Janko P. Veselinović
KOMPARACIJA PRIVREDNOG ZAKONODAVSTVA NA PRIMERU PRAVNOG REGULISANJA
POLOŢAJA PRIVREDNIH, ODNOSNO TRGOVAČKIH DRUŠTAVA U REPUBLICI SRBIJI I
REPUBLICI HRVATSKOJ
Apstrakt:
1
Do 1991. godine sve federalne jedinice u sastavu SFRJ su imale jedinstven
zakonodavni okvir koji je na nivou savezne drţave ureĎivao oblast pravnog poloţaja privrednih društava-
preduzeća. U periodu posle drugog svetskog rata u ovoj oblasti je bilo najviše eksperimenata i udaljavanja
od evropskih pravnih uzora. Sistem udruţenog rada i samoupravljanja bio je originalan pravni
eksperiment, ali ujedno i rizičan ekonomski i politički projekat. U ovom radu analiziramo pravno
regulisanje poloţaja privrednih, odnosno trgovačkih društava u Republici Srbiji i Republici Hrvatskoj,
koristeći komparativni metod. Cilj rada je da se istaknu sličnosti, ali i razlike u ove dva pravna sistema i
ukaţe na mogućnost pravnog ujednačavanja, s ciljem otvaranja većih mogućnosti za privrednu razmenu
zmeĎu dvema zemljama.
Ključne reči: Srbija, Hrvatska, privredna društva, trgovačka društva, komparacija
Uvod
Krajnji cilj osnivanja privrednog društva je sticanje dobiti, koja se ostvaruje na trţištu. Ukoliko se
ne moţe steći dobit, nema svrhe ni da se osnivaju privredno društvo, odnosno takvo privredno društvo ne
moţe da opstane. Na području bivše zajedničke drţave, za privredne subjekte u široj upotrebi je
upotrebljavan termin „preduzeće“, iako su iz zakona često proizilazili drugi nazivi kao što je
„organizacija udruţenog rada“ ili slično. Pojam „preduzeće“ još uvek se najčešće upotrebljava, mada
ovaj termin označava samo javna preduzeća i neprivatizovana društvena preduzeća u srpskom pravu, dok
u hrvatskom pravu taj termin ne postoji.
Značajnija činjenica je da pravno lice koje se osniva radi sticanja dobiti ima drugačiji naziv u ove
dve zemlje. Dok se u Srbiji u privrednom zakonodavstvu koristi pojam „privredno društvo“, u Hrvatskoj
se za istu pravnu formu koristi pojam „trgovačko društvo“. Već ova činjenica otvara brojna pitanja, ali će
ona biti obraĎena u delu koji se odnosi na poslovno ime privrednog društva.
2
Vaţno je istaći da mešanja i
preplitanja pojmova u srpskom i hrvatskom zakonodavstvu ima na pretek. Tako se nastavni predmeti na
kojima se izučava pravni poloţaj privrednih društava na nekim fakultetima u Srbiji zovu „trgovačko
pravo“, odnosno ima naziv adekvatan onom u hrvatskom -„trgovačka društva“.
Različita imena za istu suštinu je pravilo u komparaciji ova dva zakonodavstva. Dilema je da li
je ta razlika izraz jezičke razlike dva jezika, iako postoje autori koji smatraju da je reč o jednom jeziku,
ili se radi o potrebi za originalnošćui. Otvaramo ovo pitanje jer bi privrednike sa dve strane granice jezik
trebao da spaja, da bude komparativna prednost za uspostavljanje bolje privredne saradnje. U tom smislu,
svakako je bitno usaglašavanje sa evropskim direktivama, rukovoĎenje najznačajnijim kodifikacijama u
ovoj oblasti, ali nije nebitno ni da se u zemljama sa značajnim potencijalima za privrednu razmenu, a uz
to sledbenicama jedinstvenog pravnog sistema, razmatra usaglašavanje jezičkih, ali i suštinskih normi u
ova dva pravna sistema.
1
Ovaj rad nastao je u okviru istraţivanja na projektu Ministarstva prosvete i nauke: Društveni odnosi Srba i Hrvata,
nacionalni identitet i manjinska prava sa aspekta evropskih integracija. Broj projekta 47024
2
Zbog racionalnosti u radu nije uvek navoĎen i jedan i drugi pojam („privredno društvo“ i „trgovačko društvo“)
Osvrt na istoriju privrednog zakonodavstva u Srbiji i Hrvatskoj
U istoriji srpskog privrednog zakonodavstva smo imali tri faze: predratnu - tradicionalnu,
posleratnu – socijalističko samoupravnu i tranziciono – modernu fazu.
U prvoj, tradicionalnoj fazi, koja je na području Srbije vaţila do Drugog svetskog rata,
primenjivali su se zakoni, koji su raĎeni po ugledu na tadašnje zakone većih evropskih zemalja (uglavnom
Nemačke i Francuske). Prvi zakon iz ove oblasti zvao se Trgovački zakonik Kraljevine Srbije i donet je
1860. godine. Početkom XX veka (1910. godine) donet je Zakon o radnjama, a 1911. godine usvojen
Trgovački zakonik, kojim se u Srbiju uvodi akcionarstvo. Pred Drugi svetski rat (1937. godine) donet je
Trgovački zakon Kraljevine Jugoslavije, koji nije ni počeo da se primenjuje. Srpsko zakonodavstvo u to
vreme je ličilo na tadašnje evropsko zakonodavstvo, uz sve specifičnosti vezane za ondašnje srpsko i
jugoslovensko društvo.
Posleratni – socijalističko samoupravni period u privrednom zakonodavstvu vezan je za uvoĎenje
drţavnog upravljanja preduzećima. Tako je 1946. godine usvojen Zakon o drţavnim privrednim
preduzećima, koje je sva preduzeća proglasilo „drţavnim organima“, a direktor je bio samo transmisija i
realizator odluka drţave. Radilo se o klasičnom administrativnom upravljanju privredom. Posle četiri
godine, usledilo je uvoĎenje i primena radničkog samoupravljanja donošenjem Osnovnog zakona o
upravljanju privrednim preduzećima i višim privrednim udruţenjima od strane radnih kolektiva (1950.
godine). Ovim zakonom preduzeće je predato radnicima na upravljanje.
Promene ustava 1963. godine, dovele su do donošenja Zakona o preduzećima iz 1965. godine.
Ovim promenama direktor nije više bio drţavni organ, bar formalno. Nova revizija privrednog
zakonodavstva usledila je donošenjem Zakona o udruţenom radu 1976. godine, posle ustavnih promena
1974. godine. Uvedeni su novi privredni instituti i organizacioni oblici. Nestaje pravni institut preduzeće,
a nastaju termini „osnovna organizacija udruţenog rada“ (OOUR), „radna organizacija“ (RO) i „sloţena
organizacija udruţenog rada“ (SOUR). Direktori postaju „inokosni“ i „kolegijalni“ organi upravljanja.
Treća faza predstavlja tranziciju ka modernom, odnosno evropskom zakonodavstvu. To je na neki
način stvaranje zakonodavstva, koje ima pravne uzore i predstavlja odricanje od eksperimentisanja u ovoj
oblasti. Ova faza počinje donošenjem Zakona o preduzećima iz1988. godine, nakon ustavnih promena iste
godine. To je poslednji zakon koji je donet u zajedničkoj drţavi.
3
Posredstvom ovog zakona pokušava da
se uvede trţišna privreda i prilagodi se realnim potrebama društva. Zakon je menjan izmenama i
dopunama 1990. godine, a novi Zakon o preduzećima usvojene 1996. godine. Interesantno je da je
menjan šest puta.
Najznačajnije izmene desile su se donošenjem Zakona o privrednim društvima 2004. godine, ali
on još uvek nije bio celovit okvir za privredna društva. U odreĎenim oblastima, naročito kada su u pitanju
akcionarska društva postojale su praznine, koje je Zakon o privrednim društvima
4
(ZPD) iz 2011. godine
otklonio.
Novi zakon uveo je brojne novine, naročito u oblasti upravljanja privrednim društvima. U
Obrazloţenja novog zakona, u delu koji govori o neophodnosti njegovog donošenja ističe se da su se
„javile različite nedoumice i problemi“. Jedan njihov deo nastajao je zbog nedovoljne preciznosti
pojedinih instituta (posebno kad je reč o ekonomskim, odnosno računovodstvenim kategorijama),
nedoslednoj upotrebi termina u tekstu zakona, uglavnom nedostajućih pravila za sprovoĎenje načelnih
odredbi, ali i zbog krutosti ili izbora pojedinih pravila koja se u prilikama u Srbiji jednostavno ne mogu
sprovoditi ili njihovo sprovoĎenje izaziva nesrazmerne troškove“ (Obrazloţenje Zakona o privrednim
društvima str. 185. i 186.) . U istom Obrazloţenju (str. 235.) ističe se „U meĎuvremenu, javila se potreba
za novim usaglašavanjem sa zakonodavstvom Evropske unije, izmenjenim posle stupanja na snagu
Zakona o privrednim društvima, kao i potreba da se reše kontradiktorna rešenja Zakona o privrednim
3
Socijalističkoj Fedrativnoj Republici Jugoslaviji
4
Sl. glasnik RS, 36/11
Vrste privrednih, odnosno trgovačkih društava
Prema Zakonu o privrednim društvima, pravne forme privrednih društava u Srbiji su: ortačko
društvo, komanditno društvo, društvo sa ograničenom odgovornošću i akcionarsko društvo.
7
Napominjemo da u Srbiji još postoje društvena preduzeća i javna preduzeća. Pošto će društveno
preduzeće nestati iz pravnog sistema završetkom postupka privatizacije društvenih preduzeća, srpski
pravni sistem će poznavati samo javna preduzeća, koja su za sada uglavnom u drţavnom vlasništvu,
odnosno vlasništvu pokrajine ili lokalnih samouprava. Napominjemo da je većina društvenih preduzeća,
ukoliko nisu privatizovana, transformisana u akcionarska društva u kojima drţava ima vlasništvo nad
akcijama. Njih čeka privatizacija.
U Zakonu o privrednim društvima u Srbiji, zbog celishodnosti, normiran je i poloţaj
preduzetnika, dok to u Hrvatskoj nije slučaj već je ova oblast ureĎena Zakonom o obrtu.
8
Do donošenja Zakona o privrednim društvima iz 2011. godine pravni poloţaj preduzetnika i u
srpskom pravu bio je ureĎen posebnim zakonom.
9
Dakle, sada se u oblasti razlikuju zakonodavstva dveju
zemalja. Pravni stručnjaci po ovom pitanju imaju oprečne stavove, ali je sigurno da i jedno i drugo
rešenje imaju svojih dobrih i loših strana. U svakom slučaju nije sporno da je preduzetnik, odnosno
obrtnik fizičko lice koje obavlja delatnost radi sticanja dobiti, dok je privredno , odnosno trgovačko
društvo pravno lice koje obavlja delatnost radi sticanja dobiti.
Definicije “preduzetnika” iz srpskog prava i “obrtnika” iz hrvatskog prava su suštinski veoma
bliske.
Prema Zakonu o privrednim društvima Republike Srbije “preduzetnik je poslovno sposobno
fizičko lice koje obavlja delatnost u cilju ostvarivanja prihoda i koje je takvo registrovano u skladu sa
zakonom o registraciji.”
10
Prema Zakonu o obrtu Republike Hrvatske obrt je “samostalno i trajno obavljanje dopuštenih
gospodarskih djelatnosti u skladu s člankom 2. ovoga Zakona od strane fizičkih osoba sa svrhom
postizanja dobiti koja se ostvaruje proizvodnjom, prometom ili pruţanjem usluga na trţištu”, dok je
obrtnik “fizička osoba koja obavlja jednu ili više djelatnosti iz stavka 1. ovoga Zakona u svoje ime i za
svoj račun, a pritom se moţe koristiti i radom drugih osoba.”
Privredna društva u Srbiji uslovno bi mogli da se podele na društva lica i društva kapitala. U toj
podeli ortačka društvo i komaditno društvo svrstavaju se u grupu društava lica, a društvo sa
ograničenom odgovornošću i akcionarsko društvo u društva kapitala. Razlog za ovu podelu je značaj veze
prilikom osnivanja (lične veze, odnosno kriterijum
intuitu personae
članova ili veze kapitala). MeĎutim,
ova podela je samo teoretska, obzirom da nije definisana zakonom. Hrvatski Zakon o trgovačkim
društvima definiše podelu na „društva osoba“ i „društva kapitala“.
Prema hrvatskom Zakonu o trgovačkim društvima “trgovac je, ako ovim Zakonom nije drugačije
odreĎeno, pravna ili fizička osoba koja samostalno trajno obavlja gospodarsku djelatnost radi ostvarivanja
7
ZPD, čl. 8
8
Zakon o obrtu, Narodne novine, 73/93, 90/96, 102/98, 64/01, 71/01, 68/07, 79/07, 40/10
9
Zakonom o privatnim preduzetnicima , Sl. list SFRJ, 54/89, sa kasnijim izmenama i dopunama i Zakonom o
privrednim društvima, Sl. glasnik RS, 125/04
10
ZPD, čl. 8.
dobiti proizvodnjom, prometom robe ili pruţanjem usluga na trţištu”
11
Osobe koje se bave slobodnim
zanimanjima ureĎenim posebnim propisima smatraju se trgovcima u smislu ovoga zakona samo ako je to
u tim propisima odreĎeno, dok “individualni poljodjelci” nisu trgovci u smislu ovoga Zakona.
Trgovačko društvo prema hrvatskom Zakonu definisano je kao “pravna osoba čiji su osnivanje i
ustroj odreĎeni zakonom”
12
Jasno je da je “trgovac” širi pojam po obimu od “trgovačkog društva” jer
trgovac moţe biti fizičko i pravno lice, dok trgovačko društvo moţe biti samo pravno lice.
U trgovačka društva ubrajaju se: javno trgovačko društvo, komanditno društvo, deoničko društvo,
društvo s ograničenom odgovornošću i gospodarsko interesno udruţenje (dalje – trgovačka društva).
Za razliku od srpskog Zakona, hrvatski je jasno definisao da su javno trgovačko društvo,
komanditno društvo i gospodarsko interesno udruţenje društva osoba, odnosno društva lica, a deoničko
društvo i društvo s ograničenom odgovornošću su društva kapitala.
Javno trgovačko društvo po svom karakteru najbliţi je ortačkom društvu u srpskom pravu.
Ortačko društvo ne postoji u hrvatskom pravu, ali zato postoji mogućnost zaključenja ortačkog dogovora,
što je obligaciono pravni posao, ali koji se ostvaruje kroz odreĎeni oblik trgovačkog društva, najčešće
preko javnog trgovačkog društva. Gospodarsko interesno udruţenje nije trgovačko društvo u punom
smislu te reči, iako se kao takvo navodi u Zakonu o trgovačkim društvima . Gospodarsko interesno
udruţenje ne osniva se radi sticanja sopstvene dobiti, već sluţi osnivačima. “Gospodarsko interesno
udruţenje (udruţenje) je pravna osoba koju osnivaju dvije ili više fizičkih i pravnih osoba da bi olakšale i
promicale obavljanje gospodarskih djelatnosti koje čine predmete njihova poslovanja te da bi poboljšale
ili povećale njihov učinak ali tako da ta pravna osoba za sebe ne stječe dobit.”
13
Osniva se bez
“temeljnoga kapitala”. Delatnost udruţenja mora biti u vezi s “gospodarskim djelatnostima” njegovih
članova kao pomoćna delatnost njihovim delatnostima. Prava članova ne mogu se izraziti vrednosnim
papirima. Drugačija odredba ugovora o osnivanju ili odluka članova udruţenja je ništava.
Ako analiziramo samo definicije privrednih, odnosno trgovačkih društava koja su istovetna i u
srpskom i hrvatskom zakonodavstvu viljivo je da su one veoma slične. Tako je prema Zakonu o
privrednim društvima „akcionarsko društvo, privredno društvo čiji je osnovni kapital podeljen na akcije
koje ima jedan ili više akcionara koji ne odgovaraju za obaveze društva, osim u zakonom propisanom
slučaju iz člana 18. ovog zakona“
14
(probijanju pravne ličnosti). Prema Zakonu o trgovačkim društvima u
Hrvatskoj dioničko društvo se definiše kao „trgovačko društvo u kojemu članovi (dioničari) sudjeluju s
ulozima u temeljnome kapitalu podijeljenom na dionice. Dioničko društvo moţe imati i samo jednog
dioničara. Dioničari ne odgovaraju za obveze društva.”
15
Društvo sa ograničenom odgovornošću definiše se u srpskom pravu kao “društvo u kome jedan ili
vise članova imaju udele u osnovnom kapitalu društva, s tim da članovi društva ne odgovaraju za obaveze
društva osim u slučajevima predviĎenim članom 18.”
16
(kada član društva zloupotrebi pravilo o
ograničenoj odgovornosti –probijanje pravne ličnosti) . Sa druge strane, u hrvatskom pravu ovo društvo
se definiše kao“trgovačko društvo u koje jedna ili više pravnih ili fizičkih osoba unose uloge u unaprijed
dogovoreni temeljni kapital. Ulozi ne moraju biti jednaki. Osnivač moţe kod osnivanja društva preuzeti
više poslovnih udjela. Ukupan iznos svih uloga mora odgovarati iznosu temeljnog kapitala društva.
11
Zakon o trgovačkim društvima, čl. 1.
12
Čl. 2.
13
ZTD, čl. 583.
14
ZPD, čl. 245.
15
ZTD, čl. 159.
16
ZPD, čl. 139.
