje proizilazi od organa javne vlasti kojima pripada

zakonodavna funkcija, te je u pravilo redigirano napismeno. Pored zakona (

leges i plebiscita

) u

pisano pravo su ubrajani i drugi pravni izvori koji su kod Rimljana u različitim razdobljima vršili
sličnu funkciju:

magistratuum edicta

(magistarski edikti),

senatus consulta

(senatski zaključci),

responsa prudentium

(odgovori i mišljenja pravnika) i

principum placita,

odnosno

constitutiones

(carske konstitucije). Pod

ius non scriptum

rimski pravnici podrazumijevaju običajno pravo,

tj.pravo koje nastaje tako što odreĎeni običaji dobivaju drţavnu sankciju putem pravne zaštite.

Prema tome, običajno pravo se ne stvara pismenim aktom.

Vaţna sistematska podjela objektivnog prava, koja je prešla i u moderno pravo, jeste podjela na

ius publicum

(javno pravo) i

ius privatum

(privatno pravo). Prema Ulpijanovoj definiciji javno

pravo  ima u  vidu  interese rimske drţave, a privatno pravo  ima u  vidu  interese pojedinaca. Ta je
podjela  prešla  i  u  modernu  nauku,  no  kriteriji  za  razlikovanje  javnog  i  privatnog  prava  se
meĎusobno dosta razlikuju  iako se najčešće pojavljuju kao varijante Ulpijanove definicije.

U javno pravo ubrajaju se danas ustavno, upravno i krivično pravo, te krivični i graĎanski sudski
postupak. Privatno pravo čini imovinsko pravo zajedno sa nasljednim, a mnoga zakonodavstva po
rimskom uzoru tu ubrajaju još lično (osobno) i porodično (obiteljsko) pravo.

Izraz

ius publicum

(javno pravo), rimski pravnici su upotrebljavali i u jednom drugom značenju,

naime za oznaku

prisilnih pravnih propisa.

Ovi propisi, koji se danas zovu

ius cogens

, su propisi

WWW.BH-PRAVNICI.COM

kurijatske skupštine (

comitia curiata

)

centurijatske skupštine (

comitia centuriata

)

tributske skupštine (

comitia tributa

)

plebejske skupštine (

comitia plebea

)

Osnovna nadleţnost skupštine je donošenje zakona, meĎutim razvoj rimskog prava nije išao u
pravcu donošenja zakona. Narodne skupštine

u doba kraljevstva bile su kurijatske skupštine.

One

su birale rexa i odlučivale o drugim vaţnijim stvarima čitavog naroda (o ratu i miru), te pitanjima
gentilne i porodične organizacije i promjenama u njihovom članstvu. Sastajale su se 2 puta
godišnje.

Senat

je bio treći organ vlasti. Najvaţniji je politički organ u rimskoj historiji. Postojao je u svim

periodima rimske drţave. Riječ senat potiče od

senex

, što znači starac. U sastav senata ulazilo je

300 starješina gensova. U prvom periodu senat je imao savjetodavnu ulogu pri donošenju kraljevih
odluka i voĎenju vanjske politike.

Rimom je vladalo 7 kraljeva, od kojih je značajno spomenuti 3:

1.

Romul,

po legendi osnivač Rima. Odredio je “svete” granice Rima koje niko nije smio

prelaziti bez njegovog odobrenja. Njegov brat Rem je prešao granicu i on ga je ubio. Granica
je  povučena  jer  se  u  ovom  periodu  javlja  imovinska  diferencijacija,  odnosno  ekonomsko
raslojavanje.  Osnovni  oblik  prihoda  bio  je  ratni  plijen.  Jači  pojedinci  vodili  su  jedinice  u
osvajanja,  uzimajući  veći  dio  ratnog  plijena.  Rimska  drţava  orijentisana  je  ka  osvajanju  i
imovinska diferencijacija se pojačava.

Servije Tulije

bio je pretposljednji kralj. Izvršio je reforme u rimskoj drţavi, tzv.”Servijev

ustav”. Ozakonivši postojeće stanje, on mu je dao politički značaj i teţinu. Servije Tulije je
slobodno stanovništvo podijelio na 5 imovinskih razreda. Oni koji nisu mogli ući ni u najniţi
(peti) razred zvali su se

proletari

(bijeda). Smatrani su samo mašinama za davanje potomstva

rimskoj drţavi. Po proletarima radnička klasa je dobila ime proleteri. Svaki imovinski razred
bio je duţan formirati odreĎeni broj vojnih jedinica –

centurija

(100 vojnika). Prva 2

imovinska razreda formirali su veliki broj centurija – veći u odnosu na sve ostale razrede.
Njihove jedinice moraju biti najopremljenije, koristile su konjicu, a bili su i u ratu privilegirani
u smislu uzimanja najvećeg plijena. Na osnovu ove podjele formirane su nove narodne

skupštine koje su nazvane

centurijatske skupštine

. Glasanje u centurijatskim skupštinama

vrši se prema glasovima centurija. Pošto u prva 2 razreda ima najviše centurija, oni svoje
interese nameću i drugima. Od ukupno 193 centurije, najbogatiji graĎani imali su 98 centurija i
tako apsolutnu većinu.
Servije Tulije je pored ove podjele podijelio stanovništvo i prema teritorijalnom principu, na

tribuse

– 4 gradska (

tribus urbanae

) i 16 seoskih (

tribus rusticae

). U gradu je ţivjela sirotinja

– plebs, a bogati su ţivjeli oko grada i u početku im je dato 16 tribusa. Na osnovu podjele

stanovništva na tribuse, formirana je

tributska skupština

(

comitia tributa

). U njoj se glasa po

tribusima, tako da i ovdje bogati imaju političku privilegiju pri donošenju odluka.

Tarkvinije Superbus (oholi)

bio je posljednji kralj. Nakon pobune rimskog naroda protiv

njega, Tarkvinije je protjeran, nakon čega počinje

period republike

. Protjerivanjem

posljednjeg kralja, na čelo drţave dolaze 2 konzula.

U  periodu  kraljevstva  dominirala  je  naturalna  privreda,  koju  karakteriše  odsustvo  novca,  mali
stepen  razmjene  dobara,  ekonomska  zatvorenost.  Osnovna  privredna  grana  je  zemljoradnja.  U
ovom  periodu  egzistiralo  je

patrijarhalno ropstvo

. Robovi su ţivjeli i radili sa svojim

gospodarima. Slobodno stanovništvo dijelilo se na patricije, klijente i plebejce.

Patriciji

punopravni pripadnici stare gentilne organizacije i bogati zemljoposjednici, te se pretvaraju u neku
vrstu nasljedne aristokracije.

Klijenti

su bili, prema svojim patronima u nasljednom odnosu

zavisnosti i zaštite, a bili su im obavezni na poslušnost i odreĎena davanja i sluţbe, dok je patron
bio duţan klijente štititi pod prijetnjom kazne seceriteta, predviĎene već u Zakoniku XII ploča.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

Plebejci

su bili rimski graĎani, ali sa manje političkih prava. To su manji poljoprivrednici, obrtnici

i trgovci, često prezaduţeni kod patricijskih veleposjednika. Snosili su vojne i porezne terete, nisu
imali pristupa do rimskih magistratura ni svešteničkih sluţbi, kao ni sklapanje braka sa patricijima.

U prva 3 stoljeća republike plebejci se bore za pristup do rimskih magistratura i drugih patricijskih
funkcija, te omogućavanje uţivanja osvojene drţavne zemlje. Na političkom planu dolazi do
samoorganizovanja plebejaca, koji su počeli odrţavati skupštine –

plebejske skupštine.

Odluke

plebejskih skupština (plebisciti) imale su obavezujući karakter samo za njih. Pošto nisu imali
pristup magistraturi, plebejci su odabrali svog

narodnog tribuna (

tribuni plebis)

. Svako ko se

usprotivi radu tribuna ili dovede u pitanje njegove odluke biće kaţnjen smrću. Ličnost tog tribuna
bila je

sankrosantus

– zaštićena kao boţanstvo. Rezultat borbe plebejaca je i prvi rimski zakon XII

ploča; plebejci su dobili i pravo sklapanja braka sa patricijima, a i pristup do svih ostalih
magistratura. Formalni borbe plebejaca bio je

lex hortensia

iz godine 287.p.n.e. kojim je odreĎeno

da zaključci plebejskih skupština

(plebiscita)

obavezuju čitav narod – patricije i plebejce.

Na  ekonomskom  planu,  politička  borba  plebejaca  obiljeţena  je  pokušajem  agrarnih  reformi.
Politički predstavnici na čelu sa braćom Grah pripremili su u narodnoj skupštini čitav set agrarnih
zakona,  čiji  je  cilj  bio  radikalna  izmjena  sistema  raspodjele  novoosvojene  zemlje,  uvoĎenje
zemljišnog  maksimuma,  obrazovanje  posebnih  drţavnih  komisija  za  raspodjelu  zemlje  i

utvrĎivanje kriterija za raspodjelu. Braća Grah su ubijeni, a pitanje agrarne imovine nikada nije
riješeno u rimskoj drţavi.

U doba republike

, osnovni organi vlasti su

senat, narodna skupština i magistrature.

Senat

ima dominantan politički uticaj. Njega više ne čine starješine gensa, već tzv.isluţeni

magistrati. Pošto je ulazak magistrata u senat bio uslovljen prethodnim bespogovornim

sprovoĎenjem senatske politike, tim uslovljavanjem senat odrţava političku dominaciju.

Magistrature

su nove drţavne sluţbe. Sve one imaju odreĎene zajedničke karakteristike a to su:

mandat

– većina magistarskih funkcija trajala je godinu dana.

princip kolegiteta –

za svaku magistarsku funkciju biraju se po najmanje 2 nosioca, koji

meĎusobno imaju pravo veta na odluke svog kolege. Ovo predstavlja pokušaj uravnoteţenja
vlasti.

Prve magistarske funkcije bili su

konzuli

. Oni su imali dvojaka ovlaštenja:

cum imperium

je bilo

ovlaštenje vojnog zapovijedanja, a

cum potestate

ovlaštenje o uredovanju civilnih poslova. U

situacijama neposredne ratne opasnosti, izmeĎu 2 konzula imenuje se jedan koji dobiva titulu

imperatora

i u tom periodu drugi nema mogućnost veta na njegove odluke.

Vremenom dolazi do diferencijacije pojedinih sluţbi koje se izdvajaju iz konzula i formiraju se
posebne magistrature:

pretori, cenzori, kvestori

kululske edile. Pretori

su bili pravosudni

magistrati.

Cenzori

su svake 5.godine vršili popis svih slobodnih stanovnika rimske drţave u imovinske

razrede i bili su izuzeci u trajanju mandata. Imali su posebnu funkciju “tajnih sluţbi”. Pratili su
ponašanje svakog pojedinca, a ako se nije ponašao u skladu sa datim običajima imali su ovlaštenje

nota censoria.

To je umanjenje časti, pa prilikom popisa graĎana zbog prijekornog vladanja mogli

su nekoga brisati iz spiska senatora ili vitezova i premjestiti ga u slabiji tribus.

Kvestori

su imali ovlaštenje upravljanjem drţavne blagajne (

aerarium populi ramanium

). Imali

su i ovlaštenje o istrazi sudske radnje za najteţa krivična djela.

Kululske edile

bile su niţe magistrature sa ovlaštenjem trţišne inspekcije, tj. nadzor nad javnim

formama, trţnicama i odrţavanju javnog reda i mira. Iz njihove trţišno-inspekcijske nadleţnosti
izveden je institut odgovornosti prodavca za faktičke nedostatke prodate stvari.

Period kasne republike

(201.-27.p.n.e.)

označen je ekspanzijom rimske drţave koja je vršena

kroz 2 sistema: ratom i stvaranjem sastava pojedinih drţava sa rimskom drţavom putem ugovora.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

granice od najezdi barbara, kao i kako efikasno ugušiti unutrašnje pobune provincija. IzgraĎuje se
čitav sistem graničnih uvrĎenja, sa posebnim odredima vojske. Vojnici su bili posebno motivirani
na način da im se u vlasništvo dodjeljuje zemlja u pograničnom pojasu.

Pošto  nema  nove  robovske  radne  snage  zbog  nedostatka  novih  osvajanja,  ogromna  prostranstva
ostaju neobraĎena i pojavljuje se problem prehranjivanja stanovništva. Drţava više nema prihoda
da  finansira  ishranu  najugroţenijih  dijelova  stanovništva,  koji  su  sada  prinuĎeni  da  se  radi
osiguranja najneophodnijih sredstava za ţivot  uključuju u proces materijalne proizvodnje. Proces
birokratizacije drţavne uprave i vojske, koji je poprimio najšire razmjere, iziskuje nova finansijska
sredstva koja drţava pokušava osigurati sve većim poreskim  nametima prema svojim graĎanima.
Poreske  mjere  proizvele  su  pojavu  inflacije,  koju  je  pokušao  obuzdati  car  Dioklecijan  donoseći
poznati Dekret o maksimiziranju cijena.

Dioklecijan  je  izvršio  reorganizaciju  uprave  rimskim  carstvom,  uvoĎenjem  sistema

tetrarhije

Uzeo je suvladara, davši obojici titule Augusta, a svaki od njih je imao svog pomoćnika sa titulom
Cezara.  Cezari  bi  vremenom  trebali  zamijeniti  svoje  Auguste,  kada  oni  zbog  starosti  ili  bolesti
doĎu  u  fazu  nemogućnosti  obavljanja  duhovne  vlasti.  Ovaj  sistem  tetrarhije  bio  je  pokušaj
rješavanja pitanja nasljeĎivanja prijestolja.

Car Konstantin izvršio je administrativnu reformu podijelivši cjelokupno carstvo na

provincije,

pokrajine i bioceze

, na čijem čelu su bili namjesnici. Konstantin je prijestonicu premjestio iz

Rima na istok, osnivajući Konstantinopolj, odnosno Carigrad ili današnji Istambul. Konstantin je
promijenio i dotadašnju politiku represije prema kršćanima, donoseći 313.godine tzv.

Milanski

edikt

, kojim je proklamovana sloboda vjerskog djelovanja i ustvari kršćanstvo priznato kao

drţavna religija. Crkva dobiva mnogobrojne povlastice - zemljišne posjede, poreske olakšice i dr.
U svom unutrašnjem ustrojstvu crkva preuzima principe centralizma rimske drţave,

prilagoĎavajući ih svojim potrebama. Crkvena organizacija i danas ţivi na tim principima.

U 5.vijeku dolazi do sloma Zapadnog Rimskog carstva, na čijoj teritoriji nastaju barbarske drţave.
Istočno  Rimsko  carstvo  će  zahvaljujući  svom  posljednjem  caru  Justinijanu  duţe  egzistirati.
Justinijan  je u historiji poznat po svojoj  kodifikaciji, koja će pod kasnijim nazivom

Corpus Iuris

Civilis

postati jednim od najznačajnijih pravnih spomenika u historiji čovječanstva. Očuvanje ove

kodifikacije omogućilo je kasniji proces recepcije rimskog prava. Godina smrti cara Justinijana
uzima se kao godina konačne propasti antičke rimske drţave.

IZVORI RIMSKOG PRAVA

U nauci se razlikuju izvori prava u materijalnom i u formalnom smislu.

Izvori prava u materijalnom smislu

su faktori koji stvaraju pravo,odnosno akti kojima ti faktori

stvaraju  pravo.  U  rimskom  pravu  kao  izvori  prava  u  materijalnom  smislu  slu ţili  su:  običajno
pravo,  zakoni,  magistarski  edikti,  djelatnost  pravnika  (jurisprudencija),  senatus-konzulti  i  carske
konstitucije.

Pod izvorima prava u formalnom smislu

podrazumijevaju se sve one pojave iz kojih moţemo

crpiti  poznavanje  nekog  prava.  To  su  prvenstveno  pisana  djela  rimskih  pravnika  (npr.Gajeve
institucije  i  Justinijanova  kodifikacija),  djela  različitih  nepravnih  pisaca  (historičara,  rimskih
govornika  itd).  Vaţan  izvor  su  i  pravni  spomenici,  odnosno  tekstovi  zakona,  senatus-konzulta  i
magistarskih edikata, te isprava o različitim pravnim poslovima (ugovori, oporuke, presude itd).

Kako je prethodno rečeno, prva faza u razvoju rimskog prava je

faza civilnog prava (

ius civile

Odgovara periodu kraljevstva i rane republike. Izvori prava u ovoj fazi bili su običajno pravo i
Zakonik XII ploča.